ەلى ءۇشىن تۋعان ەسىل ەر

وتكەن عاسىردىڭ 20-30-جىلدارىندا ماڭعىستاۋدا وتكەن وقيعالار تۋرالى زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ, ونى باسى­لىمداردا جاريالاعان بولاتىنمىن. زەرتتەۋ ەڭبەگىمىزدىڭ ءبىر ءبولىمى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى بولعان حالىق باتىرى, اداي توڭكەرىس كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى توراعاسى, قازاقستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, ەلىنىڭ اۋماق­تىق تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسۋشىلەردىڭ بipi ءالنياز ۇلى توبانيازعا ارنالعان ەدى.

توبانياز ءالنياز ۇلى ماڭعىستاۋ ولكەسى, قاراتاۋدىڭ بويىنداعى اقشى­مىراۋ دەگەن جەردە 1875 جىلى كەدەي وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ون ءۇش جاسقا تولعاندا اكەسى دۇنيەدەن وزىپ, وتباسىنىڭ تاۋقىمەتى موينىنا ەرتە تۇسەدى. ول جاستىعىنا قاراماي وزىنەن كە­يىنگى ءىنى-قارىنداستارىنا قامقور بولىپ, شارۋاشىلىق جۇمىستارىمەن ەرتە شۇعىلدانادى. جاستايىنان اقىلدى, سوزگە شەبەر بولىپ, اۋىلداستارى اراسىندا ەرتەرەك كوزگە تۇسەدى. بارعان سايىن اتاعى ەلگە جايىلىپ, وعان حالىق ۇلكەن ءۇمىت ارتادى.

توبانياز پاتشا وكىمەتى تۇسىندا بوزاشى تۇبەگىندەگى شىلىم بولىسىنا بولىس بولىپ سايلانادى. بىراق بۇل قىزمەتتى ۇزاق اتقارعان جوق. سەبەبى رەسەي پاتشاسىنىڭ 1916 جىلعى ماۋسىم جارلىعىنا قارسى تۇرىپ, قازاق جىگىتتەرىن ارميانىڭ قارا جۇمىسىنا بەرمەۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اكىمدەرمەن بىتىسپەس كۇرەسكە تۇسەدى. اقىرىندا ونى تۇرمەگە جاۋىپ, تەك اقپان توڭكەرىسى كەزىندە بوساتىلادى. ياعني سانالى قىزمەتىنىڭ باسىنان-اق حالىق جاعىندا بولدى.

قازان توڭكەرىسى باستالعاندا توبانياز اسكەري جاساقشىلار قولباسشىلارى­نىڭ ءبىرى رەتىندە بۇكىل اداي ۋەزىندە اتى ايگىلى ازامات بولعان كەزى ەدى. ءوزى جەتى اتا­سىنان كەدەي بولعاندىقتان, قازان توڭ­كەرىسىن ۇلكەن ۇمىتپەن قارسى الىپ, كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋعا بەلسەنە ارالاسادى.

كەڭەس وكىمەتى ماڭعىستاۋدا قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن 15 كۇننەن سوڭ ورنادى. جاڭا وكىمەتتى قولداۋدىڭ ءبىر ايعاعى 1918 جىلدىڭ تامىزىنىڭ 23-ىندە ماڭعىستاۋعا, قاراعان تۇبەگىنە استرا­حان قالاسىنان تەڭىز ارقىلى ءا.جانگەل­دين باستاعان ينتەرناتسيونالدىق وترياد­تىڭ كەلىپ تۇسكەنى بىزگە ءمالىم. بۇلاردى توبانياز ءالنياز ۇلى باستاعان ەل ازاماتتارى قارسى الىپ, بوزاشى تۇبەگىنە, ەلدىڭ قالىڭ ورنالاسقان جەرىنە جەتكىزەدى.

وسى كەزدە ەل ىشىندە «ماڭعىستاۋعا ورىس اسكەرلەرى كەلىپتى, بۇلار دا باياعى پاتشا باسقىنشىلارى سياقتى حالىققا قىسىمشىلىق جاسايتىن ورىس وتارشىلارى بولار» دەپ جەرگىلىكتى قازاقتار سەزىكتەنە باستايدى. بىراق توبانياز جانە باسقا دا ەل ازاماتتارى حالىق اراسىندا دۇرىس تۇسىنىك جۇمىسىن جۇرگىزىپ, جۇرتقا شىندىقتى ايتتى. ادايلار ينتەر­نا­تسيونالدىق وتريادتى قارسى الىپ, ءالىبي جانگەلدينگە قولداۋ كورسەتتى. توبانياز ءوز تاراپىنان ەل اراسىندا وكىمەت ساياساتىن, ونىڭ ماقساتى جونىندە تۇسىنىك جۇمىسىن جۇرگىزىپ, قاراتوبە, ماستەك دەگەن جەرلەردە اداي ەلىنىڭ سەزىن اشىپ, ماڭعىستاۋ رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتىن قۇردى. بۇل 1918 جىلدىڭ كۇزى بولاتىن.

توبانيازدىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جانگەلدين وتريادى كەرەكتى ادام كۇشىمەن, كولىكپەن, ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىلدى. ەل اراسىنداعى الاۋىزدىقتان, قاۋىپ-قاتەردەن جول تابۋدىڭ ارقاسىندا سۋ تاپشىلىعىنا جولىقتىرماي, وترياد­تىڭ امان-ساۋ, ەكى جارىم اي جول ءجۇرىپ, اقتوبە مايدانىنا, شالقارعا جەتۋىنە كومەكتەستى. جەرگىلىكتى حالىق ءالىبي جان­گەلدين ەكسپەديتسياسىنا 600 تۇيە, 700 جىلقى بەرىپ, جولشىباي تاماقپەن, جەم-شوپپەن قامتاماسىز ەتتى. توبانيازدىڭ كومەگىمەن 100-دەن اسا قازاق جىگىتتەرى ەكسپەديتسيا جاۋىنگەرلەرى قاتارىنا قوسىلادى.

ت.ءالنياز ۇلى ماڭعىستاۋ رەۆوليۋ­تسيالىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىمەن قاتار, قىرعىز (قازاق) دالا ولكەسىنىڭ توتەنشە كوميسسارى ءالىبي جانگەلديننىڭ ماڭعىستاۋ ۋەزى بويىنشا ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى. توبانيازعا مۇنداي مەملەكەتتىك تۇرعىداعى جاۋاپتى مىندەتتىڭ جۇكتەلۋىن تومەندەگى قۇجاتتان كورۋگە بولادى:

«دالا ولكەسىنىڭ توتەنشە كوميس­سارىنىڭ ماڭعىستاۋ ۋەزى بويىنشا ورىنباسارىنا ينسترۋكتسيا.

ماڭعىستاۋ ۋەزى. قازان ايى, 1918 جىل.

تورعاي وبلىسىنا كەتۋىمە تۋرا كەلگەن­دىكتەن, بۇل جەردەگى تۇرعىنداردى كەڭەس وكىمەتى مەن قىرعىز (قازاق) ولكەسىنىڭ اۆتونومياسىن ۇيىمداستىرۋعا دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن, ءسىزدى ءوزىمنىڭ ماڭعىستاۋ ۋەزىندەگى ورىنباسارىم ەتىپ قالدىرامىن.

ءسىز تىكەلەي ماعان باعىناتىن, ۋەزدەگى جوعارعى وكىمەت بولىپ تابىلاسىز, سون­دىقتان سىزگە جۇكتەلگەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋ بارىسىندا مەنىڭ كومەگىمە سۇيەنۋىڭىزگە بولادى, – دەي كەلىپ, ... ءار­تۇرلى شەكارالىق داۋلاردى شەشۋگە جانە كورشىلىك قاتىناستاردى ورنىقتىرۋ ءۇشىن كورشىلەرىڭىزبەن كەلىسسوز جۇرگىزۋگە قۇقىڭىز بار. ...

قىرعىز ولكەسىنىڭ دالالىق توتەنشە كوميسسارى ءا. جانگەلدين.»

1920 جىلى 4 قازاندا بۇكىلقازاق­ستاندىق I سەزد ماڭعىستاۋ ۋەزىن اداي ۋەزى دەپ جاريالايدى. 1917-1920 جىلدارى بىردە اقتاردىڭ, بىردە قىزىلداردىڭ قولىنا كوشكەن وكىمەت ءوز بيلىگىن فورت الەكساندروۆسك قالاسىنان باسقا جەرگە جۇرگىزۋگە شاماسى ءجوندى كەلمەدى.

ماڭعىستاۋ تۇبەگىنەن باستاپ, ويىلعا دەيىن, بip جاعى سام قۇمدارىنىڭ وڭ­تۇستىگىنە, ودان ءارى ارال تەڭىزىنە دەيىن سوزىلعان كەڭ-بايتاق دالادا كوشىپ جۇر­­گەن ەل اراسىندا بىردەن-ءبىر بيلىك جۇر­­گىزۋ قۇقى تەك قانا رەۆوليۋتسيالىق كومي­تەتتىڭ توراعاسى, «ادايدىڭ حانى» اتان­عان توبانياز ءالنياز ۇلىنىڭ حالىق ارا­سىنداعى اسا جوعارى ابىرويى مەن بەدەلىنىڭ ارقاسىندا ءجۇردى دەۋگە بولادى. توبانيازدىڭ باسشىلىعىمەن رەۆو­ليۋتسيالىق كوميتەتتەر ەلدىڭ جاعدايىن تۇزەۋ جولىندا بۇقارا اراسىندا سايا­سي, مادەني-تاربيەلىك, الەۋمەتتىك شارۋا­شىلىق جۇمىستارىن جۇرگىزدى.

العاشقىدا ۇلت ىستەرى جونىندەگى حا­لىق كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى, سودان سوڭ كوپ كەشىكپەي قىرعىز (قازاق) ولكەسىن باسقارۋ بويىنشا اسكەري رەۆو­ليۋتسيالىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى بول­عان س.س.پەستكوۆسكيدىڭ قولداۋىمەن قىر­عىز (قازاق) اسكەري كوميسسارياتى ارقىلى اداي ۋەزى رەۆكومىنىڭ قۇرا­مىنا ەنگىزىلگەن دانيلوۆ پەن حولود­كوۆ جانە فورت-الەكساندروۆسكىدەگى كە­ڭەس وكىمەتىنىڭ وكىلدەرى توبانيازعا سەنىم­سىزدىكپەن قارايدى, ءاcipece ۋەزدىڭ اسكەري كوميسسارى لاپتەۆ جانە ۋەزدەگى توتەنشە كوميسسيانىڭ توراعاسى مانكوۆيچ­پەن ارا قاتىناستارى بارعان سايىن شيەلە­نىسە تۇسەدى. ونىڭ ءبىر سەبەبى بۇلاردىڭ بارلىعى توبانيازدىڭ بولىستىق جانە اۋىلدىق رەۆكومداردى قۇرعان كەزدە اداي ىشىندەگى بەدەلدى ادامدارعا سۇيەنگەنىن قولداماي, ولاردى كەڭەس وكىمەتىنە جات ەلەمەنتتەر دەپ ەسەپتەدى.

كەڭەس وكىمەتى ورناعان كەزىنەن باستاپ-اق ماڭعىستاۋ ۋەزىندە ميليتسيا, سوت, پروكۋراتۋرا, تاعى دا باسقا ورگاندار بول­عانىمەن, ولاردىڭ جۇمىستارى توبا­نياز باسشىلىق ەتكەن كەزدە, بيلەر القا­سىمەن, ەسكىدەن كەلە جاتقان ەل داستۇ­رىمەن بايلانىستىرىلىپ جۇرگىزىلدى. ەل اراسى الىس, كوشپەندى ەلدە قىلمىس تا از بولاتىن, ءتىپتى قىلمىسقا قارسى جۇيەلى زاڭ­دار دا جوقتىڭ قاسى ەدى. سوندىقتان دا ەل اراسىنداعى جەر داۋى, جەسىر داۋى, بارىمتا, قۇن تولەۋ جانە تاعى دا باسقا ۇساق-تۇيەك كەلىسپەۋشىلىكتەر ارتىندا وكىنىش, كەك قالدىرمايتىن حالىقتىڭ ءداستۇرلى بيلەر سوتىمەن شەشىلەتىن.

بىراق توبانيازعا ونىڭ قىزمەتىنىڭ باس كەزىنەن-اق ورتالىق قىرىن قاراپ, سىرت­تاي قاۋىپتەنىپ, وعان سەنبەي ۇنەمى باقى­لاۋدا ۇستاعان سياقتى. سول كەزدىڭ وزىندە-اق, 1921 جىلى 13 كاڭتاردا ركپ كيرپارتبيۋرو­نىڭ وتىرىسىندا كيرتسيك-ءتىڭ مۇشەلىگىنەن ۇمىتكەر ءال­نيازوۆ پەن جۇباەۆتى بەكىتۋ تۋرالى ماسەلە قارالىپ, وندا ىشكى ءىcتep حا­لىق كوميسسارياتىنداعى ماتەريالدار انىق­تالعانشا ءالنيازوۆتى بەكىتۋدى ۋاقىتشا توقتاتا تۇرۋ تۋرالى قاۋلى قا­بىلدانعان. سول جىلى 3 ناۋرىزدا قازاق­ستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنە ءالنيازوۆتى ساقتىقپەن قايتارىپ الۋ تۋ­رالى ۇسىنىس جاساۋعا شەشىم قابىل­دانسا, ال 30 ساۋىردە ەندى تەمىر اۋدانىنان ءالنيازوۆ ۇستىنەن تۇسكەن ارىز قارالىپتى.

اقىرىندا ونى 1921 جىلى 14 ساۋىر­دەگى كيرپارتبيۋرو وتىرىسىنىڭ قاۋلى­سىمەن اداي رەۆكومىنىڭ توراعاسى ەتىپ بەكىتەدى. بىراق1922 جىلى ونى قۋدا­لاۋعا مەملەكەتتىك بىرىككەن ساياسي باس­قار­مانىڭ وكىلدەرى بەلسەنە كىرىسەدى. الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ باتىس بولىمشەسىنىڭ جەتەكشىلەرى – حالەل دوسمۇحامەدوۆ پەن جاھانشا دوسمۇحامەدوۆپەن ونىڭ تىعىز بايلانىستا بولعاندىعىنان دا قاۋىپتەنسە كەرەك.

توبانياز كونتررەۆوليۋتسيالىق توپتىڭ باسشىسى, قول استىندا قۇرماش قوسجانوۆ باستاعان قارۋلى توبى بار دەپ كىنالاۋىنا نەگىز بولدى. «قوسجانوۆ قۇرماش باستاعان باندىلار قوزعالىسىنىڭ باستى دەم بەرۋ­شىسى ءاpi يدەولوگيالىق جەتەكشىسى, «ادايدىڭ حانى» توبانياز ءالنيازوۆ. ول ءوزى دە باندىلارعا قوسىلىپ, ولاردىڭ قيمىلىنا ەرىپ ءجۇر...» – دەپ كورسەتەدى «ادايلار ىسىندە». كەيبىر دەرەكتەرگە قا­راعاندا قۇرماشتىڭ توبانيازبەن باي­لا­نىسىن وتىرىككە شىعارۋعا بولمايدى. بىراق توبانياز قۇرماشتى جونگە سالىپ, ونىڭ قارۋلى توبىن تۇرىكمەن, حورەزم جاقتان جاسالاتىن توناۋشىلىق شا­بۋىلدارعا تويتارىس بەرىپ, حالىق تى­نىشتىعىن قورعاۋ ءۇشىن پايدالانعان.

1921 جىلى حورەزم جەرىنەن اداي ۋەزىنىڭ شەكارالاس اۋىلدارىنا بىرنەشە رەت شابۋىل ۇيىمداستىرىلادى. بۇعان دەيىن دە ۇزاق ۋاقىت بويى اداي ۋەزىنىڭ تەرريتورياسىنا تۇرىكمەن قاراقشىلارى شابۋىل جاساپ, جەرگىلىكتى ادامداردى ءولتىرىپ, مالدارىن ايداپ اكەتىپ وتىرعان. توبانياز بىرنەشە ءجۇز قارۋلانعان ادامدارىمەن 1921 جىلى قىركۇيەكتە قوڭىرات قالاسىنا بارىپ, ەشقانداي قاقتىعىسسىز ەل باسشىلارىمەن كەلىسسوز جۇرگىزەدى. ت.ءالنياز ۇلىنىڭ قوڭىراتقا بارىپ, ەلگە تىنىشتىق ورناتۋىن, حالىق اراسىنداعى ونىڭ ابىرويىن, بەدەلىن ارتتىرا تۇسەدى دە, كەرىسىنشە, بۇل جەرگىلىكتى اكىمشىلىككە, پارتيا-كەڭەس قىزمەتكەرلەرىنە ۇنامادى. ەل ىشىندە الاۋىزدىق كۇنشىلدىك, رۋشىل­دىق, باقتالاستىق ءوربيدى.

پارتيا-كەڭەس باسشىلارى مەن رەۆو­ليۋتسيالىق كوميتەتتىڭ اراسىنداعى جۇ­مىس بابىندا دا قايشىلىقتار بىلىنە باس­تايدى. جاڭا وكىمەتتىڭ – جاي حالىق­قا, جۇمىسشى-شارۋاعا ەركىندىك بەرىلەدى, بارلىق ازامات تەڭ قۇقىقتى بولادى دەگەن سياقتى ۇندەۋلەرى, پارتيانىڭ, كە­ڭەستىڭ ساياساتىن جەتە تۇسىنبەگەندەردىڭ, ءاcipece باسشى قىزمەتكەرلەردىڭ اراسىندا قايشىلىقتار تۋعىزباي قويعان جوق. بىرەۋلەر رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتتىڭ ۇس­تاعان باعىتىن قولداسا, شولاق بەلسەندى كوممۋنيستەر كەڭەستى قولدادى.

بۇل جاعداي ت.ءالنياز ۇلىنىڭ ىستەگەن ic-ارەكەتتەرى ءۇشىن ونى قىزمەتىنەن الۋ كەرەك دەگەن جەرگىلىكتى كوممۋنيستەردىڭ وتىنىشتەرىنە ورتالىق باسقارۋ ورگان­دارىنىڭ قۇلاق اسۋىنا تۋرا كەلدى. 1922 جىلى ول تۇتقىندالىپ, ورىنبورعا جو­نەلتىلەدى.

توبانياز ءالنياز ۇلىنا قارسى قوز­عالعان ايىپتاۋلارىنىڭ ءمانى كازتسيك-ءتىڭ توتەنشە وكىلى مەن وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە, قوزىبەكوۆكە 1922 جىلى قىركۇيەكتىڭ 6-سىندا گپۋ-ءدىڭ اداي ۋەزى بويىنشا وكىلى رىبوسلەدوۆتىڭ جول­داعان مالىمەتىندە باياندالعان. ت.ءال­نياز­ ۇلى مەن ونىڭ سەرىكتەرىنە قىر­داعى تۇرعىنداردان قارۋ-جاراق جيناۋ جونىندەگى گپۋ ورگاندارىنىڭ ic-قىزمەتىنە كورسەتكەن قارسىلىق ارەكەتى, جەكە-دارا «حاندىق» بيلىك ورناتقانى, سونىڭ ىشىندە 1921 جىلدىڭ ازىق-ت ۇلىك جونىندەگى سالىقتىڭ ورىندالماي قا­لۋى رەۆكوم توراعاسىنىڭ الەگىنەن دەگەن ­ايىپتار تاعىلدى. بۇعان ارحيۆ دەرەك­تەرى كۋا.

رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتى توراعاسى توبانيازدىڭ ورنىنان الىنۋىنىڭ ءبىرىنشى سەبەبى, ونىڭ حورەزمگە جورىعى بولسا, ەكىنشى سەبەبى, پارتيا, كەڭەس قىز­مەتكەرلەرى مەن رەۆكوم اپپاراتىنىڭ اراسىنداعى قايشىلىق بولدى.

حورەزمگە ساپارىنان كەيىن, رەس­پۋب­ليكانىڭ جوعارعى ورگاندارى رەۆكوم­­نىڭ جۇمىسىن, ونىڭ ەل اراسىنداعى جۇر­گىز­گەن ساياساتىن قاتتى تەكسەرىپ, ولار­دىڭ ­باسشىلارىن قىسىمعا الا باستادى. كەيىن ورنىنان الىپ, قىلمىستىق ىسكە تارتتى. سول كەزدەگى ۋەز حالقىنىڭ ۇكىمەت ساياساتىنا قارسى بەلەڭ العان نارازىلى­عىن رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتتىڭ باسقا دا بەدەلدى ازاماتتارىنان كوردى. سونىڭ ىشىندە توبانيازدى بارلىق كەلەڭسىز جاعدايدى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ باسشىسى رەتىندە ايىپتاپ, ونىڭ سو­ڭىنا شىراق الىپ ءتۇستى. وسىعان ءبىر دالەل №1353 بۇكىلوداقتىق توتەنشە كوميسسيانىڭ ءبىر قۇجاتىندا وعان مىناداي مىنەزدەمە بەرەدى: «توبانياز ءال­نياز ۇلى اۋلەتتى, قۇرمەتتى تۇقىمنان, قازاقستاندا وتە بەدەلدى, بەلگىلى ادام, پاتشا وكىمەتى تۇسىندا بىرنەشە جىل بولىس بولعان, بۇرىن دا, قازىر دە ۇلكەن باي... بارلىق اداي جەرىندە ۇلكەن بەدەلدى, ىقپالدى ادام. ول 1920-1923 جىلدارى وكرۋگ رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتىنىڭ تور­اعاسى بولدى, ول جۇمىستان تۇسكەننەن كەيىن دە ادايدى باسقارۋىن قويعان جوق, «حان» اتاندى. وزىنە «اللادان باسقا ءتاڭىر جوق, مۇحاممەد ونىڭ ەلشىسى» دەگەن جازۋى بار ءدىن ۋاعىزىنا سايكەس ءمور جاساتتى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ زاڭىنا باعىن­باي, ەل اراسىندا ۇستەمدىك جۇرگىزەدى. ەل ىشىن­دەگى جاعدايدى تۇرمىستىق, ءدىن جولىمەن شەشتى» دەلىنگەن. وسى سياقتى مىنەزدەمەلەردى بۇدان باسقا بىرنەشە قۇجاتتان كەزدەستىرۋگە بولادى.

توبانيازدىڭ بۇكىل قازاق حالقىنىڭ, ونىڭ ىشىندە اداي وكرۋگى, ەلىنىڭ الدىندا ىقپالى اسا زور بولعانىن, پارتيا-كەڭەس ورگاندارى دا, مەملەكەتتىك بىرىك­كەن ساياسي باسقارمانىڭ اپپاراتتارى دا مويىنداعان. ول رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتتىڭ توراعاسى جۇمىسىندا جۇر­گەندە اداي وكرۋگىنىڭ 1919 جىلعا دەيىن تۇرىكمەنستانعا باعىنۋىنا نارازى بولىپ, ورىنبورداعى قىرعىز (قازاق) رەس­پۋبليكاسىنىڭ باسشىلارىمەن 4 ايداي سويلەسىپ, وسى جۇمىستى دۇرىس شە­شىپ, اداي وكرۋگى 200 جىلدان كەيىن قازاق­ستاننىڭ قۇرامىنا ەنگەن.

رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتتەر, اۋىل­دىق كەڭەستەر, كەيىن توبانيازدىڭ ۇسى­نىسىمەن اۋىلدىق رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتتەر بولىپ قايتا قۇرىلىپ, ەلدىڭ جاعدايىن تۇزەۋ جولىندا بۇقارا اراسىندا ساياسي, مادەني-تاربيەلىك, الەۋمەتتىك-شارۋاشىلىق جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. ەل تەك رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتتى تانىدى, ەل اراسىندا بۇلاردىڭ قاجەتتىلىگى ارتا ءتۇستى.

پارتيا-كەڭەس ىقپالى حالىق اراسىندا ماردىمدى تۇردە جۇرگەن جوق. مۇنىڭ ءبىرىنشى سەبەبى, ول كەزدە پارتيا قاتارىنا تارتىلعانداردىڭ سانى وتە از بولسا, ولاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى, ساياسي ساۋاتتىلىق ءوpici وتە تومەن بولدى. سوندىقتان حا­لىق اراسىندا كەڭەستىڭ جۇمىسىن تيا­ناق­تى تۇردە ۇگىتتەۋگە شامالارى كەل­مەدى. حالىق بۇرىننان كەلە جاتقان ادەت-عۇرپىن, سالت-ساناسىن, الەۋمەتتىك جاعدايىن كۇرت وزگەرتىپ, پارتيا-كەڭەس ساياساتىنا سايكەس جۇرگىزۋگە اسا ىنتالى بولعان جوق. ەكىنشىدەن, اۋىلدىق كەڭەستەردە, اۋىلداردا, شارۋاشىلىق قىزمەتتەرىنە جاستار, «تىلەكتەستەر» تو­بى تارتىلا باستاعانمەن, كومسومولدار قا­تا­رىنا كىرۋشىلەر سانى كوبەيگەنىمەن, بۇلاردىڭ بەلسەندىلىگى دە ونشا ارتىپ جارىمادى. ۇشىنشىدەن, پارتيا-كەڭەس جۇمىستارىنا كىرگەندەردىڭ اراسىندا, باسشىلىق جۇمىسقا, بيلىككە تالاسۋعا اۋەستەنۋشىلەر دە از بولعان جوق. وسىنى ىسكە اسىرۋدا وتىرىك-وسەك, پارا بەرۋ ارقىلى جاقىن تۋىستارىن بيلىك ورنىنا, ساۋدا-ساتتىق جۇمىسىنا ورنالاستىرۋعا بار كۇشتەرىن سالدى, مۇنداي جاعداي كەڭەس ساياساتىن جۇرگىزۋگە اسا زور قيىنشى­لىق اكەلىپ, وكىمەت ىسىنە كەلەڭسىز كولەڭكە ءتۇسىردى.

وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايلارعا توتەپ بەرەتىن بip عانا ورگان – رەۆوليۋتسيالىق ­كوميتەت بولدى. رەۆوليۋتسيالىق كومي­تەت­تىڭ جۇرگىزگەن ساياساتى حالىقتىڭ سالت-تۇرمىسىن, ادەت-عۇرپىن, ەسكىدەن كەلە جاتقان ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى, داۋ-جانجالدى, سونىڭ ىشىندە, جەر داۋى, جەسىر داۋىن, بارىمتالاردى سول كەزدەگى كەڭەس زاڭى مەن ونىڭ ساياساتىنا بايلانىستىرا وتىرىپ جۇرگىزۋگە تىرىسۋ بولدى.

1927-1928 جىلداردان باستاپ اداي وكرۋگىندە الىم-سالىق, مال دايىنداۋ ناۋقانى كەزىندەگى اسىرا سىلتەۋشىلىكتىڭ سالدارىنان حالىق اراسىندا نارازىلىق­تى كۇشەيتە ءتۇستى. وكىمەت ساياساتىنىڭ بۇرمالاۋشىلىعىنان, بايلار دا, ورتا شارۋالار دا, ءتىپتى 10-15-تەي قوي, 3-4 قاراسى بار كەدەيلەر دە تىركەلۋگە ىلىگىپ, بولماسا بارلىق مالىن سالىققا تولەپ, قايىرشىلىققا ۇشىراي باستادى. وسىدان قاشىپ باس ساۋعالاۋ ءۇشىن, بىرقاتار بايلار, ءالدى شارۋالار باسقا جەرلەرگە ۇدەرە كوشە باستادى.

وسىنداي اۋىر جاعدايلاردىڭ ورىن الۋ سەبەبىن زاڭ بۇرمالاۋشىلاردىڭ تاراپىنان بولىپ جاتقانىنا جوعارعى وكىمەت باسشىلارى ءمان بەرمەدى. كەزىندە تىڭعىلىقتى شارا قولدانۋدىڭ ورنىنا, مۇنى ەلدىڭ بەدەلدى ازاماتتارىنا جاپتى. «ەلدىڭ اراسىنا ىرىتكى سالۋشىلار, حالىقتى وكىمەتكە قارسى باس كوتەرۋگە ۇيىمداستىرۋشىلار» دەپ قىلمىستىق ىسكە تارتۋدى كوبەيتتى. بىرىككەن ساياسي باسقارمانىڭ كونتررەۆوليۋتسيالىق «ادايدى قۇتقارۋ» توبى تۋرالى تەرگەۋ قۇجاتتارىندا: ء«النياز ۇلى توبانيازدىڭ باستاماسىمەن قۇپيا جينالىس وتكىزىلىپ, وندا ەلدى تۇرىكمەنستانعا, اۋعانستان مەن پەرسياعا كوشۋگە ۇگىتتەۋ جۇرگىزىلدى» دەپ كورسەتىلگەن. قۇجاتتارعا قاراعاندا, وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايلاردىڭ بەل الۋىنىڭ باستى سەبەبى توبانيازدىڭ باسقارۋىمەن ۇيىمداستىرىلىپ جۇرگەن ic دەلىنىپ, مۇنىڭ ۇستىنەن نەشە ءتۇرلى مالىمەت جيناعان.

قۇجاتتارداعى مالىمەتتەرگە قارا­عان­دا جانە توبانيازدىڭ تەرگەۋ كەزىندەگى جاۋابى بويىنشا دا پارتيا-كەڭەس ورگاندارى, قازاقستانداعى مەملەكەتتىك بىرىككەن ساياسي باسقارماسى توبانياز­دى ورنىنان العاننان كەيىن دە, «زاڭ­دىق جولىن تاستاعان جوق, ەل وسى كىسىگە باعى­نادى, وسىنىڭ ايتقانىن جا­ساي­دى» دەپ سوڭىنان قالماعان. ەل ىشىن­دەگى ىڭعايسىز جاعدايلارعا دەيىن توبانيازدىڭ ىقپالىمەن بولىپ جاتىر دەپ بىلگەن. ت.ءالنياز ۇلى سوڭىنا تۇسكەن بىرىككەن ساياسي باسقارما 1929 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ونىمەن بipگe تاعى دا بىرنەشە ادامدى تۇتقىنعا الادى. بۇل ىسكە «بايلاردىڭ, ساۋداگەرلەردىڭ, پاتشا وكىمەتىنىڭ بۇرىنعى اداي وكرۋگى كەڭەس قىزمەتكەرلەرىنىڭ كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمى» دەگەن قىلمىستى ىسكە قاتى­ناسۋ­شىلار دەپ, قىلمىستىق كودەكستىڭ 58-2 بابىمەن 70 ادامدى ايىپتاپ تۇتقىنداعان.

1930 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا توبانيازدىڭ ۇستىنەن جۇرگىزىلگەن تەرگەۋ ici اياقتالعانعا ۇقسايدى. وعان دالەل دە بار. 1930 جىلعى 12 قىركۇيەكتە بىرىككەن ساياسي باسقارمانىڭ گۋرەۆ وكرۋگتىك ءبولىمى ت.ءالنياز ۇلىن الماتىعا تولىق قۇقىقتىق ۋاكىلدىگىنىڭ قاراۋىنا جىبەرۋگە قاۋلى قابىلدايدى. بىراق ونىڭ نە ءۇشىن الماتىعا الدىرىلعاندىعى جونىندە قۇجاتتاردا ەشتەڭە ايتىلمايدى. كەيىن بۇل جۇمباقتىڭ شەشۋىن قر ۇقك مۇراعاتىنداعى №011377 ءىستىڭ, 3-تومىنان تابىلعان اكتىدەن تاپتىق. وندا 1931 جىلعى, ناۋرىزدىڭ 9-ى كۇنى – الماتى قالاسىندا ساعات 23-تە قازاقستانداعى پپ وگپۋ جانىنداعى ۇشتىكتىڭ 1930 جىلعى 9 قازانداعى №2434 ءىس بويىنشا النيازوۆ توبونيازعا (توبانياز – ب.ج.) قاتىستى جازانىڭ ەڭ جوعارى ءتۇرى تۋرالى ۇكىمنىڭ ورىندالعاندىعى باياندالادى. اقتاۋ قالاسىنداعى بۇرىنعى جانە كەيىنگى ەسكەرتكىشتەرىندە, باسقا دا باسپادان شىعىپ جۇرگەن عىلىمي-كوپشىلىك ەڭبەكتەردە ت.ءالنياز ۇلىنىڭ ولگەن جىلى 1930 جىل دەپ كورسەتىلىپ ءجۇر. مىنە, ءسويتىپ بۇرىنعى جانە كەيىنگى ەسكەرتكىشتەرىندەگى ولگەن جىلى 1930 جىل دەگەن جازۋدى وزگەرتۋ كەرەك سياقتى.

وسىدان كەيىن كوپ كەشىكپەي-اق 1930 جىلدىڭ 9 قازانىندا قازاقستانداعى مەملەكەتتىك بىرىككەن ساياسي باسقارما­نىڭ وكىلدىگى ۇشتىگىنىڭ ۇيعارۋىمەن ic بو­يىنشا ايىپتالۋشى 70 ادامنىڭ 61-i (9 ادام تەرگەۋ اياقتالعانشا تۇرمەدە قاي­­تىس بولدى) سوتتالدى. ۇشتىكتىڭ شە­شى­مىمەن توبانياز باستاعان 21 ادامدى اتۋعا, قالعاندارىنىڭ دۇنيە مۇلكىن تار­كىلەپ, 3 جىلدان 10 جىلعا دەيىن تۇر­­مەگە جابۋعا ۇكىم شىعارادى. بۇل ic اراعا ۇزاق ۋاقىت سالىپ قايتا قارالىپ, 1962 جىلدىڭ 8 اقپانداعى جانە 1990 جىلدىڭ 26 ساۋىرىندەگى قازاقستان رەس­پۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ قىلمىستى ىستەر جونىندەگى القاسىنىڭ شەشىمىمەن ايىپكەرلەردىڭ ارەكەتىندە قىلمىستىق قۇرامىنىڭ بولماۋىنا وراي, ic قىس­قار­تىلدى. ءسويتىپ, اداي ەلىنىڭ ارىستارى ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىن عانا حالقىمەن قايتادان تابىسىپ, ەل تاريحىنان ءادىل ورنىن العان ەدى.

بولات جۇماعۇلوۆ,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,

پروفەسسور

الماتى