قۇرىلتاي قاعيداتى

5 ماۋسىمدا قازاقستاندا وتكەن رەفەرەندۋم – جاڭارۋدىڭ زاڭدىق نەگىزدەرىن راسىمدەدى. داۋىس بەرۋگە كەلۋشىلەر مەن جاڭارۋدى قولداۋشىلاردىڭ پايىزدىق ەسەبىنە قاراپ, كوڭىل توعايىپ, ەلدىك بىرلىكتىڭ الەۋەتى ارتقانىن تۇسىنگەندەي بولدىق. مۇنى سەنىم مەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بيىك ۇلگىسى دەۋگە تولىق نەگىز بار.

ءبىز وسى رەفەرەندۋم مەن تاياۋدا ۇلىتاۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىل­تاي اراسىندا ءبىر-ءبىرىن تولىق­تىراتىن تابيعي ساباقتاستىق بارىن جاقسى بىلەمىز. ويتكەنى ەكەۋى دە – سەنىمنىڭ جۇگىن ارقالاعان قوعامدىق-ساياسي بىلىك سىناعى. داۋىس بەرۋ نەمەسە تاڭداۋ – اتقارۋشى بيلىك جۇمىسىنا جال­پىحالىقتىق باعا بەرۋ نەمەسە جۇرتشىلىق ولشەمى بولسا, جاڭا فورماتتا تۇرلەنىپ جات­قان قۇرىلتاي – قوعامدىق پىكىر ايناسىنىڭ الاڭى.

مەملەكەت باسشىسى ۇلى­تاۋ­داعى القالى جيىندا: ء«بىز بۇكىل ەل بولىپ جاڭا قازاق­ستان­دى قۇرامىز. بۇل – وڭاي شارۋا ەمەس. جۇرتىمىز جاڭاشا ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەلۋى قاجەت. حال­قى­مىزدىڭ سانا-سەزىمى, قۇن­دى­لىقتارى تۇبەگەيلى جاڭا­رۋى كەرەك. سوندا ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسى قالىپتاسادى. ءبىر سوز­بەن ايتقاندا, بارشا ەلىمىز جا­ڭا­رادى. جاڭا قازاقستان ءبىر كۇن­دە نەمەسە ءبىر جىلدا قۇرىل­ماي­­تىنى انىق. بۇل – بۇكىل قو­عام­دى وزگەرتەتىن كۇردەلى ءارى ۇزاق ۇدەرىس. مۇنى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءبىر عانا بيلىك ارەكەت ەتسە, بۇل, ارينە, جەتكىلىكسىز. بۇكىل ەل بولىپ جۇمىلساق, كوزدەگەن ماقساتىمىزعا جەتەمىز», دەپ, قوعام الدىنداعى جاڭاشىل مىندەتتىڭ پارقىن ايقىندادى. ءبىز بۇل پارىق وسىعان دەيىن جيناقتالعان تاجىريبەگە, سونداي-اق پرەزيدەنت ق.توقاەۆ 2019 جىلى ايقىنداعان ادىلەتتىلىك, ساباق­تاستىق, ورلەۋ قاعيداتىنا تابان تىرەيتىنى ءسوزسىز.

مەملەكەت باسشىسى قۇرىل­تايداعى ءسوزىنىڭ كىرىسپەسىندە تۇتاس ەلدىڭ اتىنان ۇلى جوشى حاننىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتاپ, تاعزىم ەتكەنىن, جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ جولىندا تاريحي قادامنىڭ وسى قاستەرلى ورىننان باستالعا­نىن جاقسى ىرىمعا بالايتىنىن, مەملەكەتشىلدىك تۇرعىسىنان ايگىلى حاندار مەن سۇلتاندار­دىڭ ءىزى مەن ءىسى ۇرپاعى ارقىلى جالعاساتىنىن جۇيەلى جەتكىزدى. ۇلت تاريحىنداعى ەلدىك پەن مەملەكەتشىلدىك باستامالاردىڭ ىرگەلى نەگىزدەرىن بايىپتادى.

وزدەرىڭىزگە ءمالىم, بۇعان دەيىن ەلدەگى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاپ, اتقارۋشى بيلىكتىڭ ءتيىستى قۇرىلىمدارى مەن قوعام­نىڭ اراسىندا التىن كوپىر بول­عان ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭە­سى تاريح جۇكتەگەن مىندەتىن قال-قا­دەرىنشە ورىندادى. ەندى ونىڭ ساپالىق جالعاسى ۇلتتىق قۇرىل­تاي بولاتىنى باق-تا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە مەيلىنشە تالقىلاندى. جاڭا قۇرىلىم ۇلتتىق كەڭەستىڭ قىزمەتىن جالپىحالىقتىق دەڭ­گەي­گە كوتەرەدى دەگەن ءۇمىت بار.

قۇرىلتاي – ۇلتىمىزدىڭ تاري­حي جادىندا, دالا دەموكرا­تيا­سىندا بار فورمات. كەزىندە ەل باسىنا كۇن تۋعان سىن ساعات­تار­دا اتا-بابامىز ورتادان حالىق وكىلدەرىن سايلاپ, كەلەلى ما­سەلە­لەردى وسىنداي قۇرىل­تاي­لاردا شەشتى. اۋزى دۋالى, ءسوزى ءۋالى ازاماتتاردىڭ وي-پىكىرىن, جوبا-ۇسىنىسىن تالقىلاپ, ورتاق جانە وڭتايلى ءپاتۋا جاساستى.

ۇلىتاۋدا تۇساۋى كەسىلگەن ۇلتتىق قۇرىلتايعا توقتالساق, ول جاھاندىق گەوساياسي جاعداي قۇبىلعان كەزدە, كەشەگى قاڭتار قاسىرەتىنەن كەيىن ەلدىك بەرەكە-بىرلىك كۇن تارتىبىنە قويىلعان شاقتا ومىرگە كەلدى. ەلىمىزدە كوتەرىلىپ جاتقان ەكىنشى رەسپۋب­ليكا, جاڭا قازاقستان باستامالارى ۇلت زيالىلارىنان, قوعام بەلسەندىلەرىنەن, عالىمدار مەن مادەنيەت تۇلعالارىنان, ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنەن, جاستار­دان قو­عامنىڭ وزەكتى, شەتىن ما­سە­لە­لەرىنە بايلانىستى باستا­ما جو­بالاردى, جاناشىر ءارى دىلگىر يدەيالاردى كۇتەدى. بۇرىن ۇلتتىق كەڭەس قىسقا مەر­زىمدى ساياسي رەفورمالار مەن ەكونو­ميكالىق ماسەلەلەردى تالقىلاسا, ۇلتتىق قۇرىلتاي قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋ پەرسپەكتيۆالارىن انىقتايتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. قۇرىلتايدا حالىققا ابىرويلى, تانىمال تۇلعالار وي-پىكىر ايتۋمەن بىرگە, قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋ امالدارىن كورسەتىپ, بايىپتى بايلامداردى ۇكىمەتكە ۇسىنادى. ول – ناق­تى ىستەردىڭ تەتىگى بولادى دەپ سەنەمىز.

ۇلتتىق قۇرىلتاي ەرەجەسىن­دە پرەزي­دەنت جانىنداعى كونسۋل­تا­تيۆ­تىك-كەڭەسشى ورگاننىڭ نەمەن شۇعىلداناتىنى, جيىن مەرزىمدەرى, ۇسىنىستارى مەن شەشىمدەرىنىڭ  سالماعى مەن ءباسى ناقتى كورسەتىلگەن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى توراعا بولىپ بەكىتىلگەن قۇرىلتاي – ساياسي كۇش­تەردىڭ, قوعامدىق بىرلەس­تىكتەردىڭ باسىن قوساتىن اسا ءىرى الاڭ نەمەسە پارلامەنت ەمەس, ول – قوعام بەلسەندىلەرى مەن ساراپشىلاردىڭ اتقارۋشى بيلىككە, قوعام دامۋىنا كوزقاراسىن ايقىندايتىن كەڭەسشى قۇرىلىم.

ساياسي رەفورمالار ءوز دەڭ­گەيىندە جۇرە باستاعاننان كەيىن ءتۇرلى جاڭا پارتيالار, ساياسي ۇيىمدار ءومىر جۇزىنە شىعادى. ولاردىڭ اراسىنداعى تابيعي باسەكە, ۇيلەسىم قالىپتان شىعىپ, ساياسي كۇرەسكە نەمەسە تەكەتىرەسكە ۇلاسپاۋى ءۇشىن, ۇيىسقان قوعامعا جىك تۇسپەۋى ءۇشىن قۇرىلتاي ورتاق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرىپ, ءوزارا تۇسىنىستىك پەن بەرەكە مادە­نيەتىنىڭ وزەگى بولا الۋى كەرەك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكى­رىنشە, ەلدەگى ءتۇرلى پىكىرتالاس الاڭ­دارىنان قۇرىلتايدى ەرەك­شەلەندىرەتىن سيپات – ونىڭ كەڭ اۋقىمدىلىعىندا, جۇمىستىڭ ساپاسى مەن تيىمدىلىگىنە تىكە­لەي اسەرى بار ازاماتتاردىڭ باس قوسۋىندا, حالىقتىڭ ءۇنىن, مۇڭ-مۇقتاجىن, تالاپ-تىلەگىن شىنايى جەتكىزە الۋىندا. بايانداماداعى ەلشىلدىك ويدىڭ استارى كوپ نارسەنى اڭعارتادى.

قوعام جاڭارۋىنىڭ كلاسسي­كالىق جۇيەسىن ەكونوميكالىق جاڭارۋ, ساياسي جاڭارۋ, الەۋمەتتىك جاڭارۋ, مادەني جاڭارۋ قۇراي­تىنى ءمالىم. ولار نارىقتىق ەكو­­نوميكاعا, دەموكراتياعا, قو­عام­نىڭ ەركىندىگىنە تابان تىرەي­دى. ەكونوميكالىق جاڭارۋ عىلىم جاڭالىقتارىنا, ەڭبەك بولى­نىسىنە, ءوندىرىستى ءتيىمدى باس­قارۋ­عا سۇيەنەدى. ال ساياسي جا­ڭارۋ­دىڭ ءمانى – حالىق مۇد­دە­سىن كوز­دەگەن قۇرىلىمدىق رەفور­ما­لارعا قوعام مەن بيلىكتىڭ قول ۇس­تا­سىپ كىرىسۋىندە. ياعني سايا­سي وز­گەرىستەر قوعامنىڭ بار مۇ­شە­سىنە, جىگىنە قولجەتىمدى بولۋى كەرەك. ويلانا قاراساق, پرە­زيدەنت يدەياسىمەن ومىرگە كەلگەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ فۋنكتسيا­سى وسىعان سايكەس كەلەدى. بۇل جەردە الەۋمەتتىك جاڭارۋدىڭ دا ماڭىزى الدىمىزدان شىعادى. ونىڭ ءمانى – الەۋمەتتىك قۇرى­لىم­دارمەن بىتە قايناسقان قوعام­دى قالىپتاستىرۋ. مۇندا تارازىنىڭ ەكى باسىندا اشىقتىق پەن زاڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۇرادى. قوعامدىق-ساياسي ومىرگە جولداما العان ۇلتتىق قۇرىلتاي وسى شەتىن ماسەلەنى دە ۇيلەستىرەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. ەندى ءتورتىنشى ارنا – مادەني جاڭارۋعا كەلسەك, ونىڭ اسىل مۇراتى – قوعام­داعى ءاربىر جاننىڭ, ارينە, سو­نىڭ ىشىندە ايتارى بار مەن بەرەرى باردىڭ ءبىلىمىن, بىلىگىن, شىعار­ما­شى­لىعىن, سەزىم مەن سەنىم مۇم­كىندىكتەرىن قولداۋ. ونىڭ ارعى جاعىندا عىلىم, زەردە, اقىل-پاراسات تۇر. قۇرىلتاي قۇرامىنا باعامداپ, اتالعان قۇرىلىمىنىڭ بۇل باعدارعا دا ەلەۋلى سەپتىگى تيەتىنىنە سەنىممەن قارايمىز.

القالى جيىندا پرەزيدەنت قۇرىلتاي الدىنداعى مىندەت­تەر جۇيەسىن بەلگىلەدى. ولار: جال­پى­ۇلت­تىق بىرلىكتى نىعايتۋ, رە­فور­ما­لاردىڭ ءمان-ماڭىزىن حا­لىققا ءتۇ­سىن­دىرۋ, جاڭا تەحنولوگيا­لار ار­­قىلى جۇرتشىلىقتى رەفور­ما­­لارعا قاتىستىرۋ. مۇ­نىڭ نا­تي­­جەسى بيلىك پەن قوعام ارىپ­تەستى­گىن جاڭاشا قالىپ­تاستىرىپ, نىعايتادى.

ەل باسشىسى قۇرىلتايدىڭ اسەر ايماعى مەيلىنشە كەڭ بولۋى قوعامنىڭ بار جىگى ءۇشىن ما­ڭىزدى بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. وسى رەتتە ول ەلدىك سۇحبات الاڭى­نىڭ جالپىۇلتتىق جيىنعا اي­نا­لۋىنىڭ تەتىگى رەتىندە جاڭا تسيفرلى تەحنولوگيانى مۇم­­كىن­­دىگىنشە كەڭ پايدالانۋ جولىندا ارنايى Qurultay ءموبيل­دى قوسىمشاسىن ازىرلەۋدى ۇسىن­دى. بۇل ونلاين جۇيەسىندە جۇرت­شىلىقپەن بايلانىستى جەتىل­دىرىپ, جاڭا رەفورمانىڭ سەنىم­دىل­ىگى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرادى.

ق.توقاەۆ ەلدىك جيىندا قو­عامدى تولعاندىرعان ءبىرسى­پىرا ماسەلەنى شەشىپ, حالىقتى ءدۇدامال پىكىردەن ارىلتتى دەسەك تە بولادى. ونىڭ ءبىرى – 25 قازانداعى رەسپۋبليكا كۇنىن ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ءرا­مىزى رەتىندە مەملەكەتتىك مەي­رامعا اينالدىرۋ تۋرالى شەشىم. ال 16 جەلتوقسان ازاتتىق جولىندا قۇربان بولعانداردى ەسكە الۋ نەمەسە تاعزىم كۇنى رەتىندە ورنىعادى. بىزدىڭشە, بۇل ۇسىنىس – قوعامدىق پىكىرمەن ساناسۋدىڭ جانە ماسەلەنى اقىلمەن شەشۋدىڭ جولى ەكەنىن اڭعارتتى.

جيىنداعى جانە ءبىر مەملە­كەت­شىلدىك پايىم – پرەزي­دەنت­تىڭ «ەسكى كادرمەن جاڭا قازاق­ستاندى قالاي قۇرۋعا بولادى؟» دەگەن سۇراققا ورەلى جاۋابىن ايتار ەدىك. ياعني بۇل ماسە­لەدە شولاق بەلسەندىلىككە سالىنباۋ, باردى ۇقساتا وتىرىپ, مەم­لە­كەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ بىلىك­تىلىگى مەن تازالىعىنا يەك ارتۋ, كوزبوياۋشىلار مەن قۇناما­قور­لاردان تەز قۇتىلۋ ت.ب. الەمدىك تاجىريبەسى دايەكتەلدى.

قۇرىلتاي ۇلتتىق جانە مەم­لەكەتشىلدىك دامۋعا يگى اسەر ەتۋىمەن ماڭىزدى. مەملەكەت باسشىسى وسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جاڭاشىل مىندەتتەرىنىڭ كونتۋرىن بەلگىلەدى. «مەملەكەت­تىك ءتىل­­دىڭ تۇعىرى كۇن وتكەن سا­يىن نى­عايىپ كەلەدى. وعان قوسا, الەم­نىڭ باستى اقپارات قۇرال­دا­رى قازاقشا شىعىپ جاتىر. جا­قىن­دا ايگىلى Apple كومپانياسى قازاق ءتىلىن IOS-تىڭ تىلدەر جۇ­يەسىنە قوستى. الەمنىڭ 40 تىلىن­دە تارايتىن Nickelodeوn تە­لە­ارناسى قازاقشا كورسەتىلە باس­تادى. جاستاردىڭ باستاماسى­مەن National Geographic جۋرنالى 6 جىلدان بەرى انا تىلىمىزدە جارىق كورۋدە. وسىنداي كوپتەگەن جاعىمدى جاڭالىقتار بار. سون­دىقتان قاتتى الاڭداۋعا نەگىز جوق دەپ ويلايمىن. دەسەك تە, وسى سالاداعى جۇمىسىمىزدى داڭعا­زا جاساماي, تاباندىلىقپەن جۇرگى­زۋىمىز قاجەت. قازاق مەملەكەتى امان تۇرعاندا, قازاق ءتىلى جاساي بەرەدى» دەگەن تىڭ مالىمەتى مەن بايلامى ءبىزدى, ءبىلىم سالاسى ماماندارىن ويلانتادى جانە جاڭا جوبالارعا جۇمىلدىرادى دەپ ەسەپتەيمىن.

ءيا, ءتىل – كوممۋنيكاتسيا. سو­نى­مەن بىرگە ول – ۇرپاق ساناسىن بەكەمدەيتىن, تاريحي جاد­تى جاڭعىرتاتىن رۋحاني-مادە­ني قۇبىلىس. بۇل ورايدا قۇرىل­تايدا سويلەگەن ازاماتتار دا «رۋحاني جاڭعىرۋ» جوباسى اياسىندا انا تىلىمىزگە اۋدارىلعان گۋمانيتارلىق باعىتتاعى الەم­دىك كلاسسيكالىق وقۋلىقتاردىڭ باعدارىن ەندى تەحنيكالىق جانە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنا قاراي بۇرۋدى ۇسىندى. بىزدىڭشە, بۇل – ءماندى پايىم. جوعارى ءبىلىم سالاسى مۇنى ءبىرازدان بەرى وتكىر كوتەرىپ كەلەدى. ماسەلە, ارينە, قارجىعا جانە ماماندار الەۋەتىنە تىرەلەدى. قالاۋى تابىلسا, مۇنى دا شەشۋگە بولادى دەپ ەسەپتەيمىز.

قۇرىلتاي قاعيداتى – بىرلىك پەن پاراسات, ء«تۇرلى كوزقاراس, ءبىرتۇتاس ۇلت». بۇل قوعامنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ بار سالاسىندا كورىنىس تابۋى كەرەك. مەملەكەت باسشىسى 16 ناۋرىزداعى حالىققا جولداۋىندا جاڭا قۇرىلىم اتاۋى مەن تۇجىرىمداماسىن مالىمدەسە, 16 ماۋسىمدا ونىڭ جۇزەگە اسقانىن ءبارىمىز كوردىك. ۇلتتىق قۇرىلتاي قاعيداتى­نىڭ تاجىريبەلىك ءمانى – قوعامنىڭ بىرىگۋىن نىعايتۋ مەن كەڭەيتۋگە قاتىستى يدەيالار مەن تەتىكتەر­دى ىزدەۋ ءارى ازىرلەۋ ءۇشىن ديالوگ پلات­­فورماسىن ورنىقتىرۋ. بۇل دا تا­ريحي جانە جاڭارعان ۇلىتاۋ توپىراعىنان باستاۋ الدى.

ۇلتتىق قۇرىلتاي جالپى­ۇلتتىق قۇندىلىقتار نەگىزىندە قو­عام بىرىگۋىنىڭ ودان ءارى دامي تۇسۋىنە بايلانىستى ۇزاق مەرزىم­دى دىلگىر ماسەلەلەردىڭ دە ءجون-جوباسىن بەلگىلەدى.

ەلدى سەرپىلتكەن جاعداي – وسىناۋ سۇحبات الاڭىنا جەرگىلىكتى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ بارلىق جۇيەسىندە ايتىلار وي-پايىمنىڭ, ۇسىنىس پەن شەشىمنىڭ توعىسا الاتىنى. ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ مۇشەلىگىنە ەنگەن پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ساياسي پارتيالار مۇ­شەلەرى, ءبىلىم, عىلىم, مادە­نيەت, بيزنەس, مەديتسينا, سپورت, ادام قۇقىعىن قورعاۋ جانە باسقا دا الەۋمەتتىك توپتار وكىلدەرى, جاس كوشباسشىلار مەن بەلسەندىلەر ەلدىك مامىلە, ەلدىك ءىس جولىندا ايانىپ قالماس دەپ ويلايمىز.

ەرلان سىدىقوۆ,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى-رەكتور,

ۇعا اكادەميگى