تاۋەلسىز قازاقستان 30 جىلدىڭ ىشىندە ەڭسەلى مەملەكەتكە اينالدى. الەمدىك قوعامداستىقتا ابىروي مەن بەدەلگە يە. حالقىمىز «سىن تۇزەلمەي, ءمىن تۇزەلمەيدى» دەپ بەكەر ايتپاعان. بۇگىنگى تاڭدا قوعام جاڭا سەرپىلىس ۇستىندە. جەتىستىگىمىز ەشقايدا كەتپەيدى. ال كەمشىلىكتەرىمىزدى تۇزەتەتىن ۋاقىت جەتتى. ەلدىڭ دامۋىن تەجەيتىن قانداي زالالداردان ارىلۋىمىز كەرەك؟ وسى سۇراقتار ءاربىر ازاماتتى الاڭداتاتىنى انىق.
بيىلعى جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ كۇردەلى كەزەڭنەن شىعۋدىڭ جولدارىن ايقىن كورسەتىپ بەردى. سونىڭ ىشىندە سايلاۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ تۋرالى باستاماسى حالىق تاراپىنان قولداۋعا يە بولدى. ەلىمىزدە اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. ەندى وبلىس اكىمدەرى بالامالى نەگىزدە تاعايىندالادى. كەلەشەكتە اۋدان, قالا اكىمدەرى سايلاۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلسا, ورىندى بولماق.
جاريالىلىق, اشىق سايلاۋ – شىنايى دەموكراتيانىڭ كورىنىسى. ەندەشە قانداي دەڭگەيدەگى اكىم بولسا دا, بيلىككە سايلاۋ ارقىلى كەلگەنى ءجون. حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولىپ, اشىق سايلاۋدا جەڭىپ شىققان اكىمدەردىڭ ناتيجەلى جۇمىس ىستەيتىنى الدەقاشان دالەلدەنگەن.
1980-جىلداردىڭ ورتاسىندا شارۋاشىلىق باسشىلارىن حالىقتىڭ ءوزى سايلايتىن ءۇردىس شىقتى. سول كەزەڭدە ءوزىم دە اقتوبە وبلىسىندا ەڭبەك ەتتىم. ساياسي-اكىمشىلىك قىزمەتتەرگە ارالاستىم. تۇرعىنداردىڭ داۋىس بەرۋى ارقىلى سايلانعان كەڭشار باسشىلارىنىڭ ابىرويعا بولەنگەنىن, سەنىمدى اقتاپ شىققانىن كوزبەن كوردىم. ولار ارتتا قالعان شارۋاشىلىقتىڭ جۇمىسىن ىلگەرى باستىردى, جارتى جىل سايىن اتقارىلعان ىستەر تۋرالى حالىققا ەسەپ بەرىپ تۇردى. تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتى, تۇرمىس جاعدايى اناعۇرلىم جاقساردى. ادامداردىڭ جۇمىس ىستەۋگە, اۋىلدى وركەندەتۋگە دەگەن ىنتاسى ارتتى. اۋىل تۇرعىندارى ەڭبەكقورلىعىن ىسپەن دالەلدەدى.
ءبىزدىڭ قوعامداعى تاعى ءبىر كەسەل – اكىمدەردىڭ جانە باسقا دا باسشىلاردىڭ تاعايىندالعان جەرىنە ءوز كومانداسىن الىپ بارۋى. وسى جاعىمسىز ارەكەت ءالى قالماي كەلەدى. ءبىر وبلىسقا اكىم بولىپ بارعان ادام بۇرىننان ىستەپ جۇرگەن ازاماتتاردى تۇگەل قىزمەتتەن شىعارىپ, ورنىنا بۇرىن ءوزى ىستەگەن وڭىردەن جاڭا قىزمەتكەرلەردى تاعايىندايدى. بۇل – جۇمىستى جۇيەلى جۇرگىزۋ ەمەس, سىبايلاس جەمقورلىققا جول اشۋدىڭ كورىنىسى. مىقتى باسشى, شەبەر ۇيىمداستىرۋشى ءوز بويىنداعى ىسكەرلىك قابىلەتىن, اقىلى مەن تاجىريبەسىن, ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىن سول وڭىردەگى ازاماتتاردى ورتاق ىسكە تارتۋ ارقىلى كورسەتۋى كەرەك. باسشى قىزمەتكەرلەردى ءبىلىمى مەن ىسكەرلىگىنە, جۇمىس ىستەۋ قابىلەتىنە, ادامگەرشىلىك قاسيەتىنە, حالىقپەن سىيلاسا بىلۋىنە قاراپ تاڭداپ, لاۋازىمعا تاعايىنداۋعا ءتيىس.
ال سىرتتان كەلگەن مامانداردىڭ اكىم اۋىسقان كەزدە بىرگە كەتەتىنىن حالىق كورىپ ءجۇر. كەرىسىنشە سول ءوڭىردىڭ ازاماتتارى اۋداننىڭ جەر-سۋىنىڭ, كليماتىنىڭ ەرەكشەلىگىن, تۇرعىنداردىڭ مەنتاليتەتىن, مورالدىق احۋالىن جەتىك بىلەدى. ءوزىنىڭ تۋعان جەرىن وركەندەتۋگە بار كۇش-جىگەرىن سالادى. قانداي مىندەتتى جۇكتەسەڭ دە الىپ كەتەدى دەپ ەسەپتەيمىن. قىزمەتتەن كەتكەندە دە ولار ەشقايدا قاشپايدى. ار-نامىسى بولسا, مەملەكەت قارجىسىن جىمقىرۋعا بارمايدى. جەرلەستەرىنىڭ الدىندا ۇياتقا قالعىسى كەلمەيدى. كەيبىر اكىمدەر سىرتتان اكەلگەن ادامدار ارقىلى كادرلاردىڭ ساپاسىن جاقسارتامىن دەيدى. بىراق ونىڭ ەشقانداي ناتيجەسى بولمايدى.
«كوماندا ىلەستىرىپ ءجۇرۋدى قويۋ كەرەك» دەپ ەلدىڭ باسشىسى تالاي رەت ايتقان ەدى. بىراق وكىنىشكە قاراي, سوعان قۇلاق اسپايتىندار كوپ. قابىلدانعان زاڭدار, بەرىلگەن تاپسىرمالار ورىندالۋىمەن قۇندى. جوعارىدا ايتىلعانىمەن, جەرگىلىكتى جەردە ورىندالمايدى. ول ءۇشىن زاڭنىڭ ورىندالۋىنا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ كەرەك. قاي وڭىرگە بارساڭىز دا, حالىق «كومانداسىن» ەرتىپ جۇرگەندەردىڭ كەلەڭسىز ارەكەتتەرى تۋرالى ايتىپ بەرەدى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان تۇسىندا اقىن فاريزا وڭعارسىنوۆا اپامىز ءبىر اكىمنىڭ اتىراۋ وبلىسىنا «كومانداسىمەن» بارىپ, اكىمشىلىكتەگى بارلىق قىزمەتكەردى زاڭسىز جۇمىستان شىعارىپ جاتقانى تۋرالى وتكىر سىن ايتقان ەدى. «كوماندامەن» بارىپ باسقارعان باسشىلاردىڭ ناتيجەسى قانداي بولدى؟ ايتالىق, اقتوبە, اتىراۋ, باتىس قازاقستان, قىزىلوردا وبلىستارىندا سونداي كەلەڭسىز جاعدايلار بولدى. سالالىق ءبولىم باسشىلارىن جان-جاقتان اكەلدى. وبلىستىڭ استاڭ-كەستەڭىن شىعاردى. كەيىن ءبارى كەتتى. الايدا ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاعدايى ناشارلاپ قالدى. مىقتى باسشى, وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ابىرويمەن اتقارىپ شىعادى. قازاقتا «سول ەلدىڭ تۇلكىسىن ءوزىنىڭ تازىسىمەن اۋلا» دەگەن تاماشا ناقىل ءسوز بار. كەلەشەگىن, ەلدىڭ جاعدايىن ويلايتىن باسشى سول ءوڭىردىڭ ازاماتتارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەيدى. ىسكەر قىزمەتكەرلەردى تاڭداي بىلەدى.
قازاقستاننىڭ كەلەشەگىنە دەگەن سەنىمىمىز مول. مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان بارلىق باعدارلامانى قولدايمىن. قازىر كوپ نارسەنى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ ءىسى قولعا الىنۋدا. قالىپتاسىپ قالعان جۇيە تامىرىن جايعان ارام ءشوپ سياقتى. ماسەلەن, ەگىستىككە ءارامشوپ قاپتاپ كەتسە, ونى بىردەن ج ۇلىپ تاستاي المايسىڭ. اۋەلى تامىرىنان قۇرتۋ ارقىلى ناتيجەگە قول جەتكىزەسىڭ. سىبايلاس جەمقورلىققا, پاراقورلىققا بەيىمدەلىپ كەتكەن جۇيەنى جونگە كەلتىرۋ وڭاي ەمەس. كەيبىر جەرلەرگە حالىقتىڭ جاعدايىن ويلامايتىن, ءوزىنىڭ قارا باسىن, قۇلقىنىن ويلايتىن, وبال, ساۋاپ, توبا, كۇنا, قاناعات دەگەندى بىلمەيتىن باسشىلار تاعايىندالىپ كەتكەن. سونداي-اق باس-كوز جوق شەتەلدىڭ تاجىريبەسىن بىزگە ەنگىزگىسى كەلەتىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بىلمەيتىن, تامىرىنان اجىراعان جاس باسشىلار دا كەزدەسەدى. قاي ءىستى دە ەلەپ-ەكشەپ, قالپىنا كەلتىرۋ – ۋاقىت تالابى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ: «مەن ازاماتتارىمىزدىڭ ەرتەڭ ەمەس, بۇگىن باقىتتى ءومىر سۇرگەنىن قالايمىن. ەڭ باستىسى – ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى. شىن مانىندە ءبىز ءۇشىن قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى بارىنەن قىمبات. وسى تۇراقسىز, قۇبىلمالى الەمدە قازاقستانىمىز بىزدەن باسقا ەشكىمگە كەرەك ەمەس. سوندىقتان ماعان ەلىمنىڭ اماندىعى مەن جەرىمنىڭ تۇتاستىعىنان اسقان ەشبىر قۇندىلىق جوق. مەنى ەڭ الدىمەن, حالقىمنىڭ بولاشاعى قانداي بولاتىنى تولعاندىرادى» دەگەن ءسوزى ايقىن ماقساتقا جەتەلەيدى.
ماقسۇت سەيتجاپاروۆ,
زاڭگەر,
جەكە سوت ورىنداۋشىلارى رەسپۋبليكالىق پالاتاسىنىڭ مۇشەسى