ۇلىتاۋدا ەل ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىنىڭ تۇعىرىن جاڭاشا بيىكتەتۋ ماقساتىمەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءبىرىنشى وتىرىسى ءوتتى. اۋقىمدى جيىننان جۇرتتىڭ كۇتكەنى دە از ەمەس ەدى. «جاڭا قازاقستاندى قالاي قۇرامىز؟» دەگەن جالپىەلدىك سۇراققا مەملەكەت باسشىسى تۇپكىلىكتى ساياسي ماقسات پەن مىندەتتەردىڭ ستراتەگيالىق باعىت-باعدارىن تەرەڭىنەن قوزعاپ, جان-جاقتى جاۋاپ بەردى.
ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرىنىڭ وكىلدەرى, جاڭاشا ويلاي بىلەتىن, قوعامدا بەلسەندى, بەدەلدى, ابىرويلى ازاماتتارى قاتىسقان قۇرىلتايدا جاڭا, ادىلەتتى قازاقستان – ەكىنشى رەسپۋبليكا قۇرۋدىڭ تىڭ يدەياسى مەن يدەولوگياسىن كەلەلى وي تالقىسىنان وتكىزىپ, ورتاق شەشىم تابۋدىڭ جولدارىنا سەپ بولاتىن ساياسي سەرت پەن قوعامدىق-رۋحاني كەلىسىمدەر ارقاۋ بولدى.
تۇپتەپ كەلگەندە, ءدۇيىم جۇرت مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سويلەگەن سوزدەرىنەن ۇلتتى ۇيىستىرىپ, ازاماتتاردى ادىلەتتىلىك پەن شىندىققا جۇگىندىرىپ, ادالدىق پەن اشىقتىقتى ورنىقتىرۋ ءۇشىن جۇرتىمىزدىڭ جاڭاشا ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەلۋىنە وراي حالقىمىزدىڭ سانا-سەزىمى, قۇندىلىقتارى تۇبەگەيلى جاڭارۋ كەرەكتىگىن تاعى دا تەرەڭىنەن ۇعىندىرىپ, سوندا ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسى قالىپتاساتىنىن ەسكە سالعانىن كەڭىنەن تالقىلاۋدا.
بۇكىل قوعامدى وزگەرتەتىن كۇردەلى ءارى ۇزاق ءۇردىس جاڭا قازاقستان قۇرۋعا ءۇمىت وتىن جاعىپ, سەنىمدى نىعايتاتىن ناقتى ىستەردى جۇمىلا جانە كوزدەلگەن مەرزىمدە جۇزەگە اسىرۋمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى انىق. ەلىمىزدە وسى جاڭا كەزەڭدە «جاۋاپتى مەملەكەت – جاۋاپتى قوعام – جاۋاپتى ازامات» قاعيداسىنىڭ قاتاڭدىق پەن سانالى تۇردە ساقتالۋىنان باستاۋ الاتىنىن دا ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.
كيەلى ۇلىتاۋ مىنبەرىنەن ەستىلگەن ءاربىر ەلدىك ءسوز بەن ورىندى ۇسىنىستاردىڭ اراسىندا وزىمىزگە ايرىقشا اسەر ەتكەن ءبىر جاڭالىقتى اتاپ ايتار ەدىك. ول جۇرەكتى تەبىرەنتىپ, بۇيرەكتى بۇلك ەتكىزدى. وتكەن تاريح ۋاقىتىن قالپىنا كەلتىرۋىمەن اسا باعالى ەدى.
بىزگە عانا ەمەس شىعار, قالىڭ كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋدارىپ, شىنايى قولداۋ تاپقان ماسەلە تۇتاس ءبىر ۇلتتىق جانە مەملەكەتتىك اقيقاتتىڭ قۇندىلىعىن قايتا ورالتىپ, ونى ەش وزگەرمەس بيىگىنەن قاستەرلەۋ مانىسىمەن جالت قاراتتى.
ەل پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ ءوز سوزىندە «رەسپۋبليكا كۇنىنە ۇلتتىق مەرەكە مارتەبەسىن قايتارۋدى ۇسىنامىن. سوندىقتان قازاننىڭ جيىرما بەسى كۇنى جىل سايىن ەگەمەندىك كۇنى ەلىمىزدىڭ باستى مەرەكەسى رەتىندە اتاپ ءوتىلۋى كەرەك» دەدى.
پرەزيدەنتتىڭ وسى ويى مەن شەشىمى ادالىن ايتساق, قوعام مەن ۋاقىتتىڭ ەشنارسەگە مويىنسىنبايتىن جانە ۇمىتتىرمايتىن قۇدىرەتىن ۇعىندىرماي قويمايتىنىنا دالەل. ەگەمەن ەل بولۋدى عاسىرلار بويى ارمانداعان اتا-بابامىزدىڭ وسى ەلدىڭ ەگەسى بار جانە ازات مەملەكەت قۇرامىز دەگەن نيەتىن زاڭدىق قۇجاتىن – ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسياسىن الەمگە پاش ەتۋدىڭ ىرگەتاسى جوعارعى كەڭەستە قالانعان بولاتىن.
تاپ سولاي بولعان. 1990 جىلى 25 قازاندا قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداندى. بۇل ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى تۇڭعىش قادامى بولاتىن. وسى قۇجاتتى قابىلداعان كەزدە الماتىداعى, جوعارعى كەڭەستىڭ ءماجىلىس زالىندا دەپۋتاتتار اراسىندا ايتىس-تارتىستىڭ قانداي قيىن, قانداي اۋىر جانە ۇزاق جاعدايدا وتكەنىنە كۋا بولعان ءجۋرناليستىڭ ءبىرى رەتىندە سارعايعان ءارى تاسقا باسىلعان جازبالاردى ويعا الىپ وتىرعان جايىمىز بار.
ەگەمەندىك دەگەننىڭ نە ەكەنىن سول كەزدەگى وداقتاس, قازىرگى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇمتىلىستارى مەن تالپىنىستارىنان كورىپ, سەزىنگەن ادامدار الدا نە بولارىنا قاتتى الاڭدايتىن, حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ كۇن سايىنعى سەسسياسى جۇمىسىنا قۇلاق ءتۇرىپ, ەلەڭدەيتىن كوڭىل كۇيدە بولاتىن.
وسى قۇجاتتى قابىلداعان كەزدەگى شەشۋشى ساتتەردى ءبىز قاعازعا بىلاي تۇسىرگەن ەكەنبىز...
س.زيمانوۆ پارلامەنتكە كەلدى. قازاقستان تاريحىنىڭ ءحVىى-حح عاسىرلارداعى مەملەكەتتىك جۇيە, اكىمشىلىك باسقارۋ, قوعامدىق-ساياسي قۇرىلىس ماسەلەلەرىن قوپارا زەرتتەگەن, عىلىمي ينستيتۋتتارعا باسشىلىق جاساعان تاجىريبەلى زاڭگەر-عالىم ءۇشىن الدا ەرەكشە سىن ساعاتتار كۇتىپ تۇرعان-دى. جاسى جەتپىسكە يەك ارتقان شاعىندا قىزۋ ايتىس-تارتىستىڭ قايناعان ورتاسىنا ءتۇسىپ, ۇلت مۇددەسى ءۇشىن بىلەك سىبانعان زيمانوۆ 1990 جىلى 25 قازان كۇنى ءتورت ساعات بويى مىنبەردە تابانىنان تىك تۇرىپ, ەگەمەندى ەلدىڭ اق جولىن ايقىنداپ بەرەتىن دەكلاراتسيانى قورعاپ شىققانىن جۇرت كوردى.
ۇكىمەت ۇيىندە جوعارعى كەڭەستىڭ سەسسياسى ءجۇرىپ جاتتى. تاريحتا تۇڭعىش رەت قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى ماسەلە قارالدى. ساياسي رەسمي تىلمەن ايتساق, مەملەكەت قۇرىلىسى سالاسىنداعى العاشقى ماڭىزدى قۇجات – «قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسياسى ەدى. قىسىلتاياڭ شاقتا كسرو-نىڭ تاعدىرى ءالى تولىق شەشىلمەگەن كەزەڭگە قاراماستان, جەكەلەگەن وداقتاس رەسپۋبليكالار مۇنداي قۇجاتتى, ءتىپتى كەيبىرەۋلەرى تاۋەلسىزدىك تۋرالى زاڭداردى قابىلداپ تا ۇلگەرگەن بولاتىن. ال قازاقستاننىڭ گەوساياسي جاعدايى بارىمىزگە دە بەلگىلى, كۇردەلى جاعدايدى باسىنان كەشكەن ساعاتتار عوي. ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن تالقىلاۋ كەزىندە «دەموكراتيالىق قازاقستان» فراكتسياسى زاڭنىڭ بالاما جوباسىن ۇسىندى. ولار «قازاق ۇلتىنىڭ ءوزىن ءوزى بيلەۋى», «قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىرلى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنە وتىرىپ», «مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى» دەگەن تۇجىرىمعا قاسارىسىپ باقتى. دەي تۇرعانمەن, 1989 جىلى قابىلدانعان «تىلدەر تۋرالى» زاڭدا مەملەكەتتىك ءتىل قازاق ءتىلى ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ قويعان-دى. قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىرلى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋ ماسەلەسى دە ۇلكەن ارپالىسپەن كورىنىس تاپتى. پاراساتتى اقىل-ويعا كوپشىلىگى جىعىلدى. سول تاريحي سەسسيادا ەلىمىزگە ايگىلى س.سارتاەۆ, ش.مۇرتازا, ءو.جولداسبەكوۆ, ءا.كەكىلباەۆ, ق.تۇرىسوۆ, ج.ءابدىلدين سەكىلدى دارا ءۇندى دەپۋتاتتارمەن بىرگە پرەزيديۋمدا وتىرعان لاۋازىمدى كىسىلەر دە دەكلاراتسيانىڭ نەگىزگى جوباسىن ساياسي ەرىك-جىگەرمەن, مامىلەگەرلىكپەن قورعاپ شىقتى.
دەپۋتاتتار دەكلاراتسياداعى 17-باپتى سەگىز ساعات بويى تالقىلادى.
ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى تۋرالى كەلىسىم كوميسسياسىنىڭ تۇپكىلىكتى جوباسى تۋرالى بايانداما جاساعان سالىق زيمانوۆ قىزۋ پىكىرتالاس شەگىنە جەتكەندە: «قازاق ۇلتىنىڭ ءومىر ءسۇرۋى كەرەك پە, كەرەك ەمەس پە؟» دەگەن ماسەلە قايداعى ءبىر كوپىرمە ءسوزدىڭ مازمۇنىنا اينالاتىن نارسە ەمەس. ۇلتتىق ءتىل, ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك, قازاق حالقىنىڭ بايىرعى ۇلت اتالۋ قۇقىعى, تاريحي وتان, مەنشىكتىڭ ۇلتتىق مەنتاليتەتىنىڭ بولۋى بۇلتارتپايتىن زاڭدىلىق» دەپ, تابان تىرەپ تەڭدىك سۇراعانى دا جۇرتتىڭ ەسىندە. ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىنىڭ زاڭدىلىعىن جان-جاقتى ساياسي تۇرعىدان دالەلدەپ بەرۋ قانشاما ءبىلىمدى, كۇش-جىگەردى جۇمساۋدى تالاپ ەتكەنى كوپشىلىككە جاقسى ءمالىم. سودان كەيىنگى ءبىر ۋاقىتتا اكادەميك زەينوللا قابدولوۆتىڭ «ەلگە ەگەمەندىك الىپ بەرۋ ءۇشىن قارسىلاردىڭ جاعىن قارىستىراتىن, ميسىزداردى ميلاندىراتىن, داۋكەستەردىڭ دىڭكەسىن قۇرتاتىن زيمانوۆتىڭ زيالىلىعى, بىلگىرلىگى, تەوريالىق تەرەڭدىگى, دالەلىنىڭ بۇلتارتپاس دالەلدىگى, اعىل-تەگىل شەشەندىگى, ءتىپتى كورەگەن كوسەمدىگى كەرەك بولدى جانە اۋماي-توكپەي سولاي بولىپ شىقتى» دەپ جازعانى بار.
شىن مانىندە ەرلىك پەن ەلدىكتى كۇتكەن ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىن قابىلداۋعا قول جەتكىزىپ, ارمانى ورىندالعان سالىق زيمانوۆتاي سۇڭعىلا ساياساتكەرلەر مەن قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرىمەن, اقىل-ويىمەن بۇدان كەيىن دە تالاي-تالاي زاڭدار قابىلداندى.
الايدا قازاق ەلىنىڭ الەمدىك قاۋىمداستىق پەن حالىقارالىق ساياسات كەڭىستىگىندە ء«بىز ەگەمەن ەل, تاۋەلسىز مەملەكەتپىز!» دەپ جار سالعان العاش ايعاق قۇجات وسى ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا بولاتىن.
ەل دامۋىنىڭ جاڭا باسىمدىقتارىن بەلگىلەۋدە ساياسي ۇيلەسىمنىڭ بولۋىنا جوعارى دەڭگەيدە ءمان بەرگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ «رەسپۋبليكا كۇنى ەلدىڭ مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى تاريحي قادامىنىڭ سيمۆولى بولۋى كەرەك. ارينە, تاۋەلسىزدىك كۇنىنىڭ باستاپقى ءمانى ساقتالادى. بۇل كۇن مەملەكەتتىك مەرەكە بولىپ قالا بەرەدى. بىراق تاۋەلسىزدىك الۋعا زور ۇلەس قوسقان ۇلتتىق باتىرلارىمىزعا تاعزىم رەتىندە اتاپ ءوتىلۋى كەرەك» دەپ, بۇل ۇلتتىق مەرەكەلەر مەن اتاۋلى كۇندەردىڭ ەلىمىز ءۇشىن قادىر-قاسيەتتىلىگىمەن جانە مەملەكەتتىلىك تاريحي ماڭىزدىلىعىمەن وتە ورىندى قويىپ وتىر.
ءبىز «ەگەمەندى» ءسوزىنىڭ ەل ەنشىسىندەي ەستىلىپ, ەركىندىكتى بىلدىرەتىن ماعىناسىنا ەرىك بەرگەنىمىزدىڭ, ەڭ بايىرعى, ەڭ قىمبات ۇعىمنىڭ ەل ىشىنە ماڭگىلىكتى مارتەبە ەكەنىن ەسكە تۇسىرگەن, تاريحي ساۋلەلى جاڭالىقتىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدا ايتىلعانىن جاقسى ىرىم جانە جاقسىلىق جورالعىسىنا بالايمىز.
ەلەڭ-الاڭ, الاي-دۇلەي سول توقسانىنشى جىلدارى ەلىمىزدىڭ ماڭدايالدى گازەتى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ۇرانى ەتىپ «ەگەمەن بولماي, ەل بولماس» دەگەن اماناتتى ءارى ايبارلى ءسوزدى باتىلدىقپەن جازىپ قويعان باس رەداكتور شەرحان مۇرتازا اعالارىمىز دا ۇلتتىڭ بولاشاعى وسى دەربەس ەلدىكتە ەكەنىن سەزىنە وتىرىپ ونى حالىقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋدى ماقسات ەتكەن بولار. سولاي بولدى دا. وجەت ومىرشەڭدىكتىڭ ورلىك ءسوزىن سويلەپ وتكەن شەراعانىڭ ءوزى دە قالىڭ ەلدىڭ بولاشاعى مەن اسىل مۇراتى جولىندا, ەل مەن جەر, قازاق ءتىلى مەن ۇلتتىق رۋحتىڭ ابىرويىن ساقتاپ قالۋدا ناعىز قايسارلىق مىنەز جانە قايتپاس ءىرى قايراتكەرلىك كورسەتتى. حالىق جازۋشىسى, كورنەكتى قوعام قايراتكەرىنىڭ وسى ەرەكشە تاريحي كەزەڭدەگى ۇلتجاندىلىق قاسيەتىن تۋعان جۇرتى ەشقاشان ۇمىتقان ەمەس.
ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ شەجىرەلى جىلناماسىندا ەگەمەندىك كۇنى – ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى مەرەكەسى بولىپ اتالىپ ءوتۋى ەندى جاڭا قازاقستان – ەكىنشى رەسپۋبليكا قۇرۋداعى قادامدارىمىزعا قۇت بولسىن دەپ تىلەيمىز!
بۇل مەرەكەنى بۇكىل حالىقتىڭ شىن پەيىلدى, اق نيەتتى, قۋانىشتى جانە تاعلىمدى كوڭىل كۇيمەن جانە ەڭبەك قۇندىلىقتارىمەن اتاپ ءوتۋدىڭ تۇجىرىمداماسى مەن يدەولوگياسى دا جاڭاشا بولاتىنى حاق. جالپى, ۇلتتىق جانە مەملەكەتتىك مەرەكەلەردىڭ سانالى قوعام قۇرۋعا, ەكونوميكاسى قالىپتى, رۋحاني جاعىنان دامىعان قوعامدى قالىپتاستىرۋعا ىقپالى زور, سول سەبەپتى دە اربىرىنە تەرەڭ مازمۇندىق تۇرعىدان ءمان بەرگەنىمىز ابزال.
تەگىندە تازا جانە ادىلەتتى شەشىمدەر ومىرشەڭ كەلەدى.
مەيرامبەك تولەپبەرگەن,
ءماجىلىس دەپۋتاتى