كەڭەستىك كەزەڭدەگى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ, زەردەلەۋ ىسىندەگى باسىم ساياسات بوداندىق ساناعا, ياعني ەۋروتسەنتريستىك, ۇلى يمپەريالىق ورىستىق شوۆينيزم باعىتىنا باسىبايلى بەرىلدى. ارينە, بۇراتانا دەلىنەتىن تۇركى تىلدەس ۇلتتاردىڭ سان عاسىرلىق تاريحى بار رۋحانياتى, ادەبيەتى, ونەرى, مادەنيەتى ءوزىنىڭ تەرەڭ تامىرلارىنان اجىراتىلىپ, قۇنارىنان ايىرىلعان ارالداي جەتىمدىك كۇيىن كەشتى. باتىس, ەۋروپا, ورىس, سلاۆيان تەكتەس ۇلتتاردىڭ ادەبيەتى مەن ونەرى, سونى جاساعان تۇلعالاردىڭ ابىرويىن اسىرىپ, سولاردىڭ ءومىربايانىن, شىعارمالارىن وقىتۋ مارتەبە بولدى.
تۇركى وركەنيەتىنىڭ ءبىر قاينارى شىعىستى دا ۇمىتتىردى. سول كەزەڭدەگى كەڭەس وداعىنداعى ءبىلىم, عىلىم وردالارىنىڭ بارلىعىندا دەرلىك وقۋ, زەرتتەۋ باعدارلامالارى وسى سارىنداس ەدى.
1970 جىلى ۋنيۆەرسيتەتكە ءتۇسىپ, ساباعىمىزدى ەندى باستاعان تۇستا, بىزگە دەيىن بىرنەشە ونجىلدىقتار بويىندا كوبەسى سوگىلمەگەن وسى ءۇردىس وزگەرىسكە ءتۇسىپ, سەڭ بۇزىلا باستاعانىنا قۋاندىق.
60-شى جىلداردىڭ باسىندا قارا شاڭىراق قازمۋ-دە العان بەتىنەن قايتپايتىن قايسار, قايراتكەر عالىم, پروفەسسور بەيسەنباي كەنجەباەۆ باستاعان ونىڭ ءبىر شوعىر شاكىرتتەرى وسىناۋ قۇنارعا تۇرەن سالا باستاعان ەكەن. التىن شىعاتىن كومبەنىڭ باعىتىن ءدال اڭعارىپ, ىزدەنۋشىلەرىن جاڭا, تىڭ تاقىرىپتارعا بەيىمدەيتىن بەيسەكەڭ ەڭ ءبىر دارىندى, تالانتتى, ەڭبەكقور دەگەن شاكىرتتەرىن ەجەلگى ادەبيەتىمىز بەن رۋحانياتىمىزدىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە جەتەكتەپ الىپ كەلىپتى. سول جاس وركەننىڭ ىشىندە مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, مۇحتار ماعاۋين جانە الما قىراۋباەۆا بولدى.
ۇلىق ۇستاز, عۇلاما عالىم بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ, باتاسىن العان جاس دارىن الما مۇتالىپقىزى ۇستازىنىڭ سەنىمىن اقتادى. وتىز جىلعا جۋىق تۋعان ادەبيەتىمىزدىڭ تاعدىرىنا, ونىڭ ءجۇرىپ وتكەن سان عاسىرلىق تاريحىنا ارناپ سۇبەلى ەڭبەكتەر جازدى. الما ءمۇتا- لىپقىزىنىڭ قالامىنان وسى جىلدار ىشىندە جۇزدەگەن عىلىمي-تانىمدىق ماقالا, ونداعان عىلىمي-زەرتتەۋ مونوگرافياسى, وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى وقىرمان قولىنا ءتيدى. ەلۋگە جەتەر-جەتپەس قىسقا عانا عۇمىرىندا قىرۋار جۇمىس اتقاردى.
پروفەسسور الما مۇتالىپقىزىنىڭ قالامىنان شىققان ءاربىر زەرتتەۋ ەڭبەگى, تانىمدىق-تاعىلىمدىق كىتاپتارى, تەرەڭ ويلاردى تولعايتىن, تەرەڭ تەبىرەنىستەن تۇراتىن تۋىندىلارى ادەبيەتتانۋداعى, رۋحانياتتانۋداعى قۇبىلىس بولاتىن. ۇستازدارى دا زەكەڭنەن (قابدولوۆتان), تۇرسەكەڭنەن (كاكىشەۆتەن) باستاپ, بارلىعى وسىلاي دەگەنىنە ءوزىم تالاي رەت كۋا بولدىم.
ال ەندى ا.قىراۋباەۆانىڭ وسىناۋ ەڭبەكتەرىنىڭ تاربيەلىك ءمانى, تاعىلىمى بولەك اڭگىمە. قۇنارلى تىلمەن, توگىلتە باياندايتىن ءستيلدى قالامىنا دارىتقان ونىڭ شىعارماشىلىعى ەشكىمدى قايتالامايتىن. ءاربىر جارىق كورگەن ەڭبەگى ءوزىنىڭ عىلىمي, كوركەمدىك ساپاسىمەن دارالانىپ تۇراتىن.
پروفەسسور الما مۇتالىپقىزىنىڭ ەڭبەكتەرىندە تۇركىلىك رۋح جانە ۇلتتىق قۇندىلىقتار قۇس جولىنداي سايراپ جاتاتىن. ەڭ باستىسى, تامىرىن مىڭداعان جىلدارعا جىبەرگەن, ۇزىنا تاريحى بار, ءبىزدىڭ زامانعا قايماعى بۇزىلماي جەتكەن رۋحاني جادىگەرلەرىمىزدى تالدايتىن زەرتتەۋلەرىندە قالامىنا قانات بىتكەندەي, جۇرەك تۇپكىرىنەن اقتارىلا سويلەيتىن, جازۋدا عانا ەمەس, سويلەگەندە دە شەشەن بولاتىن.
ۇلى دالا توسىندەگى ەۋرازيا كوشپەلىلەرىنىڭ ۋاقىت پەن كەڭىستىك, حالىق پەن تاريح تۋرالى تانىم تۇسىنىگى كەمەل بولعان. وسى كونتسەپتسيانى تەرەڭ ۇققان, تانىعاندىقتان عالىم تاڭداپ العان ۇلى باعىتىنان اينىمادى. پروفەسسور الما مۇتالىپقىزىنىڭ ەجەلگى ادەبيەتىمىزدىڭ قاينارلارىن اجىراتىپ, ولاردىڭ وركەندەۋ كەزەڭدەرىنە باعا بەرىپ, قىرۋار دەرەك كوزدەرىن الدىعا تارتىپ, ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرىپ, تۇسىندىرەتىن زەرتتەۋ كىتاپتارىن تۇتاستاي شولىپ قاراعاندا ءبىر ارتىقشىلىقتى اڭعارامىز. ول – زەرتتەۋشىنىڭ زەردەسى, عۇلامالىعى, دەرەكسىز سويلەمەيتىندىگى. ءوز تاقىرىبىنا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگى, كوركەم ءماتىندى, تاريحي جادىگەرلەردى ىلعي ءبىرىنشى قاتاردا ۇستاپ, تاريحي-سالىستىرمالى ادىسكە تابان تىرەپ وتىراتىندىعى. قىرۋار تاريحي دەرەكتەردىڭ, تاريحي ماتىندەردىڭ ىشىندە اداسىپ كەتپەي, سولاردىڭ ەڭ ءماندىسىن, ەڭ ماڭىزدىسىن اجىراتىپ ايتا الاتىندىعى. عالىمنىڭ وسى قاسيەتىن ەرەكشە ءبولىپ ايتار ەدىم. ەندى وسىعان بىرنەشە مىسالدى دايەككە كەلتىرەيىن.
عالىمنىڭ 1988 جىلى جارىق كورگەن «عاسىرلار مۇراسى» اتتى سۇبەلى ەڭبەگىنىڭ العى سوزىندە زەرتتەۋشىنىڭ تىڭ تاقىرىپتى قالايشا تەرەڭنەن قازىپ, كەڭ اۋقىمدا قاراستىراتىنىن بىردەن اڭعارامىز. اۆتور: «XII-XIV عاسىرلاردا قازىرگى قازاقستان, ورتا ازيا جەرلەرىندە, ەدىل بويىندا تۇركى تىلىندە سويلەيتىن كوپتەگەن ەجەلگى تايپالار ارالاس ءومىر ءسۇردى. بۇل كەزدەردە تۇركى تايپالارى ءالى دە جەكە-جەكە حالىق بولىپ قالىپتاسپاعاندىقتان, سول كەزدە ولار جازىپ قالدىرعان ادەبي ەسكەرتكىشتەر قازىرگى تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ ورتاق مۇراسى بولىپ تابىلادى. XIII-XIV عاسىر ەسكەرتكىشتەرى تۇركىلىك باستاۋلارى تەرەڭدە جاتقان قازاق ادەبيەتىندەگى ەجەلگى داۋىرلەردىڭ ءبىر ارنالى بۇلاعى. ونى العاش پروفەسسور ب.كەنجەباەۆ «التىن وردا داۋىرىندەگى تۇركى ادەبيەتى» دەپ اتاپ, بۇل ءداۋىر ادەبيەتىنىڭ تۇبەگەيلى زەرتتەلۋى كەرەك ەكەندىگىن قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ الدىنا پروبلەما ەتىپ قويىپ بەرگەن ەدى», دەپ ءوزىنىڭ ۇلى ۇستازىنا ءىلتيپاتىن بىلدىرۋمەن بىرگە, قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ زەرتتەلمەي جاتقان ماسەلەلەرىن تەرەڭ تاريحي اۋقىمدا ءسوز ەتەدى. ورتا عاسىردان جەتكەن وسىناۋ قۇندى مۇرالاردى زەرتتەۋ ماقساتىنداعى بەلگىلى تۇركولوگتەر ۆ.رادلوۆ, ن.يلمينسكي, پ.م. مەليورانسكي, ا. سامويلوۆيچ, ۆ. بارتولد, س. مالوۆ, ە. بەرتەلس, ن. كونراد, ا.ششەرباك, ا.كونونوۆ, ە.نادجيپ, گ.تاگيردجانوۆ, قازاق عالىمدارى مۇحتار اۋەزوۆ, الكەي مارعۇلان, اۋەلبەك قوڭىراتباەۆ, قۇلمات ومىراليەۆ, سارسەن امانجولوۆ, راحمانقۇل بەردىباەۆ, ءابجان قۇرىشجانوۆ ەڭبەكتەرىنە توقتالىپ وتەدى. سلاۆيان حالىقتارىنىڭ كونە داۋىرلەردەگى تاريحي-ادەبي ەسكەرتكىشتەرىن تەرەڭ زەرتتەگەن اكادەميك دميتري ليحاچەۆتىڭ ەڭبەكتەرى مەن ماقالالارىنا دا تابان تىرەپ وتىرادى.
XIII-XIV عاسىرلارداعى تۇركى تىلدەس حالىقتار ادەبيەتىن قاراستىرعان بۇل مونوگرافيادا سول زاماندارداعى تۇركىلەردىڭ تاريحي-الەۋمەتتىك جاعدايى, كوركەمدىك دۇنيەتانىمى, سول تۇستا دۇنيەگە كەلگەن پروزالىق, پوەزيالىق تۋىندىلاردىڭ پوەتيكالىق قۋاتى, وزىندىك سيپاتى, «رابعۋزي قيسسالارى», «ماحابباتناما» ەسكەرتكىشتەرىنىڭ يدەيالىق-كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرى, ەجەلگى ادەبيەت ءداستۇرىنىڭ XIX-XX عاسىرلار باسىنداعى قازاق ادەبيەتىندەگى كورىنىسى تالدانادى, قيسسا جانرىنىڭ تابيعاتى, ىشكى قۇرىلىمى جونىندە تەرەڭ, تىڭ پىكىرلەر ايتىلادى.
سونىمەن بىرگە XIII-XIV عاسىرلارداعى تۇركى ادەبيەتى مىڭجىلدىقتار بويىندا ارقاۋى ۇزىلمەي كەلە جاتقان ۇلى وركەنيەتتىڭ ءبىرى رەتىندە ەجەلگى شىعىس پوەزياسىنان, جەر ءجۇزى مادەنيەتىنىڭ سول داۋىردەگى دامۋىنان, قول جەتكىزگەن بەلەستەرىنەن بولەك, تۇيىق جاتقان قۇبىلىس ەمەس, سولارمەن تىعىز بايلانىستاعى ءداستۇرلى ادەبيەت ەكەندىگىن تاراتا تالدايدى. ءوزى زەرتتەپ وتىرعان داۋىردەگى تۇركى ادەبيەتى – التىن وردا مەملەكەتى تۋعىزعان, وسى كەڭىستىكتە عانا جاسالعان ادەبيەت ەمەس, سىر بويىندا, حورەزمدە, كاسپي ماڭىندا, قارا تەڭىز توڭىرەگىندەگى ىرگەلى ەلدەردە, ەگيپەتتە, تاعى دا باسقا تاريحي مەكەندەردە تىرشىلىك كەشكەن تۇركى تىلدەس حالىقتار جازىپ قالدىرعان ادەبي ەسكەرتكىشتەر ەكەندىگىن, قىپشاق, وعىز سياقتى رۋ- ۇلىس تايپالارىنىڭ ورتاق مۇراسى بولىپ تابىلاتىنىن سانداعان دايەكپەن دالەلدەپ وتىرادى.
ەڭبەكتىڭ تاعى دا ءبىر قۇندىلىعى – XIII-XIV عاسىرلارداعى تۇركى ادەبيەتى قايتا ورلەۋ, شىعىستىق رەنەسسانس قۇبىلىسى رەتىندە ءسوز بولادى. بۇل قازاق توپىراعىندا العاش پروفەسسور الما قىراۋباەۆا ايتقان جاڭا عىلىمي كونتسەپتسيا. ال ەندى IX-XII عاسىرلارداعى يسلام وركەنيەتى ەۋروپا ويانۋشىلىعىن (ۆوزروجدەنيە) اكەلدى دەيدى. الەمدىك وركەنيەتتىڭ ەڭ ءبىر ۇلكەن بەلەسى شىعىس رەناسسانسى ورتا ازيادا ح عاسىردا باستالعانى, ونىڭ باسىندا ءال-فارابي, ءابۋ ءالي يبن سينا, ءال بيرۋني, ءال حورەزمي ەڭبەكتەرى تۇرعاندىعىن كەڭ اۋقىمدا بايانداپ وتىرادى. «بۇل داۋىردەگى كوركەم ادەبيەت نەگىزىنەن ەكى ءتۇرلى. ءبىرىنشىسى – اۋدارما نازيرالىق شىعارمالار: قۇتبانىڭ «حۇسراۋ ۋا شىرىنى», ءسايف سارايدىڭ «گ ۇلىستان», ءاليدىڭ «قيسسا ءجۇسىبى», رابعۋزيدىڭ «قيسسا –ي-رابعۋزي كىتابى», ماحمۋد يبن ءاليدىڭ «نەھدج ۋل فاراديس» («جۇماققا اپاراتىن جول»), حۋسام قاتيبتىڭ «جۇم-جۇما كىتابى» ت.ب. ەكىنشىسى – تىڭ تۋما ادەبيەت. «ماحابباتناما» دەپ تۇيىندەيدى. رابعۋزي كىتابىندا: ادام اتا مەن حاۋا انانىڭ جاراتىلۋى, ولاردىڭ جۇماقتان قۋىلۋى, ءىبىلىستىڭ ارەكەتتەرى, ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ سىرى, دىندەردىڭ پايدا بولۋى, پايعامبارلاردىڭ جەر بەتىنە ءتۇسۋى, مۇسىلمان ساحابالاردىڭ ەرلىكتەرى, ماحاببات, ز ۇلىمدىق, دوستىق, قاستىق, ناداندىق, ت.ب. تاقىرىپتار كوتەرىلگەن. اسىرەسە ادام-پەندەنىڭ بويىنداعى اشكوزدىك, تويىمسىزدىق, ارانى اشىلعاندىق, قاناعات دەگەن قاسيەتتىڭ جويىلىپ كەتكەندىگى ايتىلادى. ءبىزدىڭ ۇلى بابالارىمىز ادام بويىنداعى وسىناۋ مەرەز مىنەزدەردىڭ ءححى عاسىردا قايتا اسقىنىپ كەتەتىنىن كورەگەندىكپەن الدىن-الا بولجاعان سياقتى.
ال ەندى «قيسسا ءجۇسىپ» تۋرالى: «رابعۋزي قيسسالارىندا ولەڭ ارالاسىپ جۇرەدى. ولار كەيدە قارا سوزبەن باياندالعان وقيعاعا قوسىمشا بولىپ, سول ساتتە وقۋشىعا انىعىراق, ايقىنىراق ۇعىندىرۋ ءۇشىن... كەرەك بولعان. ءبىرازى سيۋجەتتى ولەڭدەر. رابعۋزي ولەڭدەرى سيللابيكالىق ۇلگىمەن جازىلعان». قاراپ وتىرساق, الما مۇتالىپقىزى ورتا عاسىرلىق ادەبي مۇرالاردىڭ بارلىعىنان تۇركىلىك قولتاڭبانى, تۇركىلىك رۋحتى, تۇركىلىك قۇندىلىقتاردى انىقتاپ وتىرادى.
ەڭبەكتىڭ ءبىرىنشى تاراۋى – «ۋاقىت بەدەرى». XIII-XIV عاسىرلارداعى تۇركى تايپالارىنىڭ تاريحي-الەۋمەتتىك جاعدايى, ەكىنشى تاراۋى – «اۋدارما – ءنازيرا ادەبيەت. رابعۋزي قيسسالارى», ءۇشىنشى تاراۋى – «تىڭتۋما ادەبيەت», «ماحابباتناما», ءتورتىنشى تاراۋى – «ەجەلگى ادەبيەت ءداستۇرى», – دەپ اتالادى. قوسىمشا بولىمگە م.كوكەەۆتىڭ «گۇلشات-شەريزات», ءا.تاڭىربەرگەنوۆتىڭ «قيسسا زيادا – شاھمۇرات», ءا.نايمانباەۆتىڭ «ەر شەريزات», ت.ىزتىلەۋوۆتىڭ «سام پالۋان» اتتى شىعارمالارىن بەرگەن. ىرگەلى مونوگرافيانىڭ عىلىمي جاڭالىعى دا, ىشكى قۇرىلىمىنىڭ تۇتاستىعى دا ەرەكشە نازار اۋدارتادى. اسىرەسە 500 جىلدىق تاريحتى شىعىستىق عۇلامالار تاعدىرىمەن ساباقتاستىرا ءسوز ەتەتىن تۇستارى عالىمنىڭ وسى كەزەڭ ادەبيەتىن, مادەنيەتىن تۇتاس قاراستىراتىنىن, كوپ ىزدەنگەنىن دالەلدەيدى.
الما مۇتالىپقىزى وسىناۋ ءوزى زەرتتەپ وتىرعان تاقىرىبىنا قاتىستى قالام تەربەگەن الەمدىك, وداقتىق دەڭگەيدەگى وقىمىستىلاردى, بۇرىنعى جانە وزىمەن تۇستاس, زامانداس تۇرىك, قازاق عالىمدارىنىڭ بىردە-بىرەۋىنىڭ ەڭبەگىن اتتاپ وتپەگەن. بارلىعىنىڭ دا جاريالانعان كىتاپتارى بولسىن, ماقالالارى بولسىن اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ, ايرىقشا قۇرمەت كورسەتىپ وتىرادى. عالىمنىڭ عىلىمعا دەگەن ادالدىعى, ىشكى تەرەڭ مادەنيەتى قازاق ادەبيەتتانۋىنداعى سيرەك ۇشىراساتىن قۇبىلىس دەپ باعالار ەدىم. عالىم وسى قولتاڭباسىنان كەيىنگى جىلدارى جارىق كورگەن ەڭبەكتەرىندە دە اجىراعان جوق.
پروفەسسور الما مۇتالىپقىزى ءوز ەڭبەكتەرىندە تەك التىن وردا داۋىرىندەگى ادەبيەتپەن عانا شەكتەلىپ قالعان جوق. عۇلاما عالىمنىڭ شىعارماشىلىعىنداعى تۇبەگەيلى كەشەندى تۇردە قاراستىرىلعان وزەكتى تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى – قيسسا-داستان جانرىنداعى تۋىندىلار بولعانىن جاقسى بىلەمىز. ونىڭ «قيسسا جانرىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى» (1985), «ابايدىڭ پوەمالارى» (1985), «ماحابباتناما» (1985), «عاسىرلار مۇراسى» (1988), «تۇركى ادەبيەتى» (1988), «شىعىستىق قيسسا-داستاندار» (1997) اتتى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى وسىعان دالەل. عالىم وسىناۋ قۇنارلى كىتاپتارىندا ەجەلگى ساق, عۇن, تۇركى داۋىرلەرىندەگى جانە XIX عاسىر مەن XX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى ەپوستىق ادەبي جانر قيسسا-داستانداردىڭ گەنەزيسى, جانرلىق ەرەكشەلىكتەرى, كوركەمدىك ءداستۇر جالعاستىعى, پوەتيكالىق بولمىسى, ۇلتتىق سيپاتى, تىلدىك-ستيلدىك دارالىعى تۋرالى تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ تەرەڭ تالداۋ ارناسىندا قاراستىردى. دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى دا وسىناۋ ەڭبەكتەردىڭ نەگىزىندە جازىلدى.
تىڭنان تۇرەن سالىپ, توسىن عىلىمي كونتسەپتسيالاردى تاۋىپ, ۇسىنىپ وتىراتىن زەردەلى عالىم سان عاسىرلىق يسلامدىق, شىعىستىق, تۇركىلىك دۇنيەتانىم تۇرعىسىنان وي تولعايتىن قيسسا-داستاندارىمىزدى: «مىڭ ءبىر ءتۇننىڭ» جەلىسىنە جازىلعان قيسسا-داستاندار; ءدىني سيۋجەتتەر جەلىسىنە جازىلعان قيسسا-داستاندار; «شاھناما» جەلىلەرىنە جاقىن كەلەتىن قيسسا-داستاندار; قىتايدا جارىق كورگەن قيسسا-داستاندار دەپ تاراۋ-تاراۋعا ءبولىپ, جىلىكتەپ, تاقىرىپتىق-سيۋجەتتىك ارنالارىن نەگىزگە الا وتىرىپ قاراستىراتىنى ويعا قونىمدى. بۇل ءوزىنىڭ اۆتورلىق, ۇلتتىق ۇستانىمدارىن اشىق ايتۋعا, وسىنشاما كول-كوسىر دەرەكتەر مەن تۋىندىلاردى شاشىراتىپ الماي, تۇجىرىمدارىن تياناقتاپ ۇستاپ وتىرۋىنا جول اشقان. ءوزى انىقتاعان, كوزىن جەتكىزگەن قىرۋار كوركەم ماتىندەردى الەمدىك ادەبيەتتىڭ كونتەكسىندە باعالاپ وتىرادى دا, ۇلتتىق تانىم بيىگىنەن ولاردىڭ قازاق رۋحانياتىنداعى ورنىنا توقتالىپ وتەدى.
ال 1999 جىلى جارىق كورگەن «ەجەلگى ادەبيەت» اتتى وقۋلىعىندا تۋعان ادەبيەتىمىزدىڭ سان عاسىرلىق تاريحىن, ءجۇرىپ وتكەن جولىن كەزەڭ-كەزەڭگە داۋىرلەپ زەرتتەۋدى, زەردەلەۋدى ۇسىنادى: 1. زامانىمىزدان بۇرىنعى اڭىز-جىرلارى (ساق, عۇن, ءۇيسىن ءداۋىرى. ب.ز.ب. VII ع. – ب.ز. IV ع.). 2. تۇرىك قاعاناتى داۋىرىندەگى ادەبيەت (V-VIII ع.). 3. وعىز داۋىرىندەگى ادەبيەت (IX-X ع.). 4. يسلام داۋىرىندەگى ادەبيەت (X-XII ع.). سىر بويى ادەبيەتى. قاراحان ادەبيەتى. 5. التىن وردا داۋىرىندەگى ادەبيەت (XIII-XIV ع.). بۇل كلاسسيكالىق جۇيەلەردىڭ ۇزدىك ۇلگىسى. عالىم وسىلاي مىڭجىلدىقتاردى وراپ جاتقان ادەبيەتىمىزدى ءداۋىر-داۋىرگە ءبولىپ زەرتتەۋدى ۇسىنۋىندا الدىمەن تاريحي-وركەنيەتتىك ولشەمدى باسشىلىققا العان.
پروفەسسور الما مۇتالىپقىزىنىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ساق, عۇن, ءۇيسىن داۋىرىندەگى فولكلور جانە ادەبيەت نۇسقالارىن ءسوز ەتۋى – قازاق ادەبيەتتانۋى ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى ۇلتتىق رۋحانياتىمىز ءۇشىن ماڭىزى وتە جوعارى. عالىمنىڭ وسىناۋ دۇنيەلەردى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز دەپ اتاپ, بۇگىنگى قازاق رۋحانياتىنىڭ تورىنە شىعارۋى تەگىن ەمەس. وسى ماقساتتى كوزدەپ, ورتا مەكتەپكە ارناپ وقۋلىق تا جازدى.
ءبىزدىڭ زامانىمىزدان 1500 جىل بۇرىن عۇمىر كەشكەن سكيف-ساقتىڭ كوسەمى تارعىتاي تۋرالى اڭىزداردىڭ تاريحي-پوەتيكالىق سيپاتىن ايقىنداپ, ونداعى دەرەكتەر ارقىلى سكيف-ساقتار مەن قازاق تۇرمىس, تىرشىلىگىنىڭ اراسىنداعى ساباقتاستىقتى دالەلدەۋى عالىم ەڭبەكتەرىنىڭ ءمانىن اشا تۇسكەن.
زەرتتەۋشىنىڭ ب.ز.ب. VII-II ع.ع. ەنەساي مەن ەرتىس, باتىس ءسىبىر, التاي تاۋلارىن جايلاعان, دۋناي بويىندا, اۋعانستان مەن يران, سيريا, تۇركيا جەرلەرىن مەكەندەگەن ەجەلگى تۇركى تايپالارى, ارعى بابالارىمىز (پروتوتۇرىكتەر) كوك تاڭىرىنە تابىنىپ, تۇرىك جازۋىمەن جازعان, تۇرىك مەملەكەتىن «الىپ يمپەريانى» باسقارعان كوسەم, ەرجۇرەك باتىر, ايگىلى قولباسشى الىپ-ەر توڭعا (افراسيان) تۋرالى «الىپ – ەر توڭعىنى جوقتاۋ», ب.ز.ب. V ع. ساق پاتشاسى تۇمار, ب.ز.ب. VI ع. شيراق باتىر, ب.ز.ب. V ع. ساق پاتشاسى زارينا سۇلۋ, ب.ز.ب. 228-174 ج.ج. عۇنداردىڭ حانى مودە باتىر, ب.ز.ب. V ع. مىڭزىق ۇلى ەدىل (اتيللا قاعان) تۋرالى فولكلورلىق مۇرالاردى تالداعاندا ءسوز باسىنا تۇركىلىك رۋحتى تۋ ەتىپ ۇستاپ وتىراتىندىعى عالىمنىڭ باستى كرەدوسى بولدى. تۇركىلىك رۋحتى قايتا وياتۋ ءۇشىن, بۇگىنگى مۇراگەرى بىزدەردىڭ جۇرەگىمىزگە وسى ۇلى يدەيانى ورنىقتىرۋ ءۇشىن الما مۇتالىپقىزى بەل جازباي ەڭبەك ەتتى. وسىعان بۇكىل سانالى عۇمىرىن ارنادى...
قورىتا ايتقاندا, سىرداريا توپىراعىنان تامىر تارتىپ, تۋعان اكەسى ءمۇتالىپ قىراۋباي ۇلىنان اقىندىق قونعان, اسا دارىندى, تۇركىتانۋشى عالىم, قالامگەر, ونەر يەسى الما اپايىمىزدىڭ قاسيەتتى قالامىنان بىزدەرگە قىمبات مۇرا قالدى. الداشباي, تۇرماعامبەت سياقتى احۋندار مەن اقىنداردى, جىرشى-تەرمەشىلەردى, قورقىت, حۋسام-اددين سىعناقي سىندى عۇلاما عالىمداردى, مارال يشان سياقتى ءدىن قايراتكەرلەرىن دۇنيەگە اكەلگەن سىر ەلى, قاسيەتتى قىزىل-وردا توپىراعى بۇگىن تەبىرەنىپ جاتقان شىعار. ولاي بولسا, قازاقتىڭ قايتالانباس عالىم قىزى الما قىراۋباەۆانىڭ بۇگىنگى 75 جىلدىق بەلەسى رۋحانياتىمىز ءۇشىن ەلەۋلى وقيعا.
قانسەيىت ابدەز ۇلى,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ پروفەسسورى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى