كەڭىستىكتەگى سوحراب

ءتىپتى سوعىستان قايتقان كوكورىم بالالارعا «جو­عالعان ۇرپاقتار» اتى تاڭىلىپ, ولاردىڭ قايتادان قالىپتى ومىرگە بەيىمدەلە المايتىنى جايلى بولجامدار جاسالدى. ەريح ماريا رەماركتىڭ «باتىس مايدانىندا وزگەرىس جوق» كىتابىندا ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان زارداپ شەككەن ادامدار جايلى اششى شىندىق ايقىن كورىنىس تاپتى. قان-قاساپ مايداندى جىلى جا­ۋىپ قانا قويماق بولعان ساياساتكەرلەر جوسپارىنىڭ ك ۇلى كوككە ۇشىپ, جازۋشى مايداننىڭ ادام رۋحانياتىنا كەلتىرگەن تەڭدەسسىز شىعىنى مەن زيانىن اشكەرەلەدى. فرانتسۋز اقىنى پول ەليۋار ورەسكەل ز ۇلىمدىققا قالامىمەن قارسى شىعىپ, «ەركىندىك» اتتى ولەڭى ۇرانعا اينالدى. پابلو نەرۋدا بولسا ادام ەركىندىگى مەن بەيبىتشىلىك ءۇشىن جان-تانىمەن كۇرەس جۇرگىزسە, فەدەريكو گارسيا لوركا يسپانيانىڭ جەرگىلىكتى وتارلاۋشىلارىنىڭ قولىنان قازا تاپتى.

وسى ءبىر الاساپىران داۋىردە يران پوەزياسى دا ءوزىنىڭ جاڭا كەزەڭىن باستان كەشتى. نيما يۋشيدج قالىپتاستىرعان اق ولەڭ (شەرە ناۋ) فورماسى وزىنە دەيىنگى عازال, ارۋز, ءماسناۆي ۇلگىلەرىن بۇزىپ, پوەزياعا جاڭا تىنىس اكەلدى. فرانتسۋز مەكتەبىندە ءبىلىم الىپ, جاسىنان ەۋروپا مادەنيەتىمەن تەرەڭ سۋسىنداعان نيما جىرلارى العاشىندا قارسىلىققا ۇشىراپ, گازەت-جۋرنالدارعا جاريالانۋعا تيىم سالىندى. ۋاقىت وتە كەلە وسكەلەڭ ۇرپاق اقىننىڭ تەرەڭدىك پەن وزگەشەلىككە سۋارىلعان جىرلارىنا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتتى. اق ولەڭ ءتۇرىن جالعاستىرۋشى احمەد شاملۋ, فەرۋح فەريزات سىندى ەسىمدەر كوپشىلىككە كەڭىنەن تانىلدى. سولاردىڭ بىرەگەيى – سوحراب سەپەحري.

سوحراب سەپەحري ەرتە كەزدەن باتىس اقىندارىنىڭ داقپىرتىمەن تانىس بولدى. ول 1928 جىلى تەگەران مەن يسفاحاننىڭ ورتاسىنداعى كاشتان قالاشىعىندا دۇنيەگە كەلدى. اكەسى مەملەكەتتىك قىزمەتكەر بولعا­نىمەن, ادەبيەت پەن ونەرگە شەكسىز قۇمار بولاتىن. سوحرابتى پوەزيا مەن سۋرەت ونەرىنە, مۋزىكاعا ەرتە قىزىقتىرعان دا اكەسى ەدى. كوپ قىرلى اكەنىڭ بويىنداعى قاسيەتى بالاعا بەرىلىپ, سوحراب اقىندىقپەن قاتار سۋرەت سالۋمەن, اعاش ويۋ ونەرىمەن, فيلوسوفيا جانە ميستيكا, ويشىلدىقپەن شۇعىلداندى. اعىلشىن, فرانتسۋز سىندى شەت تىلدەرىن مەڭگەرۋ ارقىلى ەۋروپا پوەزياسى مەن تۇرىك مودەرنيزمى ءھام ماياكوۆسكيدىڭ جاڭاشا ولەڭ ۇلگىسىمەن تانىستى.

سۋدى لايلامايىق.

تومەندە كەپتەر سۋ ءىشىپ جاتقان سياقتى.

يا, الىس توعايدا شىمشىق مامىق ءجۇنىن جۋىپ

جاتقان بولار؟

بالكىم, اۋىلدا بىرەۋ كوزەسىن سۋعا

تولتىرىپ جاتىر ما ەكەن؟

سۋدى لايلامايىق.

مۇمكىن, اعىن سۋ جۇرەكتىڭ قايعىسىن شايۋ ءۇشىن

اق قايىڭنىڭ تۇبىنە اعىپ بارار؟

الدە ءدارۋىش كەپكەن نانىن سۋعا سالىپ,

ءجىبىتىپ وتىر ما ەكەن؟

سۇلۋ ايەل وزەنگە كەلدى.

سۋدى لايلامايىق.

سۇلۋ ءجۇزى نۇرلانىپ كەتتى.

سۋ قانداي ءدامدى!

وزەن قانداي تۇنىق!

(تۇپنۇسقادان اۋدارعان ايناش قاسىم)

«سۋ» اتتى ولەڭنەن اقىننىڭ تابيعاتقا دەگەن شەك­سىز ماحابباتى مەن تازالىققا دەگەن قۇشتارلىعى بىلى­­نەدى. اقىن قاساڭ تۇسىنىكتەر مەن ارزانقول سوزدەردى پوە­­زياعا ەنگىزبەيدى. نە نارسەنى دە ۇستىنەن, جوعارى بيى­كت­ىكتە ورناعان شۇڭىرەك كوزقاراسى ارقىلى سارالاي­دى.

سوحراب ىنجىلدەگى «بالالار سەكىلدى بولىڭدار!» ­دەگەن وسيەتتى ورىنداۋدى ءومىر بويى ماقسات تۇتىپ, جان دۇنيەسىن ءسابي كۇيىندە ساقتاي ءبىلدى. ول ءۇشىن گۇلدىڭ قۋراۋى, جاندىكتەردىڭ جارالانۋى, بۇتاقتىڭ سىنۋى اۋىر تراگەديا بولاتىن.

بىلەرىم, ەگەر دە جۇلسام عوي ءشوپتى,

سول ساتتە ولەمىن.

ۇشامىن شەكسىزدىككە دەيىن,

بۇكىل قاناتىممەن.

قاراڭعىلىقتان دا كورەمىن جولدى...–

دەسە, ەندى ءبىر ولەڭىندە:

سۋدى لايلاماڭدار, مۇمكىن كولدىڭ تومەن جاعىندا, كوگەرشىن سۋ ءىشىپ جاتقان بولار... – دەيدى.

بىردە وسى ولەڭ جولدارىن سىنعا العان يراننىڭ بەلگىلى سىنشىسى اقىنعا ءۋاج ايتىپ, «امەريكا ۆەتنامعا بومبا تاستاپ, اۋىر اپات ورناپ وتىرعاندا سەنىڭ بالا سەكىلدى كوگەرشىندى باقىلاپ وتىرعانىڭا جول بولسىن!» دەگەن پىكىر بىلدىرەدى. ال سوحراب بولسا سىنشىعا باۋىرمال كۇيدە: «قىمباتتى باۋىرىم! ادامدار الدىمەن كوگەرشىنگە قۇرمەت كورسەتىپ ۇيرەنبەسە, ۆەتنامداعى سوعىس تۇگىلى, دۇنيەدەگى بارلىق نارسەگە نەمقۇرايلى قارايتىنىنا ءشۇبام جوق» دەپ جاۋاپ قاتادى.

50-جىلداردىڭ سوڭىندا اقىن كورگەن الەم ەداۋىر كەڭەيە ءتۇستى. ەۋروپا, جاپونيا, ءۇندىستان ەلدەرىنە ساياحاتتاپ, وزىنە جاڭا قۇرلىق اشادى. شەتەل تىلدەرىن ودان ءارى مەڭگەرە ءتۇسىپ, ۇندىستانعا ساپارىندا دزەن-بۋدديزم فيلوسوفياسىمەن شۇعىلدانادى. سونىمەن بىرگە جاپون ءتىلىن ۇيرەنىپ, كلاسسيكالىق جاپون پوە­زياسى جاۋھارلارىن پارسى تىلىنە اۋدارۋعا كۇش سالادى. 1961 جىلى مەملەكەتتىك قىزمەتتى ءبىرجولا تاستاپ, تەك شىعارماشىلىق ەڭبەككە قۇلاش ۇرادى. كىتاپتارى مەن سالعان سۋرەتتەرىن ساتىپ, ازدى-كوپتى تابىسپەن قارابايىر عۇمىر كەشەدى.

تۇتاس ادامزاتتى دەنەسىندەگى مۇشەسىندەي كورەتىن نازىك اقىندى بىردە يراننىڭ بەلگىلى ونەر قايراتكەرى ۇيىنە شاقىرادى. اڭگىمە ۇستىندە جەردە ورمەلەپ بارا جاتقان تاراقان كورىنىپ, ونى الگى ادام اياعىمەن مىجعىلاماق بولادى. وسى كەزدە مەيىرىمدى اقىن شىرىلداپ قويا بەرەدى: «دوستىم! سەن تاراقانعا تەك ونى بولمەڭدە كورگىڭ كەلمەيتىنى جايلى ايتۋعا حاقىڭ بار, الايدا مىجعىلاۋعا حاقىڭ جوق». مۇنان سوڭ تاراقاندى اقىرىن قولعا الىپ, تەرەزەدەن شىعارعان اقىن كوزىنە جاس الىپ: «ەگەر ونىڭ اياعىن سىندىرساڭ, ول قايتپەك؟ الەمدە تاراقانداردىڭ حيرۋرگى جوق قوي. مۇمكىن بۇل تاراقان ءبىر وتباسىنىڭ وبەكتەپ كۇتىپ وتىرعان اناسى شىعار...» دەيدى كۇڭىرەنىپ. كەيبىر ادامدار ءۇشىن جوعارىداعى وقيعا كۇلكى شاقىرۋى مۇمكىن. بىراق اقىن ءۇشىن ماحاببات, تابيعات, تازالىق, گۇل, ۇيلەسىم سىندى جالعان دۇنيەنىڭ قوقىسىنان قورعايتىن اسىل ۇعىمدار اسا باعالى ەدى.

ءبىر كۇنى

ءبىر كۇنى كەلەمىن قولعا الىپ جولداۋدى,

تامىرلار ارقىلى ءتۇسىرىپ جارىقتى,

ايقايعا باسامىن:

«و, ۇيقى تولى سەبەتتەر!

سەندەرگە الما اكەلدىم,

كۇننىڭ قىزىل الماسىن!».

كەلەمىن,

قايىرشى الاقانىنا ءبىر شوق سالامىن بورتەگۇل,

الاپەس سۇلۋعا سىيلايمىن جاپ-جاڭا سىرعانى,

زاعيپقا: «باققا قاراپ تاڭدانۋ عاجاپ ەمەس پە؟» دەيمىن.

ءيا, سوحراب سەپەحري پايعامبارلار سەكىلدى بارشا عالامدى قاراڭعىلىقتان جارىققا, ءجونسىز ۇيقىدان ومىر­گە, ادىلەتسىزدىكتەن ارلىلىققا قاۋىشتىرۋدى ارمان ەتتى. وسى عيبراتتى جولعا ءار مينۋتىن سارپ ەتكەن اقىن ءومىر­ىنىڭ سوڭىندا قاتەرلى ىسىككە شالدىعىپ, اۋرۋحانا توسەگىنە تاڭىلدى. بىراق بۇل سىناق ونىڭ جىگەرىن جا­سىتا المادى. ول ماڭگىلىك ومىرگە اتتانار الدىندا دا ءومىر­دىڭ تەڭدەسسىز ساۋلەسى مەن تابيعات­تىڭ جان تەبى­رەنتەر سۇلۋلىعىن راحاتتانا ايتىپ جى­ميۋدان ءبىر دە اينىعان جوق...