كلاسسيكتەر قالامىنان جاعىمسىز كەيىپكەرلەردىڭ تۇتاس ءبىر گالەرەياسى تۇزىلگەن ەكەن. سولاردىڭ كەيىپكەر رەتىندە ەستە قالعان بەينەلەرىن كورمەگە قويسا قايتەر ەدى. وندا جاعىمدى كەيىپكەردىڭ قاسىنا توقتاماعان ادام, جاعىمسىز كەيىپكەردىڭ قاسىنا توقتار ەدى. سەبەبى جاعىمدى كەيىپكەر كوبىنشە جاساندى, ال جاعىمسىز كەيىپكەر كوبىنشە شىنايى بولىپ كەلەدى.
بىلە-بىلگەنگە شىعارماشىلىقتىڭ شىڭى ءتۇرلى مىنەزدى ءوز سانىمەن تۇرلىشە قيساپتاۋدا عوي. بۇل جونىنەن كلاسسيكتەرىمىزدەن ۇيرەنەتىن نارسە كوپ. ولار جاعىمدى كەيىپكەردى كوتەرەم دەپ, جاعىمسىز كەيىپكەردىڭ ءباسىن تومەندەتكەن ەمەس. جاعىمدى كەيىپكەر مەن جاعىمسىز كەيىپكەردىڭ تايتالاسى ادەبيەت, كينو, تەاتردى قاتار دۇرىلدەتكەن زامان دا ءوتىپتى.
سونىڭ ءبارىنىڭ ارتىندا كلاسسيك جازۋشىلارىمىز تۇرعانىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. مىسالى, عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ قالامى ءتيىپ كەتكەن جەردە جاعىمسىز كەيىپكەردىڭ بويىنا دا مارتتىكتىڭ بوياۋى داري كەتەدى. عابەڭ ستسەناريىن جازعان فيلمدە تولەگەندى بەكەجاننىڭ مىسى باسىپ كەتەتىن تۇستارى سودان دا بولسا كەرەك. ايتپەسە, ء«وزىم باتىر بولعان سوڭ كىمدى ايايىن» دەگەن بەكەجان جىردا اپەرباقانداۋ ادام ەدى.
بەكەجانعا ءسوز جوق, بىراق حالىقتىق وبرازدىڭ اتى حالىقتىق وبراز. ءوزى ومىردە دە باتىر شالىس ادام بولعان دەسەدى. سوعان سۇيەنىپ, جىردى جوققا شىعارعىسى كەلەتىندەر بار. عابەڭ كۇردەلى وبرازعا اينالدىرماعاندا, سولاي بولۋى دا مۇمكىن ەكەن. بۇل اڭگىمە بۇگىندە قازعان قۇدىعىنىڭ ورنى تابىلىپ جاتقان قودارعا دا قاتىستى.
قوداردى «سىڭار عانا جۇدىرىعى قولاعاشتاي» دەپتى. جۇدىرىعى قولاعاشتاي بولسا, جاۋگەرشىلىك زامانعا تاپتىرمايتىن ادام. جىرداعى وسى سيپات عابەڭنىڭ دراماسىن دا بايىتقان. ەل باسىنا كۇن تۋعاندا, حالقىنا قالقان بولارلىقتاي-اق تۇلعا. عابەڭ سومداعان قودار كىسى جيرەنەتىندەي ادام ەمەس. وعان قىز اكەسى قارابايدىڭ كۇنى ءتۇسىپ تۇر. بايدىڭ كۇنى ءتۇستى دەگەنشە, ەلدىڭ دە كۇنى ءتۇستى دەي بەر. ءبىر جاعى جۇت, ءبىر جاعى جاۋ. وعان بىلەك تە, جۇرەك تە كەرەك. مىنە, عابەڭ درامادا قودارعا سوعان ساي ورىن بەرەدى. باياننىڭ جولىنا باسى قور بولىپ كەتكەنى بولماسا, ەل قىسىلعاندا قايرات شىعاراتىن ادامنىڭ ءبىرى سول.
جاعىمسىز كەيىپكەردى ءوز دارەجەسىندە شىعارۋ ءۇشىن اۆتوردىڭ وزىنە دە بەلگىلى ءبىر شامادا مارتتىك كەرەك پە دەيسىڭ. جاۋ ءتۇسىرىپ جۇرگەن ادامنىڭ سۇيىسپەنشىلىكتە جولى بولماعانى ناعىز دراما. ساحنا مەن ەكرانعا لايىقتاعاندا عابەڭ سونى اشىعىراق كورسەتكەن. ولاردىڭ ومىردە قانداي ادام بولعانىن حالىق بىلمەي جىرلاماعانى انىق. سۇڭعىلا عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ دە بىلمەي جازىپ وتىرماعانى بەلگىلى.
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قۇنانبايىن دا ءبىر كەزدە جاعىمسىز كەيىپكەر دەپ تالداعان زامان بولعان. باسقاسى باسقا, «كەلىنىمەن جاقىن بولدى» دەپ, قوداردى قىرىق رۋلى ەلگە تاس اتقىزىپ ولتىرتكەنىن بىلمەيتىن وقىرمان جوق. وقۋلىقتاردا باسقا ءۇزىندى جۇرمەسە دە, سول ءۇزىندى جۇرەتىن. قۇنانبايدى سونداي مىنەزىمەن سومداماسا, كوركەم شىعارما قۇر شەجىرە دەڭگەيىندە قالۋى بەك مۇمكىن ەدى.
«اباي جولى» ەپوپەياسىنداعى قۇنانباي ومىردەگى قۇنانبايعا ءبىر ۇقساپ, ءبىر ۇقساماس. بىراق الىنباس قامالداي سۇستى, ەكىنىڭ ءبىرى بويلاي الماستاي ءىشتى, ءوز زامانىن ۋىسىندا ۇستاعان وكتەم تۇلعا. مۇحتار اۋەزوۆتى قۇنانبايدى قارسى كەيىپتە كورسەتكەنى ءۇشىن سىناۋ ورىنسىز. ول تاريحي بەينەسىمەن بىرگە, كوركەمدىك مىندەتى دە باسىم كەيىپكەر. قازىر قۇنانبايدى قانشا دانا دەسەڭىز دە, كوز الدىڭىزدا ءبارىبىر سول اۋەزوۆ سومداعان وبراز تۇرادى.
شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ «قالقامان – مامىر» داستانىندا دا جاعىمسىز كەيىپكەردىڭ ورنىندا تۇرۋعا ءتيىس كوكەنايدىڭ بويىنان ەلدىك نامىس ۇشقىنىن كورەمىز. كوكەنايدىڭ ارەكەتى «كىمدە-كىم جەتى اتاعا تولماي ۇيلەنسە, ءولىم جازاسىنا كەسىلسىن» دەگەن جانىبەك حاننىڭ جارلىعىن ەسكە سالادى. بالكىم شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ مامىردى ساداقپەن اتىپ ءولتىرىپ, قالقاماندى جارادار ەتىپ ەلدەن بەزدىرىپ جىبەرگەن كوكەناي تۋرالى ارتىق سوزگە بارماعانى دا سودان شىعار.
ماعجان جۇماباەۆتىڭ «باتىر بايان» پوەماسى اۆتوردى دا, وقىرماندى دا ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالدىرعان تۋىندى. ەگەر قيسىنعا سالساق, باتىر بايان تۇپ-تۋرا بەكەجاننىڭ ءىسىن ىستەپ وتىر. وندا دا وزىنە قاراماعان تۇتقىنداعى قالماق قىزىنىڭ ىنىسىمەن قاشىپ كەتكەنى نامىسىنا ورتتەي ءتيىپتى. سوڭدارىنان قۋىپ جەتىپ, قۋ ساداقتى تولعاي تارتىپ, ەكەۋىن دە مەرت ەتتى, ءبىتتى. بىراق ماعجان جۇماباەۆ تا ونى جاعىمسىز كەيىپكەر ەتىپ كورسەتپەيدى, شەر-شەمەندى كەيىپكەر ەتىپ كورسەتەدى.
وسىلاردىڭ قاي-قايسىندا دا كەرەمەت حاراكتەر, قايتالانباس مىنەز بار. ودان كەيىن دە ادەبيەتىمىزدە تالاي جاعىمسىز كەيىپكەر بولدى, الايدا كوبى جاعىمدى كەيىپكەردىڭ كولەڭكەسىندە قالدى. سونىمەن بىرگە ادەبيەتكە شىنايىلىقتان گورى, جاساندىلىق كەلە باستادى. سەبەبى جاعىمدى كەيىپكەر ومىردەن الىنعانىمەن, ونىڭ شاقشا باسىنداعى قيساپسىز جاقسىلىقتىڭ قولدان جاسالاتىنى بەلگىلى.
ءسويتىپ, ەندى قالامگەرلەردىڭ قولىنان جەكە-دارا جاعىمدى كەيىپكەرلەردىڭ دە تۇتاس ءبىر گالەرەياسى ءتۇزىلدى. ەگەر ولاردىڭ پورترەتتەرىن سالىپ, كورمەگە قويسا قايتەر ەدى. وندا جاعىمسىز كەيىپكەردىڭ تۇسىنا توقتاعان ادام, جاعىمدى كەيىپكەردىڭ تۇسىنا توقتاماي وتە شىعۋى مۇمكىن. سەبەبى جاعىمسىز كەيىپكەر كوبىنشە شىنايى, ال جاعىمدى كەيىپكەر كوبىنشە جاساندى ەكەنىن ولار دا بىلەدى.
نەگىزى قالاي جاعىمسىز كەيىپكەردەن ءمان كەتەدى, سولاي جاعىمدى كەيىپكەردەن دە ءسان كەتەدى. جاعىمسىز كەيىپكەرلەر ۇساقتاعان سايىن, ءبىزدىڭ دە مىنەزىمىز ۇساقتاپ بارا جاتقان سەكىلدى. قوعامدا جاعىمسىز ادام كوبەيىپ, ادەبيەتتە جاعىمسىز كەيىپكەر ازايعان زامان تۋدى. بىراق حالىق جاعىمسىز كەيىپكەردى قولىنا شىراق الىپ ىزدەپ ءجۇر, بايقايسىز با؟!
ەندى ولارعا جاعىمسىز كەيىپكەر مىناۋ دەپ كىمدى كورسەتەمىز؟ ويتكەنى ءبارىمىز جاعىمدى كەيىپكەر بولىپ الدىق ەمەس پە؟! ول دا, مەن دە, سەن دە ءبارىمىز جاعىمدى كەيىپكەرمىز! لاۋازىمدى شەنەۋنىك تە, قالتالى باي-باعلان دا, جۇمىسى بارلار دا, جۇمىسى جوقتار دا, بارلىعى جاعىمدى كەيىپكەر! ەندەشە, ومىردە دە, ادەبيەتتە دە جوق جاعىمسىز كەيىپكەردى حالىققا قايدان تاۋىپ بەرەمىز؟!
وسى سۇراق ميىما قالاي كەلەدى, سولاي ورالحان بوكەيدىڭ قوڭقايى بىردەن ەسىمە تۇسەدى. ورالحان بوكەيدى رومانتيكالىق كەيىپكەرلەردى شەبەر سومدايدى دەپ ويلايتىن ەل, قوڭقايدى كوز الدارىنا كەلتىرگەندە ەستەن تانىپ قالا جازدايدى. بىراق ادەبيەتشىلەر قارلى التايدا اداسقان ءۇش تراكتورشىنىڭ رومانتيكاسىن كوبىرەك قىزىقتاپ كەتىپ, كوبىنشە قوڭقاي شالدىڭ قاتال رەاليزمىنە ءمان بەرە بەرمەيدى. سوندا ءيىڭ توڭباق تۇگىلى, قيىڭ قاتىپ قالاتىن ايازدى تۇندە بۇلاردى تاۋ ىشىندەگى ۇيىنە كىرگىزگەن قوڭقاي شالدىڭ نە كەرەمەتى بار ەكەن, دەتالداپ تالداپ كورەيىكشى.
سونىمەن اداسىپ, ءۇسىپ ولۋگە اينالعان ۇشەۋ تاۋ ىشىندەگى «سىقسيما تەرەزەسىنەن بولار-بولماس قانا جارىق كورىنگەن» كىشكەنتاي ۇيگە تاپ بولادى. جازۋشى: «كيىزدەي تۇتاسقان تسيۆيليزاتسيالى ومىرىمىزدە وسىندايلىق قالتارىستا ۇرلانىپ قالعان تاعى تابيعات, جۇمباقتى ۇيلەر بارىنا شۇكىرشىلىك جاسايسىڭ» دەيدى. وسىنداعى «ۇرلانىپ قالعان» دەگەن ءسوزدىڭ لامىنە قاراساڭىز, جازۋشىنىڭ قايدا ءىشى بۇرىپ تۇرعانىن سەزە قوياسىز. ولار بۇل ۇيگە ءوز اياقتارىمەن كەلسە دە, جەر استىنان شىققانداي گۇر ەتكەن داۋىستان قويانشا قورقىپ, ءبىر-ءبىرىن قۇشاقتاي الادى.
«جالت قاراعاندارىندا, تۋرا قىر جەلكەلەرىندە ءتونىپ تۇرعان, اپپاق, ەڭگەزەردەي ارۋاق شالدى كوردى. ەندى-ەندى عانا ىڭىرانا كوتەرىلگەن اي ساۋلەسىن ەمگەن قار وزگەشە جارقىراپ, دۇنيەنىڭ بارشاسىن اقسۇت نۇرعا شومىلدىرا باستاپ ەدى. سول... كۇنى جەتىپ ابدەن تولعان ايدىڭ ساۋلاعان ساۋلەسى اپپاق ساقالى جەلبىرەگەن ارۋاق-شالدى اسپان الەمىنەن اكەلىپ تاستاعانداي ءارى جات, ءارى قىزىقتى دا قورقىنىشتى ەدى. ۇستىندە اق كويلەك, اق دامبال جانە اياعىندا لىپا جوق, تىزەدەن قار كەشىپ جالاڭ اياق تۇر-اۋ دەيمىن».
مىنە, وسى شال بۇلاردى «زدراۆستۆۋيتە, نەزۆاننىە گوستي» دەپ قارسى الادى. اتام قازاقتىڭ سالتىندا جوق «شاقىرىلماعان قوناق» دەگەن ءسوز بىردەن كونفليكتىگە شاقىرىپ تۇر. «اقساقال, ءسىز ورىستىڭ اقساقالىسىز با؟» دەپ قالادى باتىلداۋ باقىتجان. «نۋ, ي چتو جە, – دەيدى شال تاعى دا ورىسشالاپ, – يدەمتە, پوگوۆوريم دوما». جازۋشىنىڭ سۋرەتتەۋىنشە شال قازاقشا تازا بىلەتىن قازاق, بىراق كەڭەستىك سالت-سانادان ابدەن تويىپ بىتكەن ادام رەتىندە قازاق ەمەس. «مەنىڭ ۇلتىم جوق» دەيدى ول تاعى دا, قازاقى ءداستۇردى تىقپالاپ قويماعان اداسقانداردىڭ بىرىنە.
ءۇش جىگىت تاپ-تازا, پەرىشتە. شال سولاردى ۇيىنە كىرگىزىپ وتىر. قۇددى ولاردىڭ قانشالىقتى پەرىشتە ەكەنىن سىناماق سىڭايى بار. جان بالاسى باسپايتىن قۋىس تاۋدىڭ ىشىندە وتىرىپ, بۇلاردان جامباساقى تالاپ ەتەدى. قارسىلاسقان بىرەۋىن ۇرىپ جىعىپ, ەكىنشىسىنىڭ اياعىنداعى سۋ جاڭا پيمانى شەشكىزىپ الماقشى. قوساۋىز مىلتىعىن الىپ, وڭەشىن ۇڭىرەيتە وپىر-توپىر بولعان جىگىتتەرگە كەزەنىپ تۇرا قالعان. وزدەرى اداسىپ جۇرسە, تاۋ ءىشى قاقاعان سۋىق بولسا, ادامعا پيماڭدى شەشىپ بەر دەگەننەن اسقان قىساستىق جوق شىعار.
«نۇرجان: – ءوزىڭىز ويلاڭىزشى, – دەدى ابىرجىپ, – مىنا تۇكىرىك جەرگە قاتىپ تۇسەتىن سارى ايازدا جالاڭاياق تراكتور ايداۋ مۇمكىن بە؟ بۇل دەگەنىڭىز بۇرىن-سوڭدى بولماعان جازانىڭ اۋىر ءتۇرى عوي. ءبۇيتىپ قيناعانشا, اتىپ ولتىرە سالىڭىز. ال ءسىز قىزىعىپ وتىرعان پيما ءتىپتى دە مەنىكى ەمەس». ء«بىر ۇلكەن باستىقتىكى ەكەنىن ءوزىم دە ءبىلىپ وتىرمىن, – دەيدى شال سوندا. – سەندەر سەكىلدى سۋمۇرىندارعا مۇنداي بايلىق قايدان كەلسىن. جالاڭاياق قالامىن دەپ قينالما, ەسكىلەۋىن تاۋىپ بەرەمىن».
وسىنداعى نۇرجاننىڭ اۋزىنان ابايسىز شىعىپ كەتكەن «جازا» دەگەن سوزگە نازار سالىپ كورىڭىزشى. جازا كىنالى ادامدارعا عانا قولدانىلماۋشى ما ەدى, ەندەشە, مىناۋ پەرىشتەدەي پاك ادامدار ول ءسوزدى نەگە اۋىزدارىنا الادى. ولار وزدەرى ەشقانداي قىلمىس ىستەمەسە دە, اناۋ قياناتشىل قوعامنىڭ وكىلدەرى بولعانى ءۇشىن دە جازاعا تارتىلۋعا ءتيىس پە ەكەن, الدە؟ تاپ وسى ارادا جازۋشى كەڭەس وكىمەتى سالىپ بەرگەن سوتسرەاليزمنىڭ تار سوپاعىنان اۋىتقىپ كەتكەن سياقتى كورىنەدى. بۇل جەردە شىندىقتى جاعىمسىز كەيىپكەر ارقىلى جازۋ, ايتۋ دا تۇيسىك ارقىلى جۇزەگە اسقان ءبىر امال بولۋى دا مۇمكىن.
پيمامەن قوسىپ, قولىنداعى ساعاتىن دا تارتىپ الماق بولعاندا: «بۇل دەگەنىڭىز قوڭقايشىلدىق قوي» دەپ قالادى امانجول. شال سوندا ەلەڭ ەتە قالىپ, مىلتىعىن تومەن تۇسىرەدى دە: «شىراعىم, «قوڭقاي» دەگەن ءسوزدى كىم ايتتى ساعان؟» دەيدى اسا ءبىر تاڭدانىسپەن. «شەشەم ايتىپ وتىراتىن. ەرتەرەكتە ءبىر قوڭقاي اتتى وڭباعان ادام ءومىر ءسۇرىپ ەدى دەپ...». «قىزىق, – دەدى شال باسىن شايقاپ. – وتە عاجاپ نارسە. دەگەنمەن مەن ۇيگە كىرگىزبەگەنىمدە باياعىدا قيلارىڭمەن بىرگە قاتىپ قالاتىن ەدىڭدەر». وسىدان كەيىنگى ديالوگ بىلايشا ءوربيدى.
– اتا, ءسىز كىمسىز؟ – دەپ ساڭق ەتەدى نۇرجان.
– سەن كىمسىڭ؟! – دەگەن وقىس سۇراقتى امانجول دا قويادى.
– ول كىسى «يكس», – دەپ ەسىنەيدى باقىتجان.
«يكس» شالدىڭ ەرتەرەكتە قىس ىشىندە اداسىپ كەتكەن ءبىر قىزدىڭ وبالىنا قالعان سىرى اشىلا باستايدى. قىز وسى يەن تاۋ ىشىندە الىگە دەيىن ەلەس-بەينە بولىپ جۇرسە كەرەك. مىنا جىگىتتەر شال باسقا جولعا سالىپ جىبەرىپ, تراكتورلارى توقتاپ قالىپ, ايدالادا ۇسىككە ۇرىنعاندا, سول قىز كەلىپ تاۋ ىشىنە شاقىرادى. اداسقان پەندەلەرگە وسىنشاما جاۋىزدىق جاساعان «يكس» شال كىم, ارينە, جاعىمسىز كەيىپكەر. بىراق پوۆەستەگى مىنا تومەندەگى جولداردى قالاي تۇسىنەمىز؟
«شال الدەنەسىن ۇمىتقانداي دالاعا شىعىپ كەتتى. سول باياعى قالپى – كويلەك-دامبالشاڭ, اياعىنا ەشتەڭە كيمەدى. وسى ءبىر ساقالى ءوڭىرىن جاپقان قاپساعاي شال ءۇشىن مىناۋ تابيعاتتىڭ قىسى-جازى – ءتىپتى ءتورت مەزگىلى بىردەي سەكىلدى ەدى. وسى جاسىنا دەيىن قىڭق دەپ اۋىرماعان, توڭىپ-جاۋراۋ دەگەندى بىلمەيتىن, ورمانداعى اڭ ەكەش اڭ سەكىلدى عاجاپ ادام ەدى. ەلمەن ارالاس-قۇرالاسى جوق, قورشاۋدان قاشىپ شىققان بۇعىداي ساياق عۇمىر كەشتى. سوناۋ اپپاق كەڭىستىككە بارار جول مەن ىزىڭ-شۋ, قىم-قۋىتتى ءومىردىڭ ەكى ورتاسىندا شەكارا, بەكەت ىسپەتتى, مىنە, جارتى عاسىر وسى جامان ۇيىندە جاپادان-جالعىز تىرشىلىك قۇرۋدا. قىستا اڭ اۋلايدى, جازدا ومارتا ۇستايدى. ءبىر قىزىعى, وسى جەتىم شال ۇستاعان اڭنىڭ تەرىسىن اۋدان, ءتىپتى وبلىس باسشىلارىنىڭ ۇستىنەن, ال جەسەڭ ءدامى اۋزىڭنان كەتپەيتىن بالىن ارقايسىسىنىڭ ۇيىنەن كورۋگە بولار ەدى. شىر ەتىپ جەرگە تۇسكەننەن باستاپ قوعام ءۇشىن, وزگە بىرەۋلەر ءۇشىن شىرپى باسىن سىندىرىپ كورمەگەن قوڭقايدا ەڭبەك كىتاپشاسى دەگەن اتىمەن جوق-تى. كولحوزداندىرۋ, ۇلى وتان سوعىسى, تاعى باسقا ساياسي ناۋقاندار, جالپاق ەلدىڭ باسىنا تونگەن قاۋىپ, ۇلى مەرەكەلەر, ءسۇيىنشىلى قۋانىشتار قوڭقاي ءۇشىن بەس تيىندىق قۇنى جوق – انشەيىن ەرىككەننىڭ ەرمەگى سىندى دۇنيەلەر ەدى. ەڭ قىزىعى, وسى قوڭقاي ەشقاشان دا ۇلكەن ومىرگە بارىپ, ادامداردى كىسىنەپ ىزدەمەيتىن, قايتا سول ادامدار قوڭقايدىڭ ۇرلىق ءومىرىن قىزعانعانداي وزدەرى قۋىپ كەلىپ, تىنىشتىعىن بۇزار ەدى. ەندى, مىنە, سويتالداي-سويتالداي ءۇش جىگىت قاراپ جۇرمەي, تورعا كەلىپ تۇسكەنى. دەمەك قوڭقاي ولارسىز ءومىر سۇرە الادى ەكەن, ال ولار... قوڭقايسىز ءومىر سۇرە المايدى ەكەن...».
ۇزاعىنان كەلتىرىلگەن وسى ۇزىندىدە جاعىمسىز كەيىپكەر ارقىلى بەرىلگەن كوپ سىر جاتىر. جازۋشىنىڭ قوڭقاي سياقتى جاعىمسىز كەيىپكەرگە جالعاندىق پەن جاساندىلىق جايلاعان قوعامعا دەگەن قارسىلىق يدەياسىن دا قوسا ارقالاتىپ جىبەرۋى تاڭعالارلىق نارسە. ءارى-بەرىدەن سوڭ جاساعان جامانشىلىقتارى قاسقىردىڭ كەك الۋى سياقتى تىلسىم ارەكەت رەتىندە كورىنىپ, ونى اقتاپ العىڭ دا كەلىپ تۇرادى. سويتكەن قوعامنىڭ قوجايىندارى قوڭقاي شال اتقان اڭنىڭ جىلى تەرىسىنەن تون كيىپ, باققان اراسىنىڭ ءتاتتى بالىن جەپ باقىتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ولاردىڭ قوڭقايسىز ءومىر سۇرە المايتىنى ءبىر بولەك تە, قوڭقايسىز قازاق وقىرماندارى اراسىندا اڭىزعا اينالعان وسى پوۆەستىڭ جازىلۋ-جازىلماۋى دا ەكىتالاي دۇنيە ەدى. ەڭ باستىسى, بۇل پوۆەستەگى قوڭقاي ورالحان بوكەي سومداعان جاعىمدى كەيىپكەرلەردەن دە كۇشتى جاسالعان وبراز بولىپ شىقتى ەمەس پە. «قار قىزى» پوۆەسىندەگى نۇرجاندى دا, امانجولدى دا, باقىتجاندى دا ۇمىتۋىمىز مۇمكىن, ال قازاق ادەبيەتىنە حالىقتىق وبراز بولىپ قوسىلعان قوڭقايدى ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس.
كەيىنگىلەردەن داۋرەن قۋاتتىڭ «كارى سولدات» دەگەن حيكاياتىنىڭ باس قاھارمانى جاعىمسىز كەيىپكەر ەكەنىن بىلدىك. داۋرەن دە باسقاسى باسقا, ءدال وسى كەيىپكەرىنىڭ جاقسى شىعۋىنا بارىن سالىپتى. كەيىپكەرى ءالى اۋعان سوعىسىندا جۇرگەندەي شيرىعىپ تۇر. ۇيدەگىلەردى, اۋلاداعىلاردى, كوشەدەگىلەردى, قوعامدىق كولىكتىڭ ىشىندەگىلەردى ءبىر بۇيرىقپەن ورگىزىپ, تۇرعىزعىسى كەلەدى. اينالاسى تۇگەل جاقسى ادامدار ەكەنىن, ءوزىنىڭ كىلەڭ جاعىمدى كەيىپكەرلەردىڭ ورتاسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن ۇمىتىپ كەتكەن.
داۋرەن ءوزى تابيعاتى جاعىنان گۋمانيست جازۋشى. بىراق مىنا جاعىمسىز كەيىپكەرى ەستە قالارلىقتاي بولىپ جاقسى شىققان. سەبەبى ونىڭ بەينەسى ءومىردىڭ شىندىعىمەن سۋارىلعان. ونداي ادامدار وتىرىك مايموڭكەلەۋدى بىلمەيدى. اينالاسىنا ءوز زاڭىن ورناتقىسى كەلەدى. كەرەك دەسەڭىز, ولاردىڭ وزدەرى جاساپ العان قىزىق فيلوسوفياسى دا بار. ادامدى ءوز شىندىعى ءۇشىن قۇرمەتتەۋ دە كەرەك. ونى قانشا جاعىمسىز ەتىپ سۋرەتتەسەڭ دە, سول شىندىعى ءۇشىن كۇرەسۋدەن تانبايدى. داۋرەننىڭ جاعىمدى كەيىپكەرلەرى ءبارى جابىلىپ, سول جاعىمسىز كەيىپكەردىڭ جاقسى سومدالىپ شىعۋىنا قىزمەت ەتىپ تۇر.
ادەتتە, جاعىمسىز كەيىپكەر ىشكى قايشىلىعى كوپ, كۇردەلى تۇلعا بولىپ كەلەدى. ال جاعىمدى كەيىپكەرلەر سوتسرەاليزم قالىپتاستىرعان ستاندارتتاردان شىعا المايدى. قازىر كەيىپكەردى جاعىمدى, جاعىمسىز دەپ بولۋگە بولمايدى دەسەڭىز دە وسىنى ايتار ەدىم. ويتكەنى ءبىز ءالى سوتسرەاليزم ىقپالىنان تولىق قۇتىلىپ بولعان جوقپىز. قىلمىسكەردىڭ دە جان تۇكپىرىنەن جارىق ساۋلە تاباتىن تەرەڭ پسيحولوگيزمگە دە ءالى جەتكەن جوقپىز. قالا بەردى جاعىمسىز كەيىپكەردىڭ ومىردە جولى بولماعان ادام ەكەنىن اشاتىنداي جازۋداعى جانكەشتى ەڭبەكتى دە جاساي الماي ءجۇرمىز. ءبارىمىز دا مىنا ومىردە جولى بولعان ادامداردى عانا جازعىمىز كەلەدى. ءوزىمىز جاراتپاي ايتاتىن «تىم كىتابي», «كىتابي ءومىر», «كىتاپتىڭ سوزىندەي» دەگەن تىركەستەردىڭ قايدان شىققانى سودان-اق بەلگىلى بولىپ تۇر.
ءبىزدىڭ وسىنداي ادەتتەرىمىزدەن جيرەنەتىن ءبىر ەسسەيست قالامگەر بار. ول – قازاقستاندا ىلە مەن لەپسىنىڭ جاعاسىندا عانا وسەتىن توراڭعى سەكىلدى دەگدار سىنشى تۇرسىنجان شاپاي. مىنە, سول تۇرسىنجان ءبىزدىڭ كىتابي ومىرىمىزگە نارازىلىق رەتىندە «جاعىمسىز كەيىپكەر» اتتى اششىلاۋ اڭگىمە جازدى. باسقالاردىڭ ليريكالىق مەنى جاپپاي جاعىمدى كەيىپكەر بولىپ سومدالىپ جاتقاندا, جالعىز تۇرسىنجاننىڭ اۆتورلىق مەنى جاعىمسىز كەيىپكەر بولىپ شىقتى. بۇعان ەندى سەنساتسيا دەپ قارايسىز با, نە دەسەڭىز دە ءوزىڭىز بىلەسىز. بىراق «جاعىمسىز قوعامدا جاعىمدى كەيىپكەر نەگە كوپ؟» دەگەن سۇراق قازاق جازۋشىلارى ءۇشىن اقىرەتتىك سۇراق بولىپ جۇرمەسە بولدى دەگىمىز كەلەدى.
... ايتپاقشى, وسىدان ءۇش جىل بۇرىن جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا ءبىر كورىپكەل كەلىنشەك «جاقىندا قالىڭ قار جاۋىپ, ءسىز سوندا جولعا شىعاتىن سياقتىسىز» دەپ قالدى. «قالىڭ قار جاۋعاندا جولعا شىققانى قالاي, وسى بىردەڭەگە كورىنەيىن دەپ تۇرعان جوق پا؟» دەپ ابدەن مازام كەتتى. اقىرىندا «سينوپتيكتەر بيىل جاڭا جىلعا دەيىن قار جاۋمايتىنىن الدىن الا حابارلاپ ەدى عوي, مىنانىكى انشەيىن ءبىر ساندىراقتاعان ءسوز شىعار» دەپ ءوزىمدى سابىرعا جەڭدىردىم. سونىڭ اراسىنشا اۋەزوۆ تەاترى تالانتتى جاس رەجيسسەر جۇلدىزبەك جۇمانبايدىڭ ورالحان بوكەيدىڭ «قار قىزى» پوۆەسىنىڭ جەلىسى بويىنشا قويعالى جاتقان سپەكتاكلىنىڭ تۇساۋكەسەرىنە شاقىردى. سپەكتاكل اياقتالعاندا ساحنادا قوڭقاي شال باستاعان كەيىپكەرلەردىڭ ۇستىنەن قاپالاقتاپ كادىمگىدەي قالىڭ قار جاۋىپ تۇردى. سول قالىڭ قاردىڭ اسەرىنە بولەنگەن ءبىز دە قوڭقاي شال باستاعان ءارتىس-كەيىپكەرلەرگە الاقانىمىزدى اياماي ساتىرلاتا قول سوعىپ تۇردىق!