تۇز ءوندىرىسى تۇرالاپ تۇر

توز-توزى شىققان توبىلجان

ءيا, بەرتىنگە دەيىن دۇركىرەگەن ءوندى­رىستىڭ قازىر ءدۇرسىلى دە ەستىل­مەيدى. كەزىندە كولدەن جينالعان تۇز رەسەيدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جونەلتىلىپ, زور سۇرانىسقا يە بولعان. ونەركاسىپتىڭ وركەندەگەنى سونشالىق, وبلىس اۋماعىنداعى تەمىرجول مەن تاسجولداردىڭ سالىنۋىنا جول اشىلىپتى. تۇراقتى جۇمىس بولعاندىقتان جىل سايى­ن توبىلجان اۋىلىنىڭ حالقى ار­تا تۇسكەن. ساۋدا بايلانىسى نى­عايىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تۇر­مىسى دا, اۋداننىڭ ەكونومي­كاسى دا جاقسارعانىن كونەكوز قاريالاردىڭ اۋزىنان ەستىدىك.

بىردەن ايتايىق, بۇل – اس تۇزى ەمەس. تەحنيكالىق تۇز رەتىندە پايداعا جارايدى. تاريحي دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, 1927 جىلى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاقستاندىق ەكسپەديتسياسى ۇل­كەن جانە كىشى توبىلجان كول­دە­رىندە بارلاۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزىپ, ۇلكەن كولدەگى تۇز قورى 2,7 ملن توننا ەكەنىن انىقتاپتى. ال كىشى توبىلجانداعى قور 1,86 ملن توننانى قۇراعان. مىنە, وسىدان كەيىن ۇنسىزدىك جايلاعان وڭىردە تۇز ءوندىرىسى قولعا الىنا باستادى. ءاۋ باستا ءونىم رەسەي وڭىرلەرىنە ات اربامەن جەتكىزىلگەن. كەيىنگى جىلدارى تاسجول مەن تەمىرجولدىڭ سالىنعانىن جوعارىدا جازدىق.

ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى توبىلجاننىڭ تۇزى قورعانىس سالاسىندا قولدانىلعان ەكەن. سوعىس اياقتالعاننان كەيىن قيىر شىعىس ەلدەرىنە دەيىن جونەلتىلە باستاپتى. تۇز ءوندىرۋ ورنىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى توفيك نۋرۋللاەۆ ءوندىرىستىڭ قايتا جاندانۋى ماڭىزدى شارۋا ەكەنىن ايتتى.

– ءبىزدىڭ اۋىلدا كاسىپتىڭ باسقا ءتۇرىن يگەرۋ, جاڭا باعىتتارعا بەت بۇرۋ وڭاي ەمەس. سەبەبى وعان قولايلى جاعداي جوق. قازىر جەردىڭ تاپشىلىعى سالدارىنان مال, وسىمدىك شارۋاشىلىعىن باستاۋ ءتىپتى قيىن. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ باستى كۇنكورىسى وسى تۇز ءوندىرىسى ەدى. بۇل ءىستىڭ قىر-سىرىن بىلەتىن كاسىبي ماماندار جەتەرلىك. وكىنىشكە قاراي, قوردىڭ سارقىلۋىنا بايلانىستى بۇگىندە وڭدەۋ, ءوندىرۋ جۇمىستارى توقتاپ تۇر. ونى قايتادان باستاۋ ەلدى مەكەننىڭ ومىرىنە قان جۇگىرتەر ەدى, – دەيدى ت.نۋرۋللاەۆ.

شىنىمەن دە, كەزىندە توبىل­جان اۋىلىندا 3 مىڭ ادام قونىس تەپسە, قازىر بار-جوعى 500 تۇرعىن تىركەلگەن. بۇعان ونەركاسىپتىڭ تۇرا­لاپ قالۋى بىردەن-ءبىر سەبەپ. سالدارىنان ەكى قولعا ءبىر كۇ­رەك ىزدەگەن ازاماتتار جاپپاي قا­لا­عا اعىلعان. جۇمىسسىزداردىڭ دەنى ىشىمدىككە سالىنىپ, وتباسى­لارىنىڭ بەرەكەسى قاشقان. مىنە, ءبىر كاسىپورىننىڭ تۇرالاپ قالۋى تۇتاس اۋىلدىڭ تۇرمىسىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر.

ءوندىرىس ەكىنشى ء«ومىرىن» باستاي ما؟

توبىلجان اۋىلىنىڭ تۇر­عىندارى ونەركاسىپتىڭ قايتا جان­دانۋى جايلى ءجيى ايتادى. اكىم­دەردىڭ ەسەپتىك كەزدەسۋلەرىندە وسى پروبلەمادان باسقا ەشتەڭە كوتە­رىلمەيدى دەسە دە بولادى. جاقىندا وبلىس اكىمى ابىلقايىر سقا­قوۆ اتال­عان اۋىلعا ات باسىن بۇرعان ەدى. جەرگىلىكتى حا­لىق كوزدەرىنەن جاس شىعىپ, كوكەي­دەگىسىن ايتتى.

اۋىل تۇرعىنى ساكەن راحىم­جانوۆ ەلدى مەكەندە تۇراقتى جۇ­مىس بولۋى ءۇشىن جىل ون ەكى اي جۇمىس ىستەيتىن ءوندىرىس ورنىن سالۋ كەرەك دەگەن ويىن ورتاعا سالدى.

– وسىدان ءتورت جىل بۇرىن توبىلجان كولىنەن تۇز الۋ ءىسىن ۋاقىتشا توقتاتىپ قويدى. مۇنى قوردىڭ سارقىلۋىمەن بايلا­نىس­تىردى. بىراق جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق تۇزدىڭ جەتكىلىكتى ەكەنىن جاقسى بىلەدى. سوندىقتان تاۋەلسىز ساراپتاما جاسالىپ, قور­دىڭ بارى راستالىپ, جۇمىستىڭ قايتا جاندانعانى ءجون دەپ سانايمىز. ەكىنشىدەن, ماۋسىمدىق جۇمىس ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن تۇبەگەيلى شەشىپ بەرمەيدى. تۇزدى الۋدان بولەك, ونى وڭدەيتىن ارنايى كاسىپورىن اشۋ كەرەك. كەيىن ونى ساتىلىمعا شىعارۋعا بارلىق مۇمكىندىك بار. ايتالىق, تەمىرجول, اۆتوموبيل جولى مەن شەكارا جاقىن. سول كەزدە توبىلجان ۋس­پەن اۋدانى دامۋىنىڭ لوكومو­تيۆىنە اينالادى. تۇز ءوندىرىسى تۇر­عىندارعا تۇراقتى تابىس بەرە­تىنىن ەستەن شىعارماعان ءجون, – دەيدى س.راحىمجانوۆ.

ايماق باسشىسى بۇل ماسەلەدەن حاباردار ەكەنىن جەتكىزدى.

– كەزىندە مۇندا 1 900-دەن اس­تام ادام ەڭبەك ەتىپ, 2 ملن توننا تۇز وندىرىلەتىن ەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە بۇل ءىستىڭ بارلىعى تۇرالاپ, ءونىمدى سىرتتان ساتىپ الاتىن بولدىق. بۇل رەتتە پايدالى قازبانى الۋ جۇمىستارىن كىشى توبىلجاننان باستاعان دۇرىس بولار. سونداي-اق جۇمىس جۇرگىزەتىن ينۆەستورلارمەن تۇرعىنداردى تۇراق­تى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى بو­يىنشا مەموراندۋم جاساعان ءجون, – دەدى ءا.سقاقوۆ.

جوبا جولدا قالماسا ەكەن...

ۋسپەن اۋدانىنىڭ اكىمدىگىنە حابارلاسقانىمىزدا, ونداعىلار ءساۋىر ايىنىڭ اياعىندا كىشى توبىل­جان كولىندەگى تاۋ-كەن جۇمىس­تارىنىڭ جوباسى بويىنشا قو­عامدىق تىڭداۋلار وتكىزگەنىن حابارلادى. تىڭداۋلارعا وبلىستىق جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قور­شاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرس­تارى باسقارماسىنىڭ, «قازتۇز» جانە «ەۋرازيا ەكوپروەكت» جشس وكىلدەرى قاتىسقان.

جوبانى جاساعان «ەۋرازيا ەكوپروەكت» جشس باسشىسى قار­لىعاش تولەبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, توبىلجاننان تۇز الۋ تۋرالى كەلىسىمشارت 2031 جىلعا دەيىن جاسالادى.

– تۇز الۋ جۇمىسىنىڭ تۇر­عىنداردىڭ دەنساۋلىعى مەن ەكو­لوگيالىق جۇيەگە كەرى اسەرى جوق. كەرىسىنشە, باستاپقى كە­زەڭدە 21 جاڭا جۇمىس ورنى اشى­لىپ, اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونومي­كالىق جاعدايى جاقسارادى. قاۋىپ تۋدىراتىن زياندى قالدىقتار دا شىعارىلمايدى. تۇرمىستىق قالدىقتار عانا جينالۋى مۇمكىن, ول بىردەن ارنايى بەلگىلەنگەن ورىندارعا شىعارىلادى, – دەيدى ق.تولەبەكوۆا.

اۋدان باسشىسى نيكولاي دىچكو «قازتۇز» كاسىپورنىنىڭ تو­بىلجاندى يگەرۋگە قاتىستى جوسپارى اۋقىمدى ەكەنىن ايتتى.

– ينۆەستور الەۋمەتتىك جاۋاپ­كەرشىلىككە ءاتۇستى قاراماۋعا ۋادە بەرىپ وتىر. دەمەك ەلدى مەكەننىڭ قوعامدىق ومىرىنە دە بەلسەنە ارالاسىپ, دەمەۋشىلىك كومەك كورسەتەدى. جوبا ءساتتى جۇزەگە اسسا, كەيىن تۇز­دى تەرەڭ وڭدەۋ جۇمىستارى دا جال­عاسىن تاباتىنىنا سەنىم مول, – دەيدى اۋدان باسشىسى.

بەلگىلى بولعانداي, ينۆەستور وسى جىلدىڭ شىلدە ايىندا-اق توبىلجانداعى تۇز ءوندىرىسىن قايتا جانداندىرۋعا نيەتتى. وسىلايشا, تۇرعىندار جۇمىسپەن قامتىلىپ, اۋىل ومىرىنە قان جۇگىرەدى دەگەن سەنىم مول. جوبا الاۋلاتىپ, جالاۋلاتىپ اشىلىپ, كوپ ۋا­قىت وتپەي جابىلىپ قالاتىن كاسىپ­ورىنداردىڭ ءبىرى بولماسا ەكەن.

پاۆلودار وبلىسى,

ۋسپەن اۋدانى