ءوڭىر حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگى استىق وسىرۋمەن, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىنى بەلگىلى. سوڭعى جىلدارى شارۋانىڭ العا باسقان قادامىن كەرى كەتىرىپ تۇرعان ماسەلە – ەگىن ەگەتىن القاپتىڭ, مال باعاتىن جايىلىمنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى.
ۇشقان قۇستىڭ قاناتىن, جۇگىرگەن اڭنىڭ تۇياعىن توزدىراتىن دالامىز بولعانىمەن, كەيىنگى ۋاقىتتا, اسىرەسە مالساق قاۋىم تاراپىنان توقىمداي جەرگە زار بولىپ, جانايقايىن جەتكىزۋشىلەر, ونى ايتاسىز ارقيلى داۋ-داماي تۋدىرۋشىلار كوبەيە ءتۇستى. شىنتۋايتىندا, جەر داۋىنىڭ تۇپكىلىكتى ماسەلەسى ءبىر ساتتە جينالىپ قالعان جوق, ۇزاق جىلدان بەرى قوردالانعان, ۋاقتىلى شەشىمىن تاپپاعان قانى شىعىپ تۇرعان ماسەلە. سوندىقتان دا كۇنكورىستىڭ كوزىنە اينالۋعا ءتيىستى جەرگە قاتىستى شارۋالاردىڭ شاعىمدارىن قاراۋ جانە وعان مۇقيات ءمان بەرۋ قاجەت ەكەنى داۋسىز. جەرگە قاتىستى باستى ماسەلەلەردىڭ تاعى ءبىرى, بۇگىنگى كۇنى شارۋالاردىڭ قولىنداعى جەرلەر قانشالىقتى ءتيىمدى پايدالانىلۋدا, يگەرىلمەي جاتقان جەرلەردىڭ كولەمى قانداي ەكەنىن ناقتىلاي بىلۋمەن بىرگە, پاي يەلەرىنىڭ شارتتى ۇلەستەرىنە قاتىستى داۋلاردى زاڭمەن قالاي رەتتەۋگە بولادى دەگەن ماسەلە كوپشىلىكتى قاتتى تولعاندىرىپ وتىر.
– بۇگىنگى كۇنى پروكۋرورلار نەگىزىنەن پايشىلاردىڭ جەر بويىنشا داۋلارىنا قاتىستى ماسەلەلەرمەن ءجيى ۇشىراسىپ وتىر. پايشىلاردىڭ ماسەلەلەرىن ەگجەي-تەگجەي زەردەلەي كەلىپ, ولاردىڭ, ياعني, پايشىلاردىڭ رۇقساتىنسىز فيرمالار شارۋالاردىڭ جەرگە دەگەن شارتتى ۇلەستەرىن بانكتەرگە ۇلكەن نەسيەلەر الۋ ءۇشىن كەپىلدىككە وتكىزىپ جىبەرۋ فاكتىلەرىن انىقتادىق, – دەيدى وبلىس پروكۋرورى ايدوس مايلىباەۆ, – كەيىننەن پاي يەلەرىنىڭ جەر تەلىمدەرىن كەپىلدىككە قويعان جەكەلەگەن كەيبىر فيرمالار نەسيەلەرى بويىنشا قارىزدارىن تولەمەي, كەپىلدىككە قويعان جەرلەردى ءۇشىنشى تۇلعالارعا ساتىپ جىبەرگەن. باسقا جاعدايدا, ادال ەمەس كەي كاسىپكەرلەر, ءتىپتى پاي يەلەرىن سەرىكتەستىكتەرىنىڭ قۇرامىنان زاڭسىز شىعارىپ جىبەرىپ, ولاردىڭ جەر ۇلەستەرىن وزدەرىنە الىپ قالعان. سونىڭ سالدارىنان اۋىل تۇرعىندارى ديۆيدەند الۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلىپ وتىر.
پاي يەلەرىنە قاتىستى ەڭ كوپ تۋىنداپ وتىرعان ماسەلە – ولاردىڭ سەرىكتەستىك قۇرامىنان شىعا الماۋى بولىپ كەلەدى. ياعني پاي يەلەرى سەرىكتەستىك قۇرامىنان شىعىپ, شارۋاشىلىقتى ءوز ەركىمەن جۇرگىزگىسى كەلەدى, الايدا سەرىكتەستىك باسشىلارى سەرىكتەستىكتەن شىعۋ مۇمكىندىگىن بەرەتىن جالپى جينالىستاردى وتكىزبەي, ءوز بەتىنشە شىعۋ جولىن كەسىپ وتىر.
قازىرگى ۋاقىتتا وبلىستىق پروكۋراتۋرا وسى پاي يەلەرىنە قاتىستى كەشەندى تەكسەرىستەر جۇرگىزۋدە. پروبلەمالىق سەرىكتەستىكتەردىڭ جانە ولاردىڭ قۇرامىنداعى پاي يەلەرىنىڭ ناقتى ءتىزىمى انىقتالۋدا. تالاپ يەلەرىنىڭ كوتەرگەن ماسەلەلەرىنە قاراي تالداپ تەكسەرۋ ءۇشىن بولەك-بولەك توپتاستىرىلۋدا. بۇل جەردە مىنا جايدى دۇرىس ءتۇسىنىپ الۋ كەرەك ءتارىزدى. كەيبىر جاعدايدا پاي يەلەرىنىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاي قوردالانىپ قالعان بىرقاتار ماسەلەنى سوناۋ 2000-شى جىلداردىڭ باسىندا پايدا بولعان. ولارعا قاتىستى قۇجاتتار ۋاقىتتىڭ وتۋىنە بايلانىستى مۇراعاتتاردا ساقتالماعان. بۇل, ارينە, كادىمگىدەي قيىندىق تۋدىرىپ وتىر. دەگەنمەن پروكۋرورلار سول ۋاقىتتاعى كۋاگەرلەرمەن سويلەسۋ, ارقيلى مەكەمەلەردەن قاجەتتى قۇجاتتاردى جيناۋ ارقىلى ناقتى بولعان جاعدايلاردىڭ شىندىعىن قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىسۋدا.
– ەڭ الدىمەن, ءبىز بۇل باعىتتا ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. جەكەلەگەن جاعدايلاردا ادال ەمەس كاسىپكەرلەردىڭ كەسىرىنەن, ادال, زاڭدى جۇمىس ىستەپ جاتقان كاسىپكەرلەرگە توپىراق شاشپاۋىمىز كەرەك. ەڭ باستىسى, ءبىز زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك, – دەيدى وبلىس پروكۋرورى. – بۇل ماسەلە وتە مۇقيات قاراۋمەن ءىستىڭ ەگجەي-تەگجەيىن تەرەڭ زەردەلەۋدى تالاپ ەتەدى. باستىسى, وسى ماسەلەنىڭ اق-قاراسىن ناقتى اجىراتقانىمىز دۇرىس. قازىر باس سالىپ كاسىپكەرلەردەن جەر ۇلەستەرىن الىپ, پاي يەلەرىنە تاراتىپ بەرەيىك دەپ ۇرانداتىپ داۋ شىعارىپ جۇرگەندەر دە از ەمەس. بۇل جەردە بارلىق تاراپتارعا دا قولايلى جاعدايلاردى قاراستىرۋ – باستى مىندەت. الاۋىزدىق, داۋ-داماي بولعان جەردە بەرەكە دە بولمايدى. نەعۇرلىم جاناشىر كاسىپكەرلەردىڭ «تاستارى ورگە دومالاپ», تابىستارى مولايىپ جاتسا, سوعۇرلىم پاي يەلەرىنىڭ دە ديۆيدەند ارقىلى الاتىن تابىستارى كوبەيەدى. سوندىقتان, ەكى جاقتىڭ دا مۇددەسىن ەسكەرىپ, ادال كاسىپكەرلەرگە مەيلىنشە قولداۋ, كومەك كورسەتۋ قاجەت. ءبارى دۇرىستالادى, قالپىنا كەلەدى, تەك حالقىمىز تۇسىنىستىكپەن وسى كەمشىلىكتەردى رەتتەۋگە كومەكتەسسە, ءبىز اشىقپىز.
جەر قاتىناستارىنا بايلانىستى ماسەلەلەر بويىنشا سوڭعى جىلدارى وبلىس پروكۋراتۋراسى ءبىرشاما ناقتى جۇمىستى جۇرگىزىپ وتىر. بىلتىردان بەرى پروكۋرورلاردىڭ اكتىلەرىمەن جەر يەلەنۋشىلەرگە زاڭسىز بەرىلگەن نەمەسە پايدالانىلماي جاتقان 253 مىڭ گەكتار جايىلىمدىق جەر انىقتالىپ, بۇگىنگى كۇنى ونىڭ 100 مىڭ گەكتارى مەملەكەتكە قايتارىلدى. قالعانى يگەرىلە باستادى. وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان بەرى پاي يەلەرىن سەرىكتەستىك قۇرامىنان زاڭسىز شىعارۋ بويىنشا 6 قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. مىسالى, ءبىر سەرىكتەستىك 129 پاي يەسىنىڭ ۇلەستەرىن الاياقتىق جولمەن الدىمەن 7 پاي يەسىنە بەرىپ, كەيىن ولاردىڭ دا ۇلەسىن ءبىر عانا تۇلعانىڭ ەنشىسىنە وتكىزىپ الادى. وسى ارەكەتكە بايلانىستى قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, تەكسەرىلۋ ۇستىندە. وسىعان ۇقساس بىرنەشە قىلمىستىق ءىس قارالىپ جاتقانىن دا ايتا كەتۋىمىز كەرەك.
تاعى ءبىر مىسال, پروكۋرورلاردىڭ ارالاسۋىنان كەيىن عانا ءبىر سەرىكتەستىكتىڭ قۇرامىنان شىعا الماي جۇرگەن 80-گە جۋىق پاي يەسى وزدەرىنە تيەسىلى 2,5 مىڭ گەكتاردان استام جەرىمەن ءبولىنىپ شىقتى. شورتاندى اۋدانىندا وسىعان دەيىن ون جىل بويى نەبارى 8 600 تەڭگە پايلىق تولەمدەر الىپ جۇرگەن پاي يەلەرىنە پروكۋراتۋرانىڭ ارالاسۋىنان كەيىن ون ەسە كوپ تولەم تولەنە باستادى.
وڭ ناتيجەلەرمەن قاتار, بىرقاتار قيىندىق تا بار ەكەنىن ايتا كەتەلىك. ماسەلەن, بىرقاتار پاي يەسى جالپى جينالىس حاتتامالارىن, سوت ارقىلى شاعىمدانۋ مەرزىمدەرىن وتكىزىپ العان.
ەلوردا ماڭىندا, بۋراباي اۋدانىندا زاڭسىز بەرىلگەن جەرلەر دە انىقتالدى. ولاردى قايتارۋ ءۇشىن سوتقا تالاپ-ارىزدار ەنگىزىلىپ, وتىزدان اسا ازاماتتىق ءىس قارالۋدا. مۇنداي جۇمىس بارلىق اۋدانداردا جۇرگىزىلۋدە. ەل ىشىندەگى جەرگە قاتىستى داۋ-دامايدىڭ بار قىرى ەسكەرىلىپ, ادىلدىك سالتانات قۇرسا, شارۋالاردىڭ دا ارقا-جەڭى كەڭىپ, شارۋاسى العا باسار ەدى. سول كەزدە بىرلىكتىڭ ءتىنى دە نىعايا تۇسپەك. بىرلىگى مىقتى ەلدىڭ, بەرەكەسى دە مول بولماي ما؟!
اقمولا وبلىسى