الەمدە اسقىنىپ تۇرعان رۋحاني دەرتتىڭ ءبىرى – تەمەكى تارتۋ. تەمەكى شەگۋ سالدارىنان جىل سايىن 8 ميلليوننان استام ادام قايتىس بولادى. ولاردىڭ 7 ميلليوننان استامى – تەمەكىنى تۇتىنۋشىلار جانە بۇرىنعى تۇتىنۋشىلار, ال 1,2 ميلليونى – تەمەكى ءتۇتىنىنىڭ اسەرىنە ۇشىراعان تەمەكى شەكپەيتىندەر.
اقتالۋ الىسقا اپارمايدى
ادامزاتتىڭ الىپ ويى لەۆ تولستوي «ادامدى ەسسىز تۇردە باۋراپ, نەبىر سوراقى ارەكەتتەرگە جەتەلەيتىن ەڭ قاراپايىم ازعىرعىشتىڭ ءتۇرى ء«بارى دە سولاي ىستەيدى عوي» دەگەن اقتالۋ» دەگەن ءتامسىل ايتقان بولاتىن. تەمەكىگە ەلىكتىرەتىن باستى سەبەپتىڭ ءبىرى دە – سالدارىن زەردەلەمەي پايدالانۋ ەكەنى داۋسىز.
دۇنيەجۇزىلىك تەمەكىدەن باس تارتۋ كۇنى اياسىندا استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە (استمۋ) دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ قولداۋىمەن «نيكوتينگە تاۋەلدىلىك جانە شىلىم شەگۋ قوسپالارى, پسيحيكالىق دەنساۋلىققا اسەرى, قازىرگى كەزەڭدەگى كلينيكا مەن پروفيلاكتيكا ەرەكشەلىكتەرى» تاقىرىبىندا كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى.
جىل سايىن 31 مامىردا بۇكىل الەم جۇرتشىلىعى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى 1988 جىلى رەسمي تۇردە جاريالاعان «دۇنيەجۇزىلىك تەمەكىسىز كۇندى» اتاپ وتەدى. ءىس-شاراعا ارنايى تاڭداۋلى ماماندار قاتىسىپ ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. كونفەرەنتسيادا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ قازاقستانداعى كەڭسەسىنىڭ تەحنيكالىق ساراپشىسى, دوكتور ۆيتالي ستەتسيك ءسوز الىپ: «تەمەكى تارتاتىن ادام ءوز ومىرىندە 5 توننا كومىر قىشقىل گازىن شىعاراتىنىن بىلەسىز بە؟ ءبىر عانا تەمەكى شىعارۋ ءۇشىن 3,7 ليتر سۋ قاجەت ەكەنىنەن حاباردارسىز با؟ تەمەكى تۇقىلىنىڭ ىدىراۋى, جويىلۋى 10 جىلدى قاجەت ەتەدى جانە ودان 7 مىڭ حيميالىق زاتتار ءبولىنىپ توپىراققا سىڭەدى. مۇنداي ويعا سىيمايتىن اقپاراتتار تەمەكى حالىقتى عانا ەمەس, بۇكىل عالامشارىمىزدى ۋلايتىنىن ايعاقتايدى» دەپ كوپشىلىككە وي تاستادى.
قۇرامىندا تسيانيد, مىشياك, گيدروكسي قىشقىلى, كومىرتەگى توتىعى جانە پولوني, قورعاسىن, ۆيسمۋت سىندى ۋلى زاتتار بار تەمەكى تارتۋ دەنەدەگى ءبىر عانا مۇشەگە ەمەس, بارلىق اعزاعا زيان كەلتىرەتىن بىردەن-ءبىر ادەت.
«شىلىم شەگۋ ءبىر عانا مۇشەگە ەمەس, ءاربىر مۇشەگە زيانىن تيگىزبەي قويمايدى. بىرىنشىدەن, تەمەكى ءتۇتىنى وكپە ارقىلى وتەدى. ماسەلەن, وكپەگە اۋا ارقىلى وتتەگى ءتۇسىپ تۇرادى, وتتەگى قانتامىر ءھام اعزاداعى تەمىر ارقىلى كيسلورود تاراتادى. ءوزىڭىز ويلاڭىز, ەگەر دە ادام كوپ تەمەكى شەگەتىن بولسا, وندا كيسلورود قاجەتتى دەڭگەيدە اعزاعا جەتپەيدى. بۇل كەزدە باسقا اعزالاردا دا جەتىسپەۋشىلىك پايدا بولادى. اۋىزدا قالعان تەمەكى ءتۇتىنى قالدىقتارى اسقازانعا ءتۇسىپ, تۇكىرىك جۇتقاندا اس قورىتۋ جۇيەسىنە دە كەرى اسەرىن بەرەدى. تەمەكىدەن ەڭ قاتتى زارداپ شەگەتىن مۇشە مي دەپ ويلايمىن. الدىمەن وكپەگە ءتۇتىن كەتىپ, ءارى قاراي تاۋەلدىلىك پايدا بولادى. ال بۇل تاۋەلدىلىك ميدا تۋىندايدى. سوندىقتان بۇل تۇرعىدا ميدىڭ ۇلەسى جوعارى دەپ ايتا الامىن», دەدى №10 قالالىق ەمحانانىڭ ءسوس دارىگەرى گۇلميرا قاليقىزى.
ال «تەمەكىنى تاستاپ كەتكەن ادامدا ءبىرشاما ۋاقىت نيكوتين ۋى ساقتالا ما؟» دەگەن سۇراعىمىزعا, دارىگەر: «ماسەلەن, تەمەكى شەگۋشى اعزاسىن قانشالىقتى لاستادى؟ كوبىنە وسىعان بايلانىستى بولادى. كەيبىر ادامدار كۇنىنە ءبىر-ەكى دانا عانا شەگۋى مۇمكىن, ال بىرەۋلەر كۇنىنە ەكى قوراپ تەمەكى شەگەدى. بۇل قانشالىقتى لاستاعانعا بايلانىستى» دەدى.
ەلىكتەۋدەن تۋعان ەسىرىك
جالپى, تەمەكى سىرتىنداعى نەشە ءتۇرلى قورقىنىشتى سۋرەتتەر مەن تەمەكى باعاسىنىڭ جوعارىلاۋى تۇتىنۋشىلاردى ازايتا الدى ما؟ دسم قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى مامانى بۇل سۇراققا: «ارينە! تەمەكىنىڭ سىرتىنداعى قورقىنىشتى سۋرەتتەردە تەمەكى تارتۋشىلار قاتارىن ازايتۋعا وراسان زور ىقپال بولىپ وتىر دەپ ەسەپتەيمىن. قازاقستاندا تەمەكى ونىمدەرىنە سۇرانىستىڭ تومەندەۋى تەمەكى شەگۋدىڭ تانىمالدىلىعىنىڭ جالپى تومەندەۋىنىڭ اسەرىنەن دە (اسىرەسە جاستار اراسىندا), سونداي-اق اكتسيزدىك سالىقتىڭ وسۋىنە بايلانىستى تەمەكىنىڭ قىمباتتاۋى ناتيجەسىندە دە ورىن الۋدا.
2019 جىلعى ددۇ-نىڭ GATS قازاقستانداعى زەرتتەۋلەرىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, تەمەكى شەگۋشىلەر 2014 جىل 22,9% بولسا, 2019 جىلى 21,5 % بولدى, 1,4 % ازايعان. تەمەكى شەگۋدى تاستايتىن ادامدار قاتارى دا بىرتىندەپ ءوسىپ كەلەدى. 2014 جىلى 29,5% بولسا, 2019 جىلى 32,1% بولدى, 1,6%-عا ءوستى. حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن نىعايتۋ ءۇشىن تەك دارىگەرلەر عانا ەمەس, قوعام بولىپ كۇرەسۋىمىز كەرەك. جالپى, قازىر ەلىمىزدە تەمەكىمەن كۇرەس جوباسىنا بايلانىستى قوعامدىق ورىنداردا تەمەكى شەگۋگە, تەمەكى تۇقىلىن كوشەگە تاستاۋعا زاڭمەن تىيىم سالىنعان. تەمەكى ونىمدەرىن تۇتىنۋدىڭ الدىن الۋ جانە شەكتەۋ جونىندەگى شارالار «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» 2020 جىلعى 7 شىلدەدەگى № 360-IV كودەكسىندە بەلگىلەنگەن. بۇل زاڭ حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ماقساتىندا تەمەكى ونىمدەرىن شەكتەۋ مەن قولدانىسىن ازايتۋعا باعىتتالعان», دەپ تولىمدى جاۋاپ بەرگەن بولاتىن.
ومىردە كورىپ جۇرگەنىمىزدەي, تەمەكى شەگۋشىلەردىڭ دەنى كەرى ادەتتى ەلىكتەۋ ناتيجەسىندە باستاعان. ادامداردىڭ كوبى ەلىكتەۋ دەڭگەيىندە عۇمىر كەشەتىنىن ساراپتاساق, ولار ءىستىڭ سالدارىنا كوز جىبەرەتىنى سيرەك. ماسەلەن, ونەر ادامدارىنىڭ كوبى تەمەكى تارتىپ, الكوگولدى ىشىمدىك پايدالانۋى قانشاما جاستاردى سول جولعا يتەرمەلەگەنى جاسىرىن ەمەس. ەلىكتەۋ دەڭگەيىنەن شىعىپ, ءوز ءورىسىن تابا العاندار عانا بارلىق بوگدە ادەتپەن قوش ايتىسىپ, قاتەلىكتەردەن ارىلىپ جاتادى. ياعني تەمەكىمەن كۇرەستى قولعا الۋ دەگەن ونىڭ قورابىنىڭ سىرتىن ءتۇرلى ءتۇستى قورقىنىشتى سۋرەتپەن بەزەندىرۋ ءھام تەمەكىنىڭ باعاسىن شارىقتاتۋمەن شەكتەلمەۋگە ءتيىس. ويتكەنى ادام ساناسى وزگەرمەيىنشە, سىرتقى فاكتورلاردىڭ وزگەرگەنى وعان جوعارى دەڭگەيدە اسەر ەتە الماق ەمەس.
№10 قالالىق ەمحانانىڭ ءسوس دارىگەرى گۇلميرا قاليقىزى بۇل جونىندە: «ادامنىڭ ءوزى اۋىرىپ توسەككە تاڭىلىپ, دارىگەرلەر «بۇل تەمەكىدەن تۋىندادى» دەمەيىنشە, ادامنىڭ ساناسىنا تەمەكىنىڭ زيان ەكەنى تولىق سىڭبەيتىندەي كورىنەدى. ءبارى ميعا بايلانىستى ەكەنى داۋسىز, تەمەكى زيانىنىڭ سالدارى ميعا تولىق جەتپەگەننەن سوڭ ادامدى قويدىرۋ قيىن. قانشا ناركولوگيالىق ورتالىققا جاتقىزىپ, تەمەكىنىڭ سىرتىنداعى سۋرەتتەردى نەشە ءتۇرلى اۋىستىرسا دا, مۇنىڭ بارىنەن گورى ادامنىڭ جەكە ەرىك كۇشىنىڭ ءرولى ماڭىزدى دەپ ويلايمىن», دەيدى دارىگەر.
شىنىندا, ادام ساناسى بارلىق مۇشەنىڭ قوزعاۋشى كۇشى. سوندىقتان ادامدار كوپ پايدالاناتىن كوگىلدىر ەكراندار مەن الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى تەمەكىنىڭ قاتەرى جونىندە بەينەباياندار ءتۇسىرىپ, جازبالار جازىلسا سەپتىگى تيەر ەدى. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي ۇردىستەر بار بولسا دا, كوپ ەمەس. ءتىپتى كەيبىر جاستار تەمەكىنىڭ دەنساۋلىققا زيان ەكەنىن الدەقاشان ۇمىتىپ ۇلگەرگەن. قورابىنداعى قورقىنىشتى سۋرەت پەن جاتتاندى سوزگە جاساندى ناسيحات رەتىندە قارايدى. ماسەلەن, ارنايى ماماندارعا جۇگىنە وتىرا تەمەكىنىڭ سالدارىنان اۋرۋعا ۇشىراعان ادامدارمەن سۇحباتتاسىپ, ەكران ارقىلى ءارتۇرلى تاعدىرلار كورسەتىلسە كوپتەگەن كورەرمەن ويلانار ەدى. قادىرلى وقىرمان, ءسىز تەمەكى سالدارىنان اۋىرعان ادامداردى بىلەسىز بە؟