سۇلتانماحمۇت سۇيگەن سۇلۋ

ساۋلەلى ساپار

قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىندا سۇلتانماحمۇت توراي­عىروۆ ءبىلىم ىزدەپ سەمەي, ومبى, ترويتسك قالالارىن ارالاسا, ءىلىم نۇرىن تاراتىپ التاي ايماعىنىڭ كاتونقاراعاي, كۇرشىم مەن زايسان وڭىرلەرىندە ءىز قالدىردى. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە شىعىس قازاقستان وبلىسى, كاتونقاراعاي اۋدانى, شىڭعىستاي اۋىلىندا وتكىزگەن ءبىر جىل سۇلتانماحمۇت ومىرىنەن ايرىقشا ورىن الادى. سەبەبى بۇل ساپار اقىن الەمىنە توڭكەرىس جاساعان تارتىستى ءھام تابىستى كەزەڭ بولدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. تارتىستى بولعان سەبەبى – جوقشى­لىق پەن دەرت مەڭدەپ ءارى-ءسارى كۇي­گە تۇسكەن ومىرىنە ساۋلە شاشىپ, ءار بەرگەن ارۋ باعيلامەن ءدال وسى شىڭعىستايدا جولىعىپ ءبىر قۋانسا, كوڭىل جاراستىرىپ ۇلگەر­مەستەن ەسكىلىكتىڭ زاڭىنا باعىنىپ عاشىعىنان ماڭگىلىككە ايىرىلىپ اھ ۇرادى. ال بۇل ساپاردىڭ زور تابىسى – التاي ارۋى باعيلادان ايىرىلۋ اقىنعا شىعارماشىلىعىنىڭ شەدەۆرى – «قامار سۇلۋ» مەن «كىم جازىقتى؟» شىعارمالارىن جازۋعا تۇرتكى بولدى.

سۇلتانماحمۇت باعيلانى كەزىك­تىر­گەندە ارۋدىڭ جاسى 17-دەن ەندى اسسا كەرەك. تولعان ايداي تولىقسىپ تۇرعان كەربەز ارۋ كەلبەتىن كۇن سۇيگەن كوركەم اجارىمەن عانا ەمەس, اقىل-پاراساتى, اقىندىق ونەرىمەن دە جاس اقىننىڭ كوزىنە وتتاي باسىلىپ, جۇرەگىنە وشپەس شوق سالادى. تالايدى تامساندىرعان تاكاپپار بويجەتكەننىڭ دە كوڭىلى ءبىر كورگەننەن سۇلتانماحمۇتقا قۇلايدى. قوس عاشىق اراسىنداعى ماحاببات حيكاياسىنا وقىرمان قاۋىم جازۋشى ورالحان بوكەيدىڭ «سارىارقانىڭ جاڭبىرى» اڭگىمەسى ارقىلى جاقسى قانىق. وندا سۋرەتكەر سۇيگەندەر سەزىمىن بىلايشا باياندايدى: «ول ءəلى ءوزى عانا بىلەتىن, ءوزى عانا دەيمىز-اۋ, ۇشەۋى عانا بىلەتىن, جۇمباقتى سىر. Əر ءۇمىتتىڭ ءتۇنى بويى ۇيىقتاتپاي, بەيمازا ەتەتىن قيالدى سəۋلەلەرى يىندەسە كەلىپ, ۇلكەن ارمانعا, ىستىق ماحابباتقا ۇلاسقانداي ەدى. ءبىر-ءبىرىن جان-تəنىمەن قيىلا سۇيە­تىنى اشىلماسا دا, اۋىزەكى سۇح­بات­تاسۋدان əلدەقايدا كۇشتى قۇدى­رەتتى سەزىم جەتكىزىپ قويعان. بۇل ءۇنسىز سۇيىسپەنشىلىكتەرى بوي بەر­مەي بيلەپ əكەتسە, ءتۇبى نەگە اپارىپ سوعاتىنىن, مىنا باعيلانىڭ əكەسى نە دەيتىنىن ويلاۋدىڭ ءوزى اسا سۇمدىق ەدى».

ءاليحاننىڭ اماناتى

بۇل جەردەگى باعيلانىڭ اكەسى دەپ وتىرعانى – بۇرىنعى «شاڭگىشتاي» بولىسىنىڭ اعا سۇلتانى, اعارتۋشى, مەتسەنات ابدىكەرىم ەرەجەپ ۇلى. ابدىكارىم بولىس – ءوزى تۇراتىن ءور التاي ولكەسى كاتونقاراعايداعى شىڭعىستاي اۋىلىندا 1907 جىلى ەكى كلاستىق قازاق-ورىس مەكتەبىن سالدىرعان قايراتكەر تۇلعا. زاما­نى­نىڭ كوزى اشىق, كوكىرەگى داڭعىل, ورىسشا وقىعان, وزىق ويلى قازاق باسشىسى ءارى ەل باسقارىپ ءجۇرىپ, قازاق بالالارىنىڭ دا ءداستۇرلى ءدىني بىلىممەن بىرگە ەۋروپالىق ءىلىمدى يگەرۋىنە جول اشقان تۇلعا رەتىندە ەسىمى تاريحتا التىن ارىپ­پەن جازىلعان بولىس سونداي-اق, ەكى مارتە مەملەكەتتىك دۋماعا جانە الاش پارتياسىنىڭ اتقارۋ كومي­تەتىنە مۇشە بولعان. دەمەك بۇل ورايدا باعيلانىڭ اكەسىن الاش­وردا قايراتكەرلەرى قاتارىنا جات­­قى­زۋعا بولادى. وعان دالەل – ابدى­كەرىم ەرەجەپ ۇلى 1920 جىلى سەمەي­دە الاش پارتياسىنىڭ جاڭا باعدارلاماسى قابىلدانعان كەزدە ءاليحان بوكەيحاننان كەيىنگى قوسىمشا بايانداماشى بولعاندىعى. ءتىپتى سۇلتانماحمۇتپەن سەمەيدە جولىققان ابدىكەرىمگە جاس اقىن­دى ەلگە اپارىپ, قىسىراقتىڭ قى­­مى­­زىنا قاندىرىپ, دەرتىنەن ايىق­­­تى­رۋدى ءوتىنىش ەتكەن دە وسى الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان بولۋى مۇمكىن دەگەن دەرەكتەردى كەزىك­تىرۋگە بولادى. سونىڭ ءبىرى جازۋشى قاليحان ىسقاقتىڭ «كەلمەس كۇندەر ەلەسى» عۇمىرنامالىق رومانىندا دا ايتىلادى. «دەنساۋلىعىن تۇزەتۋ, قارا بيەنىڭ قىمىزىنا تو­ساپ ەتىپ دىمكاسىن ەمدەتۋ ءۇشىن, سۇل­تانماحمۇتتىڭ شىڭعىستايعا كەلۋى دە ءا.بوكەيحانوۆتىڭ وتىنى­شى­نە بايلانىستى بولسا كەرەك» دەپ جاز­عان قازاقتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنان حابارى مول قالامگەردىڭ سوزىنە سۇ­يەنسەك, ابدىكەرىم ەرەجەپ ۇلى مەن ءاليحان بوكەيحان ۇلىنىڭ ءبىر كەز­دەرى پەتەربور قالاسىنداعى ور­مان شارۋاشىلىعى وقۋ ورنىندا قاتار ءبىلىم العاندىعىن بىلۋگە بولادى.

شاراسىزدىق

بۇكىل ءومىرىن ءبىلىم ىزدەۋگە, ءوزى بىلگەنىن اينالاسىنا ۇيرەتۋگە اسىق بولعان سۇلتانماحمۇت باعي­لا­نىڭ اكەسىمەن سەمەيدە تانىسادى. اسقىنىپ بارا جاتقان دەر­تى­نە جۇمىسسىزدىق قوسىلىپ, جوق­شىلىق دىڭكەلەتكەن جاس اقىن باسىنا ءىس تۇسكەن قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە كومەك قولىن سوزعان ابدىكەرىمنىڭ ۇسىنىسىن بىردەن قابىل الادى. ونىڭ ۇستىنە ءورشىپ بارا جاتقان وكپە اۋرۋىنان قۇتىلۋدىڭ جالعىز امالى قىسىراقتىڭ قىمىزىن ۇزبەي ءىشۋ ەكەنىن بىلگەن جىگىت جارىق كۇننەن ءۇمىتىن ۇزگىسى كەلمەي, دەرتىنە داۋا ىزدەپ كاتونقاراعايعا كەلەدى. شىڭعىستايعا تابان تىرەپ, سونداعى ەكى سىنىپتىق مەكتەپتە بالا وقىتا باستايدى. مىنە, ءدال وسى كەزدە باعيلامەن جۇزدەسەدى. تىل­دەسكەننەن-اق ارمان ماقساتتا­رى ۇندەسە كەتكەن جاستار ءبىر-ءبىرىن ءسۇيىپ قالادى. ءتىپتى اقىن جۇرەگى­نەن باعيلاعا ارنالعان عاشىقتىق شۋماقتار جىر بولىپ توگىلەدى:

كەلدى حاتىڭ مەن شارشاپ,

وتىرعاندا قامىعىپ.

حابارىڭا بەك اڭساپ,

سوزىلىپ كوزىم تالىعىپ.

سوزىڭنەن كورىپ ءوزىڭدى,

قۇشاقتاي الدىم جامىعىپ, – دەگەن جىر جولدارى جاس اقىننىڭ التايدىڭ اپپاق ارۋىنا ارناعان اپپاق كوڭىلىنىڭ, سىرشىل سەزىمىنىڭ كورىنىسى ەدى.

 الايدا وكىنىشتىسى – قوس جۇرەك جاراسقانىمەن, تاعدىردىڭ دەگەنى باسقا بولدى. داۋلەتى شالقىعان ابدىكەرىم بولىستىڭ ۇلكەن قى­زىن بەسىكتە جاتقانىندا-اق اتاسى ەرە­جەپ ءشۇي بولىسىنىڭ بايى بۇقابايدىڭ بالاسى اقسولتانعا اتاستىرىپ قويعان ەدى. بۇل تۋرالى جازۋشى توقتاربەك ماعزۇموۆ «بايبەردى اسۋى» حيكاياتىندا مىناداي دەرەك كەلتىرەدى: «قاجى اتاسى ەرەجەپ نەمەرەسى باعيلانى بەسىگىندە جاتقاندا-اق, ءشۇي بولىسىنىڭ بايى بۇقابايدىڭ (كەي دەرەكتەردە بۇقارباي دەلىنەدى. – اۆت.) بالاسى اقسولتانعا اتاستىرىپ قويعان ەكەن. قىتايدان ساۋدا جاساپ ورالعان بۇقاباي ساۋداگەر ەرەجەپ قاجىنىڭ كەلىسىمىن العان كۇنى بولاشاق كەلىنىنىڭ «قارعى باۋى» دەپ ءبىر ءۇيىر جىلقىنىڭ قۇنىنداي جۇك ارتقان توعىز تۇيەنى قاجى جايلاپ وتىرعان شارىقتىبۇلاق باستاۋىنداعى قاراساز جايلاۋىندا وتىرعان ابدىكەرىم بولىستىڭ ون ەكى قانات اق ءۇيىنىڭ الدىنا ءبىر-اق شوگەرتكەن دەسەدى».

اكە ۇكىمى

ال سۇلتانماحمۇت پەن باعي­لانىڭ اراسىنداعى سەزىم بايلا­نىسىن سەزىپ قويعان اكە بولسا, وت ورشىمەي تۇرعاندا قىزىن قۇدان­دالى جەرىنە ۇزاتۋعا اسىعادى. وسى­لايشا, كۇن جىلىپ, جەر اياعى كەڭۋىن كۇتپەستەن جەر قارايماي جاتىپ اسىعىس تۇردە قىزىن ۋادەلى ۋاقىتتان ەرتە جات جۇرتقا اتتاندىرىپ جىبەرەدى. كوكىرەگىن وكسىك قىسقان باعيلا اتا سوزىنەن اتتاي الماي, امالسىز كوزىن ءسۇرتىپ كەتە بارادى. شەرلى ارۋ تۋعان جەردەن اتتاناردا ەلىنە, اكەسىنە دەگەن وكىنىشكە تولى ءبىر اۋىز ولەڭ جولىن ماڭگىلىككە ەل اۋزىندا قالدىردى:

جاز جايلاۋىم –

 قاراساز, مۇزبەل, تاتان

كەشىر جۇرتىم ىسىمدە

بولسا قاتام.

اپەكەم الىس جەرگە بەرمەس ەدى,

اتاستىرىپ كەتىپتى

قاجى اتام.

مۇزبەلدىڭ مۇزارتىنان

شاڭ تۇرماعان,

قولىما سۇڭقار

قونعان ساڭقىلداعان.

سول سۇڭقارىم قاپىدا

ۇشىپ كەتىپ,

اپەكە, مەن بولدىم

قاز قاڭقىلداعان.

ايتا المايمىن وزگەگە

سىرىمدى اشىپ.

جاقسىعا بولعان ەدى

كوڭىل عاشىق.

تىم نازىك, ۇكىلى ءۇمىت

ارتتا قالىپ,

بارامىن قيماستىقپەن

مەن قوشتاسىپ,

دەپ زار ەڭىرەيدى. با­عي­لانىڭ بۇل جەردەگى انگە قوس­قان, زارعا قوسقان سۇڭقارى – سۇل­تانماحمۇت ەدى.

ارماندا كەتكەن اقىن

مۇنداي قايعىعا شىداي الما­عان اقىننىڭ نازىك جانى مۇڭ جامىلىپ باعيلا ۇزاتىلىسىمەن-اق شىڭعىستايدى تاستاپ, باسى اۋعان جاققا بەت بۇرادى. كىتاپ تولى قور­جى­نىن ارقالاپ, زايساندى جا­عا­لايدى. 1915 جىلدىڭ كۇزىندە زايسان قالاسىنا كەلگەن ونى دوسى ماۋلەت شامسۋتدينوۆ قارسى الىپ, ءتورىن ۇسىنادى. وسى ۇيدە جاتىپ اقىن ايگىلى «كىم جازىقتى؟» رومانىن جازادى. «قامار سۇلۋدىڭ» تۋىنا دا اقىن باسىنان كەشكەن وسى جاعداي تىكەلەي تۇرتكى بولادى. كەيىنىرەك ەلگە ورالىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىندا باياناۋىلداعى قازاق ايەلدەرىنىڭ اراسىنان شىق­قان العاشقى مۇعاليما مالي­كە يمانباەۆامەن كوڭىل جاراس­تىرعانىمەن, اسقىنعان اۋرۋ اقىن­دى ارمانىنا جەتكىزبەدى.

ال اتا-انا قالاۋىمەن ەرىكسىز جات ەلگە ۇزاتىلىپ كەتكەن بويجەتكەن باعيلا دا باقىتسىز بولىپ, كوپ ۇزاماي قۇسادان كوز جۇمادى. 1920 جىلى ەكىنشى پەرزەنتىن ومىرگە اكەلۋ ۇستىندە قايتىس بولعان باعي­لانىڭ سۇيگەنىنە ارناعان سوڭعى حاتى:

كەشىرەر سەرتتەن تايسام,

اقىن اعا,

بوداۋعا بايلانىپ تۇر باسىم,

 اعا.

ىلەتىن اق سۇڭقارعا قاز تابىلار,

قاناتىم قايىرىلدى دەپ

جاسىما, اعا.

كوز جاسىن اعايىننىڭ

اتتاي الماي,

التىنعا باقىر باستى

ساقتاي الماي.

كوز جۇمىپ كورمەگەنگە

كەتىپ بارام,

توپىراعىن تۋعان جەردىڭ

داتتاي الماي.

جەتكەنشە باسىم جەرگە

ساعىنارمىن,

مىڭ مارتە سۋرەتىڭە

تابىنارمىن.

ارشىعان جۇمىرتقادان

ارىم تازا,

الدىڭنان تاڭدا ماقشار

تابىلارمىن, – بولىپتى.

دەرتى اسقىنعان سۇلتانماحمۇت تا باعيلا قايتىس بولعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي ماڭگىلىككە بەت بۇرادى. ال «قامار سۇلۋ» رومانى بايانسىز ماحابباتقا قويىلعان ەسكەرتكىش بولىپ ادەبيەت الەمىنەن ماڭگىلىك ءوز ورنىن الدى.