تاريحي اعارتۋ – زامان تالابى

دوڭگەلەك ۇستەل مودەراتورى, پروفەسسور تىلەۋعالي قىش­قاش­­باەۆ «1931-1933 جىلدارداعى اشار­­شى­لىق قازاق ەلىنە ورنى تولماس شىعىن اكەلدى. حالىقتى زيالىلارىنان, دىنىنەن, داستۇرىنەن, تاريحي جادىنان ايىرۋ ارقىلى تەمىر قۇرساۋدا ۇستاۋ كەڭەس وكى­مە­تىنىڭ ەڭ ز ۇلىم ساياساتىنىڭ ءبىرى بولدى. اقتاڭداقتاردى اشۋعا تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا عانا قول جەتتى, بۇل وتىرىس – سونىڭ ايعاعى» دەي كەلە, قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ ءۇشىن ءبىر مينۋت ۇنسىزدىك جاريالادى.

ماڭىزدى جيىننىڭ رەسمي اشىلۋ راسىمىندە كىرىسپە ءسوز سوي­لەگەن نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مەم­لەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتو­رى مەيرام بەكتەمباەۆ اشار­شى­لىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى ەل تاريحىندا ەلەۋلى ورىن الاتىن ماڭىزدى داتا ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. جىلدار جىلجىپ, ايلار اۋىس­سا دا قازاق ءۇشىن قاستەر­لى كۇن­نىڭ تاريحى ەشقاشان ەسكىر­مەي­تىنىن, قۋعىن-سۇرگىن كورگەن اتا-بابالارىمىزدىڭ ەسىمدەرى ەل جادىنان وشپەيتىنىن جەتكىزدى.

استاناداعى مەملەكەتتىك قىز­­­­مەت حابى باسقارۋشى كوميتەت تورا­عاسى, قوعام قايراتكەرى ءاليحان بايمەنوۆ بۇگىنگىدەي باس­­قو­سۋلاردا تەك قانا فاكتى­لەر­دى كەلتىرۋمەن شەكتەلمەي, ولاردى تۇتاس قۇبىلىس تۇرعى­سىندا زەردەلەپ, ءبىزدىڭ دامۋى­مىز­دىڭ تراەكتورياسىنا, قۇن­دى­لىق­تا­رى­مىزدىڭ وزگەرۋىنە قالاي اسەر ەتكەنىن دە سارالاۋىمىز قاجەت ەكەنىن باسا ايتتى.

– ياعني عىلىمي-زەرتتەۋ­لەر تەك ساندىق, ولشەنەتىن كور­­سەت­كىشتەر ەمەس, سونىمەن قاتار ساپالىق وزگەرىستەردى دە تەرەڭىرەك زەرتتەسە, ء«بىز كىمبىز؟» دەگەن سۇراقتىڭ تولىققاندى جاۋابىن تابۋعا قوسقان قوماقتى ۇلەس بولار ەدى. سول جىلداردى زەرتتەگەندە «نە بولدى؟» دەگەن سۇراقپەن قاتار, «نەگە بولدى؟ سەبەپ, سالدارى قانداي؟» دەگەن سۇراقتارعا دا تەرەڭ ءۇڭىلۋ قاجەت. ءسوزسىز, 1920-1940 جىلدار اراسىندا كەڭەس وكىمەتى جۇرگىزگەن ساياسات گەنوتسيدكە پارا-پار. وزدەرىڭىز قاراڭىزدار, 6-7 دۇركىن قۋعىن-سۇرگىن بولدى. 11 جىلدا ەكى رەت الىپپە اۋىستىرىلدى. ەكى رەت تۇپكى سەبەبى ساياساتپەن بايلانىستى اشارشىلىق بولدى. 6-7 دۇركىن دەيتىنىم, بىرىنشىدەن, دەربەس, تاۋەلسىز ويلايتىن الاش قايراتكەرلەرىن, ودان سوڭ رۋحاني تەمىرقازىقتان ايىرۋ ءۇشىن ءدىن قايراتكەرلەرىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتتى. كەلەسى كەزەكتە ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن, ەكونوميكالىق تىرە­گىن قامتاماسىز ەتەتىن كاسىپ­كەر­­­لەردى «باي» دەپ قۋدا­لادى. ودان سوڭ كوزى اشىق, كو­كى­رەگى وياۋ­دىڭ بارلىعىنا اۋىز سالا باستادى. 30-جىلدار باسىندا كەڭەس وكىمەتىنە سەنىپ, سوعان قىزمەت جاساعان, كەيىن كوزدەرى اشىلىپ, جۇيەنى تەرەڭ تۇسىنە باستاعان ساياسي قايراتكەرلەردى جويدى. سوڭىنان ۇلتتىق ساناعا اسەر ەتە الاتىن اقىن-جازۋشى, ونەرپازداردى قۋدالاي باستادى. سەبەبى توتاليتارلىق جۇيەنىڭ, ءبىر پارتيالىققا نەگىزدەلگەن جۇ­يە­نىڭ ەرەكشەلىگى ولار حالىق سا­ناسىنا اسەر ەتەتىن وزىنەن باس­قا بالاما كۇشتى بولعىزباۋعا تى­رى­سادى. ال 11 جىلدا ەكى رەت الىپپە اۋىستىرۋ – ءسوزسىز مادەني گەنوتسيد. جاپپاي اشارشىلىق كەزىندە ادامزات وركەنيەتىنىڭ ىرگەتاسى مادەني ساباقتاستىق جايىنا قا­لىپ, ادام تەك ءتىرى قالۋدى عانا وي­لايتىن جاعدايعا جەتەتىنىن سىزدەر جاقسى بىلەسىزدەر. وسى قا­سى­رەتتى كەزەڭدى سارالاۋ بىرنەشە تۇيىنگە جەتەلەۋى قاجەت, – دەدى ءاليحان بايمەنوۆ.

مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بۇركىتباي اياعان 1993 جىلى قازاقستان بيلىگىنىڭ شەشىمىمەن پارلامەنتتىك كوميسسيا قۇرىلعانىن, ونىڭ ماقساتى 30-جىلدارداعى ۇجىمداستىرۋ كە­زى­ن­دەگى قازاقستان تراگە­ديا­سىنىڭ اۋقىمىن انىقتاۋ بول­عا­نىن بايان­­­­دادى.

– اكادەميك ماناش قوزى­باەۆ­تىڭ باسشىلىعىمەن قۇرىلعان كو­ميس­سيا اقيقاتتى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس ىستەدى. سول كەزدە قۋ­عىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ كەيبىر ساناتتارىن وڭالتۋ تۋرالى زاڭ جانە ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرگەن نورماتيۆتىك اكتىلەر توپتاماسى قابىلداندى. بىراق سول كە­زەڭدە «سوت ىستەرى» دەپ اتالاتىن ادامدار عانا اقتالدى. بىراق ۋاقىت كورسەتكەندەي, شارۋا­لار, زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ كوپ­تە­گەن ساناتى, ءتىپتى ۇلى وتان سو­عى­­سى مايداندارىنداعى اسكەري شاي­قاستارعا قاتىسۋشىلار اقتال­ما­عان, ولار «سوتتان تىس» دەپ اتالاتىن شەشىمدەر نەگىزىندە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان, ياعني ولاردى تۇتقىنداعان جانە تۇرمەگە قاماعان. بۇكىل وركەنيەتتى الەم­دە قا­بىلدانعانداي, سوتتار­دىڭ شە­­شىمىمەن ەمەس, وگپۋ نەمە­سە باسقا جازالاۋ ورگان­دا­رى­­­نىڭ شەشىم­دەرى. زەرتتەۋلەر كور­سەت­كەندەي, ءبىزدىڭ كوپتەگەن زامان­داسىمىز ءالى كۇنگە دەيىن قۋعىن-سۇرگىن كەزەڭىندە ازا­مات­تار­دىڭ تاعدىرىن سوتتار ەمەس, پار­تيا­لىق كوميتەتتەر نەمەسە «سوتتان تىس ورگاندار» دەپ اتا­لا­تىن­دار وگپۋ-ءدىڭ كەيبىر «ەكى­لىك», «ۇشتىك» شەشىمدەرى پرو­كۋراتۋرانىڭ, ادۆوكاتتاردىڭ جانە سوت ورگاندارىنىڭ قاتى­سۋىن­سىز قابىلدانعانىن بىل­مەي­دى. مىسالى, گۋلاگ لاگەر­لە­رى­نىڭ جۇ­يەسىندە كەيبىر ايەلدەردى «حا­لىق جاۋىنىڭ» ايەلدەرى دەپ تۇتقىندادى. ولاردىڭ بارلىعى ساياسي باپتار بويىنشا قامالعان بولاتىن, – دەدى بۇركىتباي اياعان.

سونىمەن قاتار ول رەسپۋب­لي­كانىڭ دەموگرافيالىق قۇرامىنا, قازاق­ستاندىقتاردىڭ كوڭىل كۇيى­نە ەڭ اۋىر ساباق – 1920-1940 جىل­دارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن­دەر بولعانىن ايتتى.

– بۇل وتە قيىن جىلدار بولدى. وسى كەزەڭدە ۇجىمداستىرۋ قا­سى­رەتىنەن باسقا مىڭداعان جا­­زىق­­سىز قازاقستاندىق ساياسي قۋدا­­لاۋ­عا ۇشىرادى. ال كەڭەس ەلى­نىڭ ءارتۇرلى ايماعىنان ميل­­ليوننان اسا ادام جەر اۋدارىلدى. سونىمەن قاتار ونداعان مىڭ قازاقستاندىق قۋدا­لاۋ­دىڭ سالدارىنان قىتاي, رەسەي, وزبەكستان نەمەسە اۋعان­ستان سياق­تى كورشى مەم­لەكەتتەرگە كو­شۋ­گە ءماجبۇر بول­دى, – دەدى تاريح عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى.

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرا­زيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرو­فەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كان­دي­داتى قۇرمانعالي داركەنوۆ سول كەزەڭدەگى ەت پەن استىق دا­­يىنداۋ شارالارى ەل ىشىندەگى احۋال­دى ودان بەتەر شيە­لە­نىس­تى­رىپ جىبەرگەنىن جەت­كىز­دى.

– 1929 جىلى اقپاندا كە­ڭەس وداعىنىڭ بارلىق تەر­ريتورياسىندا نانعا كارتوچكا ەنگىزىلدى. ارادا شامالى ۋا­قىت وتكەن سوڭ وسى 1929 جىل­دىڭ شىلدەسىندە ەتكە كارتوچكا ەنگىزىلدى. ال قازاندا نان, جار­ما, ەت, ماي, قانت, شاي مەن جۇ­­­مىرتقانىڭ جەتىسپەۋشىلىگى اي­قىن سەزىلىپ, ءبارى كارتوچكامەن بەرىلە باستادى. ءتىپتى 1930 جىل­دىڭ وزىندە قازاقستاننىڭ كەي­بىر ايماعىندا اشار­شى­لىق ەتەك الىپ, وگپۋ-ءدىڭ قۇپيا ەسەبىندە 110 مىڭ اش بار ەكەنى, ونىڭ شاپشاڭ ءوسىپ وتىرعانى مالىمدەندى. حالىق جاعدايى ناشارلاپ كەتكەنىنە قاراماستان, ور­تا­لىقتان ەت دايىنداۋ قار­قى­­نىن ودان سايىن ارتتىرۋ قا­جەت دەگەن تالاپ قويدى, – دەدى قۇرمانعالي داركەنوۆ.

سونداي-اق ل.ن.گۋميلەۆ اتىن­داعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ پروفەسسورى 1930-1931 جىلدارى قازاقستانعا 493 500 توننا ەت وتكىزۋ بەكىتىلگەنىن, بۇل كەڭەس وداعى بويىنشا ەڭ جو­عار­عى كورسەتكىش بولعانىن اتاپ ءوتتى.

تاعىلىمدى جيىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت كۇلپاش يلياسوۆا اقمول­ا وبلىسى بويىنشا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندارعا كەڭىنەن توق­تال­دى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اق­پاراتتىق-اناليتيكالىق ور­­­­­تا­­­لىعى ارنايى ءارحيۆىنىڭ مالى­مەت­­­­­­تەرىندە اقمولا وبلىسى­ جانە اق­مولا قالاسىندا 1920-1950­ جىل­دارى قۋعىن-سۇر­گىنگە ۇشىراعاندار سانى – 6 832, سو­نىڭ ىشىندە اقتالعانى – 6 216, اقتالماعانى – 616 ادام. ولار­دىڭ سانى اقمولا وبلىسىمەن سالىستىرعاندا 187 ادامعا كوپ.

– وتاندىق تاريحشىلار قازاق­ستاندا 1918-1920 جىلداردان باس­تالىپ, 1986-1991 جىلدارى اياقتالعان رەپرەسسيالاۋ ساياساتىن 5 كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرادى. ونىڭ شارىقتاۋ كەزەڭى 1937-1938 جىلداردا بولعانى دا تا­ريح­­تان بەلگىلى. كەڭەستىك بي­لىك­­تىڭ العاشقى قىرىپ-جويۋ سايا­­ساتىنىڭ سالدارىنان ۇلت مۇد­­­دەسىن كوكسەگەن قازاق زيالىلا­رى قاتاڭ ايىپتالىپ, ولاردىڭ ۇستىنەن «الاش ءىسى» قوزعالدى. ال ونىڭ اقىرى اراعا جىلدار سالىپ, توتاليتارلىق جۇيەگە قارسى شىققان جەلتوقسانشىلارعا قاي­تا جاڭعىرتىلدى جانە «قا­زاق ءىسىن» قوزعاۋمەن اياقتالدى. الاش­تا­نۋشى-عالىم مامبەت قوي­گەل­ديەۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, «سوڭ­عى­سى كەڭەستىك بيلىكتىڭ تەرەڭ جۇ­يەلىك داعدارىسقا ۇشى­را­عا­نىن انىق كورسەتۋمەن قاتار, پەر­ما­نەنت­تى رەپرەسسيالىق شارالارسىز بۇل بيلىكتىڭ ءومىر سۇرە ال­مايتىندىعىن بايقاتتى». وسى ورايدا ەسكەرە كەتەيىك, وسى ىستەر­دىڭ ارالىعىندا تاعى دا بىرقاتار «اتىشۋلى» قىلمىستىق ىستەر قوزعالعان. مىسالى, اقمولا وڭى­­رىندە 1920-1930 جىلدارى «اۋ­باكىروۆ ءىسى», «اعايىندى ادىلەۆ­تەر ءىسى», «ازات ءىسى» سياقتى كە­ڭەستىك بيلىكتىڭ جەرگىلىكتى وكىل­­دەرىنىڭ «ۇرداجىقتارىنا» كون­بەي, ور­تالىقتىڭ كامپەسكەلەۋ, ەت-استىق ونىمدەرىن دايىنداۋ سايا­سا­تىنا قارسىلاسقانداردىڭ بار­لىعى دەرلىك ايىپتالىپ, جاپ­­پاي سايا­سي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان. اقمولا ءوڭىرى بويىن­شا تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا جا­ريا­لانعان ارحيۆ ماتەريال­دارى مەن قۇجاتتارى نە­­گىزىندە الاش قوزعالىسىنا قا­­تىس­­قاندار مەن نيەتتەستەر سانى انىق­تالدى, ولار­دىڭ جالپى سانى – 19 ادام, اق­تالعانى – 10, قالعاندارىنىڭ اق­تالعان-اقتال­ما­عانى بەلگىسىز, – دەدى كۇلپاش يلياسوۆا.

ال ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى, تاريح عى­لىم­دارى­­نىڭ دوكتورى ماقسات ال­پىسبەس قازاق حالقىنىڭ سانى اشتىق­تان عانا ەمەس, سونداي-اق ۇجىمداستىرۋعا قارسى شىق­­قان كوتەرىلىستەردى جازالاۋدان دا كەمىدى دەيدى. شارا ايا­­سىندا نۇر-سۇلتان قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ اسا قۇندى قۇ­جاتتار توپتاماسى نەگىزىندە ازىرلەنگەن «اقمولا ءوڭىرى ارحيۆ قۇجاتتارىندا. 1920-1930 جىلدار» اتتى تاريحي-قۇجاتتىق كورمە ءوتتى.