«فين سوعىسىنا قاتىسىپ, تۇتقىنعا تۇسكەن قازاقستاندىق 27 بوزداقتىڭ قۇجاتى ەلگە قايتارىلدى», – دەيدى حەلسينكي قالاسىنا ىسساپارمەن بارىپ قايتقان بايلانىس جانە اقپارات اگەنتتىگى مۇراعاتتار مەن قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى عازيزا يساحان.
– عازيزا تۇرماعانبەتقىزى, سوڭعى جىلدارى مۇراعاتشىلار قازاقستاننىڭ تاريحىنا بايلانىستى دۇنيە ءجۇزىنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنەن قانشاما تىڭ دەرەكتەر تاۋىپ, جادىمىزدى جاڭعىرتۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسۋدا. بىراق سونىڭ ىشىندە فين سوعىسىندا حابارسىز كەتكەن قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەردىڭ قۇجاتتارى ەلگە ورالعانىن العاش رەت قۇلاعىمىز شالىپ وتىر. بۇل ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى قارساڭىندا ارنايى ۇيىمداستىرىلعان ساپار ما؟
– قازاقستان-فينليانديا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كوميسسياسىنىڭ 8-ءشى وتىرىسى حەلسينكي قالاسىندا ءوتتى. ءبىزدىڭ دەلەگاتسيانى قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى نۇرلان قاپپاروۆ باسقارىپ باردى, ال فين توبىنا سول ەلدىڭ ەۋروپا جانە سىرتقى ساۋدا ىستەرى جونىندەگى ءمينيسترى الەكساندر ستۋبب جەتەكشىلىك ەتتى.
مۇندا تاراپتار ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ احۋالى مەن بولاشاعى تۋرالى ويلارىمەن ءبولىستى, ەنەرگوتيىمدىلىك, جاڭا تەحنولوگيالارمەن تاجىريبە ءبولىسۋ, ماشينا جاساۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, ەنەرگەتيكا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم جانە مۇراعات ءىسى سياقتى ءتۇرلى سالالارداعى ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى.
كۇن تارتىبىندەگى سونداي ماسەلەنىڭ ءبىرى رەتىنە مۇراعات ىسىنە ۇلكەن ءمان بەرىلدى. مۇنى تالقىلاۋعا فينليانديا تاراپىنان ءبىلىم جانە مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى ديرەكتورى ياانا پالويارۆي قاتىسىپ, مينيسترلىكتىڭ تەك مۇراعاتتاردى قارجىلاندىرۋ جاعىنا كوڭىل بولەتىنىن, ال تازا مۇراعاتتىق ماسەلەلەرگە بايلانىستى فينليانديانىڭ ۇلتتىق مۇراعاتى تىكەلەي ءوزى شەشىم قابىلداي الاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. قازاقستاندىق تاراپ فينليانديانىڭ ەلەكتروندىق ساندىق مۇراعاتتاردى ەنگىزۋ تاجىريبەسىنە, سونىمەن قاتار, ولاردىڭ ەلەكتروندىق قۇجات اينالىمىمەن وپەراتسيالىق ءوزارا ارەكەتتەسۋ ءجۇيەسىن زەردەلەۋ جوباسىنا اسا قىزىعۋشىلىق تانىتتى.
– وتان ءۇشىن وققا ۇشقان سونداعى ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەر رۋحىن ۇلگى ەتۋدە فين ەلىنەن اكەلىنگەن ءار قۇندىلىقتىڭ ورنى بولەك قوي. دالىرەك ايتقاندا, جاڭادان قانشا قۇجات تابىلىپ وتىر؟
– بۇعان دەيىنگى ەكىجاقتى كەلىسىم نەگىزىندە فين تاراپى 1941-1945 جىلدارى قازاقستانعا تۇسكەن اسكەري تۇتقىندار, 1930 جىلدارى قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان فيندەر, سونىمەن قاتار, گۋلاگ جۇيەسىندەگى كارلاگ جانە ستەپلاگ لاگەرلەرىندە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان فين ازاماتتارى جايىندا تولىققاندى اقپاراتقا قول جەتكىزسە, قازاقستان تاراپى 1939 جىلعى فين سوعىسىنا, 1941-1945 جىلدارعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسىپ, تۇتقىنعا ءتۇسكەن 300-دەن اسا قازاقستاندىق ازاماتتىڭ ەسەپ كارتوچكالارىن انىقتاپ, كوشىرمەلەرىن الدىردى, حات-حابارسىز كەتكەن 48 جاۋىنگەردىڭ جەرلەنگەن جەرى انىقتالدى.
– حەلسينكي مۇراعاتى نەسىمەن ەرەكشەلەندى؟
– ءىسساپار بارىسىندا ونداعى مۇراعات عيماراتىمەن, شەتەلدىك ارىپتەستەردىڭ زاماناۋي تىنىس-تىرشىلىگىمەن جاقىنىراق تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
قازاقستاننىڭ فينلياندياداعى ەلشىلىگىنىڭ كەڭەسشىسى قارلىعاش مىڭسەيىتقىزى مۇراعات باسشىلارىمەن كۇنى بۇرىن كەلىسىپ قويعان ەكەن. راحمەت! دەمالىستا جۇرگەنىنە قاراماستان, ۇلتتىق مۇراعاتتىڭ باس ديرەكتورى يۋسسي نۋورتەۆا ءبىزدى قۋانا قارسى الدى. مۇراعاتتىڭ تاريحى, ونىڭ قوعامنان الاتىن ورنى, مەملەكەتتىڭ ساياساتى جونىندە قىسقاشا بايانداپ بەردى. فينليانديادا مۇراعات ءىسى 1808-1809 جىلدارعى ورىس-شۆەد سوعىسىنان كەيىنگى رەسەيگە قوسىلۋ تاريحىنان باستالادى. ال فيندەردىڭ تاريحىنا قاتىستى ساقتالعان ەڭ ەسكى قۇجات 1316 جىلعى پەرگامەنتكە جازىلعان كارەليا ايەلدەرىنە شۆەد مەملەكەتىنىڭ بەرگەن گراموتاسى بولىپ تابىلادى. ۇلتتىق مۇراعاتتىڭ عيماراتىنا كەلسەك, نەورەنەسسانس ستيلىندە ارنايى سالا ءۇشىن 1890 جىلى سالىنعانى قىزىقتىرادى. مۇراعاتتىڭ توبەسىندە تاريح قۇداي اناسىنىڭ ءمۇسىنى قويىلعان. عيمارات ءۇش مارتە كەڭەيتىلىپ, 1928, 1950, 1972 جىلدارى ءبىر جاق قاناتىنا مۇراعات قويماسى ورنالاستىرىلسا, زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن قوسىمشا جاي, حولل قوسىلعانى تاعى كوپ جايتتى اڭعارتادى.
ۇلتتىق مۇراعات جانە وعان قاراستى 7 ايماقتىق مۇراعاتتىڭ ءبىلىم جانە مادەنيەت مينيسترلىگىنە قارايتىنىن بىلدىك. ول الەمدىك باسقا دا مۇراعاتتار سياقتى ۇلتتىق مادەني مۇرانىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قۇجاتتار ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتەدى جانە ونىڭ عىلىمي پايدالانىلۋىنا ىقپال ەتەدى. سونىمەن قاتار, مۇراعات ءىسىن زەرتتەۋ جانە دامىتۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىسادى. قورعانىس مينيسترلىگى مۇراعاتىنىڭ 2008 جىلى ۇلتتىق مۇراعاتتىڭ قۇرامىنا وتكەنى دە قيىندىقتى ازايتىپ, مۇراعات قورىن پايدالانۋشىلار ءىسىن ءبىرشاما جەڭىلدەتۋگە سەپتىگىن تيگىزگەندەي.
مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى قۇجات اينالىمىنىڭ 2005 جىلدان باستاپ ەلەكتروندىق فورماتقا كوشىرىلۋى فيندەردەن بىزگە ۇيرەنەتىن نارسە كوپ ەكەنىن ۇقتىردى. مۇندا ۇلتتىق مۇراعاتقا قۇجاتتاردى تەك ەلەكتروندىق ۇلگىدە قابىلداۋ مىندەتتەلىپ قويىلعان. «ساندىق مۇراعات ساياساتى» جۇزەگە اسىپ جاتقان ەلدە 125 جىلدىق تاريحى بار قۇجاتتار الدىمەن ساندىق فورماتقا كوشىرىلگەن, ەڭ باستىسى سونىڭ ءبارى ءتۇپ-تۇگەل ينتەرنەت جۇيەسىنە قوسىلۋلى.
ۇلتتىق مۇراعاتتا 2009 جىلى تسيفرلىق جۇيەگە ارنالعان اۋقىمدى جوبا 8 اي جۇمىس جاساعان, وعان ءبىلىم مينيسترلىگىنەن 1 550 000 ەۋرو مولشەرىندە قارجى جۇمسالىپ, 14 ادام تارتىلعان ەكەن. سونىڭ ناتيجەسىندە 3 750 000 فايل ساندىق فورماتقا وتكەنىن بايانداعان ارىپتەستەر مۇراعاتتىق كاسىبي داعدى مەن ساپالى ءبىلىمسىز وسىنشاما جۇمىستى از ۋاقىتتا ءبىتىرۋ مۇمكىن ەمەستىگىنە نازار اۋدارتتى. ال مۇنان كەيىنگى جىلى مينيسترلىكتىڭ ۇلتتىق مۇراعاتقا اقپاراتتى قورعاۋ جانە ەلەكتروندى تۇرگە اينالدىرۋ جونىندەگى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 2 070 000 ەۋرو قارجى ءبولۋى تەگىن دەپ ويلامايمىز.
– ءدال قازىرگى تاڭدا مۇندا قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟ وسى ساپاردىڭ ەڭ قىمبات ولجاسى دەپ نەنى بولە-جارا ايتقان ءجون؟
– بيىلعى جىلى كاتۋشكالارداعى ميكروفيلمدەردى, كارتالار مەن سىزبالاردى, كارتالىق كاتالوگتى ساندىق فورماتقا كوشىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. سانداۋ جوباسى جونىندەگى ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءۇش جىلدىق باعدارلاما جۇمىس جاساماق دەسەك, ونى جىل سايىن ءوندىرىستى وڭتايلاندىرۋ جونىندەگى باسقارما مەن مۇراعات قىزمەتى تەكسەرىپ وتىراتىنىنا نازارىمىزدى اۋدارتتى. مۇراعات قىزمەتكەرلەرى دميتري فرولوۆ پەن ۆيكتور, ميكولا كوۆەچكيلەر جالپى مۇراعاتتىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىنە توقتالسا, پەرتتي حاكالا فينليانديانىڭ پارلامەنت تاريحىنا ارنالعان قۇجاتتىق كورمەسىمەن تانىستىرىپ شىقتى.
ۇلتتىق مۇراعات باسشىلىعى فينليانديا مۇراعاتتىق قورىنان 1939-1940 جىلدارعى «قىسقى سوعىس» كەزىندە تۇتقىنعا تۇسكەن 27 قازاقستاندىق جاۋىنگەردىڭ ەسەپتىك كارتوچكالارىنىڭ سكانەرلەنگەن كوشىرمەسىن تاپسىردى.
– كارتوچكادا قانداي دەرەكتەر كورسەتىلگەن؟
– سولداتتىڭ تۇتقىنعا ءتۇسۋى, اۋىستىرىلۋى جانە ت.ب. دەرەكتەردى قامتيتىن كارتوچكا تولتىرىلعان. «قىسقى سوعىسقا» قاتىسقان اسكەري تۇتقىندى ەسەپكە الۋ كارتوچكاسى 17 تارماقتان تۇرادى: اتى-ءجونى, تۋعان كۇنى, ورنى, اتا-اناسىنىڭ اتى-ءجونى, باقىتسىز جاعدايدا كىمگە, قايدا حابارلاسۋ كەرەكتىگى, ماماندىعى, ۇلتى, ماتريكۋليار ءنومىرى, اسكەري شەنى, اسكەري ءبولىمى (ديۆيزيا, پولك, روتا), تۇتقىنعا تۇسكەن جەرى, كۇنى, جاراقاتى (ورنى, كۇنى, اۋىرلىعى), لاگەرگە تۇسكەن كۇنى, تۇتقىننىڭ ودان ءارى جونەلتىلگەن جەرى, كۇنى, قايتىس بولعان جەرى, كۇنى, سەبەبى, جەرلەنگەن جەرى, مۇلكى, پاكەت ءنومىرى, باسقا دا اقپارات.
– فين سوعىسىنا قانشا قازاق قاتىسقان؟
– وسى ءتىزىمنىڭ ىشىندەگى 12-ءسى قازاق تا, 9-ى ۋكراين, 6-ى ورىس. بۇلاردىڭ 8-ءى 44-ءشى ديۆيزيادان, 9-ى 18-ءشى ديۆيزيادان, 3-ەۋى 75-ءشى ديۆيزيادان, 86-شى, 17-ءشى جانە باسقا دا ديۆيزيالاردان تۇتقىنعا تۇسكەن. التى ادام – سولتۇستىك قازاقستاننان, التاۋى – گۋرەۆتەن (قازىرگى اتىراۋ وبلىسىنان), ءبىر جاۋىنگەر – باتىس قازاقستاننان, ءتورت سولدات –وڭتۇستىك قازاقستاننان, بىرەۋى – قوستانايدان, ءۇش ادام – شىعىس قازاقستاننان, 2 سارباز الماتى وبلىسىنان اتتانعان. رەسەيدەن احمەد بايتەنوۆ ەسىمدى, 1914 جىلى چەليابى وبلىسى چەسمەنسك اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن, ۇلتى قازاق ازامات 1940 جىلى 16 اقپاندا تۇتقىنعا تۇسكەن, ەكىنشىسى ۆاسيلي يۆانوۆيچ ەروحين ۆولوگدا ءوڭىرىنىڭ تۋماسى بولا تۇرعانمەن, بۇل ەسىمدى قازاق ەلىمەن بايلانىستىراتىن ءبىر دەرەك بار. بۇل مىسالى, ونىڭ باقىتسىز جاعدايدا كىمگە, قايدا حابار بەرۋ كەرەكتىگى جونىندەگى تۇسقا «ايەلى پراسكوۆيا يۆانوۆنا ەروحينا, كسسر» دەپ كورسەتىلۋى.
ەكى قازاقتىڭ تۋعان جەرى بەلگىسىز, كارتوچكادا تيسكو يليمەيسوۆ, جەرساي كولحوزى دەپ جازىلعان, كۋليكۋل ءيليمسينوۆتىڭ تۋعان جەرى كورسەتىلمەگەن. يليمەيسوۆ 17-ءشى ديۆيزيادان, 1940 جىلى 16 اقپاندا جارالانعان, 17 اقپاندا تۇتقىنعا تۇسكەن, 15 ناۋرىزدا لاگەرگە اكەلىنگەن, 30 ناۋرىزدا باسقا جەرگە اۋدارىلعان. يليمسينوۆ 18-ءشى ديۆيزيا, 12-ءشى پولك, 4-ءشى روتادان, 1940 جىلى 18 اقپاندا تۇتقىندالعان, لاگەرگە 5 ناۋرىزدا تۇسكەن, 13 ناۋرىزدا اۋدارىلعان. گاۆريل ەفيموۆيچ باككا 1916 جىلى 23 ناۋرىزدا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, چكالوۆ اۋدانى, اندرەەۆ اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ داشكو دەرەۆنياسىندا دۇنيەگە كەلگەن, ۇلتى ۋكراين, اسكەري ءبولىمى 44-ءشى ديۆيزيا 146-شى اتقىشتار پولكى, 1-ءشى باتارەيا, 1940 جىلى 7 قاڭتاردا جارالانعان, تۇتقىنعا الىنىپ, لاگەرگە 1940 جىلى 6 اقپاندا تۇسكەن. مۇنى ايتىپ وتىرعانداعى سەبەبىم, 2011 جىلى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىنا ماسكەۋدەن كەلگەن گالينا (گۇلزيپا) جۇمانقىزى سميرنوۆا ەسىمدى قانداسىمىز بىزگە قازا تاپقان, حابار-وشارسىز كەتكەن قازاقستاندىق 500 مىڭنان استام جاۋىنگەردىڭ ءتىزىمىن (رەسەيدىڭ ورتالىق مۇراعاتىنان انىقتالعان) ءوز قولىمەن اكەلىپ تاپسىرعان بولاتىن. سونىڭ ءىشىندە بۇل ەسىم قايتالانادى. سقو قىزىل اسكەر اۋدانىنان گاۆريل ەفيموۆيچ باككانىڭ 1938 جىلى اسكەرگە اتتانىپ, حابارسىز كەتكەنى كورسەتىلگەن. مۇنان تاعى ءبىر سولتۇستىكقازاقستاندىق سەرگەي ەفيموۆيچ باككا ەسىمىن كەزىكتىردىك, ول 1941 جىلى اسكەرگە الىنعان, 1945 جىلى 25 قازاندا قايتىس بولعان. ەكەۋىنىڭ دە ءبىر جەردەن شىعۋى مەن اتى-جوندەرىندەگى ۇقساستىقتارعا قاراعاندا, اعايىندى ادامدار بولۋى مۇمكىن دەپ بولجادىق.
گۋرەۆ وبلىسىنان (قازىرگى اتىراۋ وبلىسى) فين سوعىسىنا قاتىسقاندار نەگىزىنەن 1917-1918 جىلدارى تۋعان ازاماتتار, تەڭىز اۋدانىنان – نۇرىم ساراحمەتوۆ, كەمەت سارسەنعالي, كاريم ءجۇنىسوۆ, ساتىبالدى يمانعاليەۆ, سايىن زيناليەۆ, ۆاليت ەرماحانوۆ اتتانعان. كارتوچكادا كەمەت ءسارسەنعاليدىڭ وڭ قولى, ال كاريم ءجۇنىسوۆتىڭ ەكى قولى جاراقاتتانىپ, سۇيەكتەرىنىڭ زاقىمدانعانى كورسەتىلگەن.
اسكەري تۇتقىنداردىڭ تاعدىرى الەمدىك تاريحتا ەڭ ءبىر مۇڭدى پاراقتاردىڭ ءبىرى دەسەك, فين, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە قانشاما قازاقستاندىق اسكەري تۇتقىندار بولدى؟ ونىڭ قانشاسى وتانىنا ورالدى, ولاردى بۇل جاقتا نە كۇتىپ تۇردى؟ بۇل ارينە, زەرتتەۋشىلەر مەن عالىمداردىڭ مىندەتى بولىپ سانالادى. 2001 جىلى فرانتسيادان الىنعان م.شوقايدىڭ جەكە مۇراعاتىنداعى فاشيستىك لاگەرلەردەگى اسكەري تۇتقىنداردىڭ ءتىزىمى ءالى جاريالانعان جوق. شەتەلدىك عىلىمي ورتالىقتار اسكەري تۇتقىنداردىڭ تاعدىرى تۋرالى تاقىرىپتى زەرتتەۋمەن جەتكىلىكتى اينالىسادى, قوعامدىق ۇيىمدار ءتۇرلى جۇمىستار جۇرگىزۋدە.
اسكەري تۇتقىنداردىڭ تۋىستارى مۇراعاتتارعا حابارلاسىپ, ولاردىڭ قايتىس بولعان, جەرلەنگەن جەرى تۋرالى اقپارات, ءتىپتى, ونىڭ تاعدىرىن انىقتاۋ ءۇشىن قانداي دا ءبىر دەرەك ىزدەپ جاتۋى سوعىس جاڭعىرىعىنىڭ ءالى تولىق جايىلماعان قاباتتارى جەتىپ ارتىلاتىنىن بايقاتسا كەرەك.
– بۇل فين مۇراعاتىنان اكەلىنگەن العاشقى قۇجاتتىق قۇندىلىق پا؟
– ەكىجاقتى كەلىسىم نەگىزىندە بۇعان دەيىن دە فين تاراپىنان قازاقستاندىق تۇتقىندار جونىندە ءبىراز مالىمەت تابىلعان بولاتىن. جوعارىدا ءۇش جۇزدەي ازامات تۋرالى مالىمەت تابىلعانىن ايتتىق, ال 2010-2011 جىلدارى قاراعاندىلىق مۇراعاتشىلار قازاقستاندىق 268 تۇتقىننىڭ كارتوچكاسىن (كارتوچكالاردىڭ كوشىرمەسى ءتيىستى وبلىستارعا تاراتىلدى), پاۆلودارلىق مۇراعاتشىلار سول وڭىردەن شىققان 49 اسكەري تۇتقىننىڭ كارتوچكاسىن العان بولاتىن. فينليانديا رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۇراعاتىندا 1939-1940 جىلدارعى 11 مىڭ, 1941-1945 جىلدارعى 52 مىڭ ەسەپتىك كارتوچكا ساقتالعان ەكەن.
– ولاردى سوڭىنان ىزدەپ, جوقتاپ جاتقان جاندار كوپ پە؟
– ليتۆا پرەزيدەنتى د.گريباۋسكايتە حانىم 2011 جىلى قازاندا قازاقستانعا كەلگەن ساپارى بارىسىندا ەلباسىنا حابيبۋللا سالەنوۆ ەسىمدى قازاق جاۋىنگەرىنىڭ قۇجاتتارى كوشىرمەلەرىن تابىس ەتكەن ەدى. قىزىل اسكەردىڭ جاۋىنگەرلىك كىتاپشاسىندا ونىڭ تۋعان جەرى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وردا اۋدانىنداعى جۇلدىز ەلدى مەكەنى دەپ جازىلعان. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 1941 جىلدىڭ 3 شىلدەسىندە تۇتقىنعا ءتۇسىپ, ودان كەيىن بوسانىپ شىققان. ليتۆا پرەزيدەنتى د.گريباۋسكايتە حانىم تاپسىرعان, مىنە, سول ساربازدىڭ قۇجاتتارى كاۋناس قالاسىنداعى ەسكى عيماراتتى بۇزۋ كەزىندە تابىلعان ەكەن.
باتىس قازاقستان مۇراعاتشىلارىنىڭ تىنىمسىز قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىندە جاۋىنگەردىڭ ۇلى – كەنجەعالي سالەنوۆ تابىلدى. ول باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جانىبەك اۋدانىنىڭ جانىبەك اۋىلىندا تۇرادى, بۇگىندە سول جەردە ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. حابيبۋللا سالەنوۆكە كەلسەك, 1915 جىلى 20 قىركۇيەكتە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وردا (قازىرگى بوكەي ورداسى) اۋدانىنىڭ جيەنقۇم اۋىلىندا سالەن احمەتوۆتىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن.
قىزىل اسكەر قاتارىنا قاراعاندى وبلىسىنىڭ قارقارالى اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنان 1940 جىلدىڭ اقپان ايىندا شاقىرتىلعان. 429 گاپپ قۇرامىندا اسكەري مىندەتىن اتقارعان, تۇتقىنعا تۇسكەن, قۇتقارىلعان, مەملەكەتتىك تەكسەرۋدەن 1945 جىلدىڭ تامىز ايىندا 192 قوسىمشا ارتيللەريا پولكىندا وتكەن. 1945 جىلعى 28 تامىزدا زاپاسقا شىققان. ح.سالەنوۆ سوعىستان كەيىن جانىبەك اۋدانىندا ءارتۇرلى قىزمەتتەر اتقارعان. سوڭعى جۇمىس ورنى – ۆەتەرينارلىق اپتەكانىڭ جۇمىسشىسى. 1978 جىلى 24 مامىردا قايتىس بولعان.
– قازاقستان مۇراعاتىنان شەتەلدىكتەردىڭ تۋىستارىن ىزدەستىرگەن, بولماسا تۇتقىندا بولعان جاقىن جەرلەستەرىن تاپقان جاعدايلار بولدى ما؟
– قازاقستان اۋماعىندا 70 مىڭعا جۋىق اسكەري تۇتقىن, كۇشتەپ جەر اۋدارىلعاندار تۇردى, ونىڭ ىشىندە نەمىستەر, جاپوندار, اۆستريالىقتار, پولياكتار, ۆەنگرلەر, يتاليالىقتار, فيندەر جانە ت.ب. بولدى.
ۆەناداعى ل.بولتسمان اتىنداعى سوعىس زارداپتارىن زەرتتەۋ ينستيتۋتى 2010 جىلى مامىر ايىندا قازاقستاننىڭ اۆسترياداعى ەلشىلىگىمەن بىرىگىپ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا اۆستريا اۋماعىندا قازا تاپقان قازاقستاندىقتارعا ەسكەرتكىش كىتاپ شىعارعان بولاتىن. قازاقستان اۋماعىنداعى لاگەرلەردە بولعان مىڭنان اسا اۆستريالىق تۇتقىندار جونىندەگى مالىمەتتى 2010 جىلى ەلباسى اۆستريا پرەزيدەنتىنە تاپسىرعانى ءمالىم. يسپانيا كورولدىگىنىڭ ۇكىمەت باسشىسى ماريانو راحويدىڭ 2013 جىلعى قىركۇيەك ايىنداعى قازاقستانعا رەسمي ساپارى كەزىندە ەلباسىنىڭ قاراعاندى وبلىسىنىڭ مۇراعات قورىنان الىنعان 138 يسپاندىق اسكەري تۇتقىننىڭ جانە قايتىس بولعان 14 يسپاندىق تۇتقىننىڭ كارتوچكالار كوشىرمەسىن تاپسىرعانى تاعى بار.
سونداي-اق, قازاقستاندىق مۇراعاتشىلار قازاقستان اۋماعىندا تۇتقىندا بولعان پولياك, جاپون, ليتۆا ازاماتتارى تۋرالى اقپاراتتاردى قىزىعۋشىلىق تانىتقان تاراپقا تابىستاعان ەدى. 2010 جىلى ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتى «وپەراتسيا «مارس». كازاحي ۆ «دولينە سمەرتي» قۇجاتتار جيناعىندا 100-ءشى جانە 101-ءشى اتقىشتار بريگاداسى جاۋىنگەرلەرىنىڭ رجەۆ مايدانىنداعى ەرلىگىن پاش ەتتى. جيناققا وسى مايداندا قازا تاپقان جاۋىنگەرلەردىڭ ءتىزىمى ەنگىزىلدى. وسىنداي قۇجاتتار مەن ماقالالاردى جاريالاۋدىڭ گۋمانيتارلىق ءمانى وتە جوعارى دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى, وتان ءۇشىن وت كەشكەن جاۋىنگەرلەردىڭ سوڭىنداعى تۋعان-تۋىستارى, جاقىندارى مەن باۋىرلارى ولاردىڭ تاعدىر-تاريحى تۋرالى تانىپ-ءبىلىپ, مۇراعاتشىلارعا ءوز اتتارىنان تالاي مارتە العىس سەزىمدەرىن جەتكىزگەن ساتتەرىنە كۋامىن.
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
–––––––––––
سۋرەتتە: فينليانديانىڭ ۇلتتىق مۇراعاتى; فينليانديا مۇراعاتىنان قازاقستاندىق اسكەري تۇتقىندار تۋرالى تىڭ دەرەكتەر تابىلدى.