بىلتىر شارۋالاردى ديزەلمەن قامتۋ كۇن تارتىبىندەگى كۇردەلى ماسەلەگە اينالعانى ەسىمىزدە. وتاندىق ارزان وتىندى شەكارالاس ەلدەرگە قىمباتقا ساتۋ, مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ جوندەۋگە جابىلۋى سالدارىنان ىشكى نارىقتا كەلەڭسىز جاعداي قالىپتاسقان ەدى. اتالعان ماسەلە بيىل الدان شىقپاي ما؟ ديزەل تاپشىلىعى تۋىنداسا قايتپەك كەرەك؟
ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى اسەت ماعاۋوۆتىڭ ايتۋىنشا, ازىرشە مۇنداي قاۋىپ تۋىنداپ وتىرعان جوق.
– راس, بىلتىر ىشكى نارىقتى ديزەلمەن قامتۋدا قيىندىقتار بولدى. ءبىز ديزەلدىڭ باعاسىن ليترىنە 200 تەڭگە كولەمىندە ساقتاۋعا تىرىستىق. الايدا رەسەي مەن وزبەكستانداعى وتىن باعاسى جوعارى بولعاندىقتان, وتاندىق ارزان ديزەلدى شەكارالاس ەلدەرگە قىمباتقا ساتۋ جيىلەدى. سونىڭ سالدارىنان ىشكى نارىقتاعى باعا دا قۇبىلدى. ديزەلدى ەلدەن كولىكپەن تاسىمالداۋعا تىيىم سالىنسا دا, كولەڭكەلى اينالىمنىڭ ۇلەسى كوبەيدى. رەسەيدەن كەلەتىن يمپورتتىق وتىننىڭ باعاسى دا قىمبات ەدى. اتالعان فاكتورلار مۇناي ونىمدەرىنىڭ اينالىمىن رەتتەۋ تۋرالى زاڭناماعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە ءماجبۇر ەتتى. نارىق ويىنشىلارىنا شەكتەۋلەر ەنگىزىلدى, – دەيدى ءا.ماعاۋوۆ.
ماسەلەن, ويىنشىلاردا كوتەرمە نارىقتا جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن مۇناي بازاسىنىڭ بولۋى مىندەتتى نورماعا اينالدى. سونداي-اق مۇناي ونىمدەرىن تاۋار بيرجاسى ارقىلى ساتۋ جولعا قويىلدى.
– بىلتىر كوكتەمدە بەنزين دە, ديزەل دە تاۋار بيرجاسى ارقىلى جاقسى ساتىلدى. بىراق بيرجاعا كىرۋ ءۇشىن ءتيىستى شەكتەۋلەر قويىلعان-دى. ماسەلەن, بيرجاعا قاتىسۋشى كومپانيانىڭ مۇناي ونىمدەرىنىڭ ءبىر جىلدىق اينالىمى 20 مىڭ توننادان كەم بولماۋى كەرەك دەگەن شەكتەۋ بولدى. جىلدىڭ ورتاسىندا ونى 5 مىڭ تونناعا دەيىن ازايتتىق. ءبىر اي بۇرىن بيرجالىق كوميتەتتىڭ شەشىمىمەن اتالعان شەكتەۋ الىنىپ تاستالدى. بۇل شاعىن جانار-جاعارماي قۇيۋ ستانسالارىنىڭ بيرجاعا كىرۋىنە, ءونىمدى دەلدالسىز-اق تىكەلەي ساتىپ الۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ديزەلدى بيرجادا ساتۋ جاقىن كۇندەرى قايتا جاندانادى, – دەيدى ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى.
قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردى ديزەلمەن قامتۋ ەرەكشە نازاردا. ويتكەنى كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن ۋاقتىلى ءارى قالىپتى جۇرگىزۋ قاجەت. ول ءۇشىن شارۋالارعا بيىل 400 مىڭ توننا ديزەل ءبولىندى. 2022 جىلدىڭ اقپان-ءساۋىر ايلارىندا 231 مىڭ توننا نەمەسە جالپى كولەمنىڭ 92 پايىزى شارۋالارعا جەتكىزىلدى.
– اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر ءۇشىن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنان ديزەل وتىنىن جونەلتۋ باسىم نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل رەتتە تيەپ-جونەلتۋدى باقىلاۋ جانە مونيتورينگىلەۋ تاۋلىك سايىن نازاردا ۇستالادى. كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىنا ارنالعان ديزەل وتىنىنىڭ باعاسى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىندا 1 توننا ءۇشىن 212 مىڭ تەڭگە (ليترىنە 176 تەڭگە) دەپ بەلگىلەنگەن. وڭىرلەرگە دەيىن جەتكىزۋدى جانە وتىندى ساقتاۋ شىعىنىن ەسكەرسەك, شارۋالار ءۇشىن بولجامدى باعا بولشەك ساۋدا باعاسىنان (230-260 تەڭگە/ليتر) ورتا ەسەپپەن العاندا 15-30 پايىزعا تومەن بولادى, – دەپ سەندىردى ءا.ماعاۋوۆ.
ەسكە سالا كەتەيىك, «مۇناي ونىمدەرىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن ءوندىرۋدى جانە ولاردىڭ اينالىمىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جىل سايىن وبلىس اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ مۇناي ونىمدەرىنە دەگەن قاجەتتىلىك كولەمىن ايقىندايدى. تيىسىنشە, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە ديزەل وتىنىن جەتكىزۋ كولەمى تۋرالى ۇسىنىستار ەنگىزەدى. وسى ۇسىنىستاردىڭ نەگىزىندە ەكى مينيسترلىك بىرلەسىپ, ماۋسىمدىق دالا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ارنالعان ديزەل وتىنىن جەتكىزۋ ءۇشىن وبلىستاردى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا بەكىتەدى. وبلىس اكىمدىكتەرى ءوز دەڭگەيىندە فەرمەرلەرگە ديزەل وتىنىن جەتكىزۋ بويىنشا وپەراتورلاردى بەلگىلەيدى.
سونىمەن قاتار سالالىق زاڭنىڭ نورمالارىنا سايكەس «مۇناي ونىمدەرىن بولشەك ساۋدا ارقىلى وتكىزۋدى جۇزەگە اسىراتىن تۇلعالار جىل سايىن مۇناي ونىمدەرىن وتكىزۋ كەزىندە 1 ناۋرىز – 31 مامىر جانە 1 تامىز – 31 قازان ارالىعىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرگە باسىمدىقپەن بەرۋگە مىندەتتى». قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ نورمالارىنا سايكەس, مەملەكەتتىك ورگاندار ديزەل وتىنىن ءبولۋ پروتسەسىنە نەمەسە وپەراتورلاردى تاعايىنداۋعا ارالاسپايدى.
– فەرمەرلەر مەن رەسۋرس ۇستاۋشىلار اراسىندا ديزەلدى ساتىپ الۋعا «تىكەلەي» شارتتار جاساسۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ, فەرمەرلەردىڭ ءوز بەتىنشە كووپەراتسيالانۋعا جانە دالا جۇمىستارى ءۇشىن مۇناي ونىمدەرىن جەتكىزۋ جونىندەگى وپەراتوردى تاڭداۋ مۇمكىندىگى بولۋى كەرەك. سول ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بايلانىس دەرەكتەرىن, ەگىستىك جەرلەردىڭ جالپى الاڭىن, جانار-جاعارماي قاجەتتىلىگىن كورسەتە وتىرىپ, اۋماقتىق بولىنىستە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ دەرەكتەر بازاسىن قۇرۋعا ءتيىس. بۇعان قوسا وتىندى تاراتۋ ءۇشىن ەلەكتروندى-اقپاراتتىق جۇيەنى ەنگىزۋ ارقىلى ديزەل وتىنىنىڭ كولەمىن تاۋار وندىرۋشىلەرگە تىكەلەي ءبولۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋعا ءتيىس, – دەيدى ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى.
ەلەكتروندى-اقپاراتتىق جۇيەنى ەنگىزە وتىرىپ, ديقاندارعا ديزەل وتىنىنىڭ كولەمىن جەكە-جەكە ءبولۋ اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. سونداي-اق ءبولۋ تىزبەگىندەگى ارتىق بۋىنداردى جويۋعا, ىقتيمال سىبايلاس جەمقورلىق قۇرامداستارىن بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.