حالىق پىكىرىن بىلدىرۋگە ءتيىس

وتىرىسقا قاتىسۋشىلار اتا زاڭنىڭ ەل دامۋىنداعى ءرولى مەن جاڭا قازاقستاندى قۇرۋداعى كونس­تيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ماڭى­زىن تالقىعا سالدى. الداعى رەفەرەندۋم جيىننىڭ نەگىزگى تاقىرىبى بولدى. سپيكەرلەر داۋىس بەرۋ بەلسەندىلىگى ەل دامۋىنا قالاي اسەر ەتەتىنى تۋرالى پىكىرلەرىمەن ءبولىستى.

ءىس-شارا مودەراتورى, قازاق­ستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋ­تىنىڭ باسقارما توراعاسى قازبەك مايگەلدينوۆ 5 ماۋسىمدا وتەتىن رەفەرەندۋمنىڭ ماقساتى تۋرالى ايتىپ, اتا زاڭعا ەنگىزىلگەلى وتىر­­عان وزگەرىستەر بۇرىنعىداي پار­لا­مەنت قابىرعاسىندا ەمەس, رەفەرەن­دۋم ارقىلى حالىق تالقىسىنا سالىنىپ قابىل­دانعالى وتىرعانىن اتاپ كور­سەتتى. سون­داي-اق ەنگىزىلگەلى وتىر­عان وزگەرىس­تەر­دىڭ ماڭىزدىسى رەسپۋبلي­كا­نىڭ سۋ­پەر­پرە­زيدەنتتىك مودەلدەن كلاسسيكالىق پرەزي­دەنتتىك باسقارۋ مودەلىنە كوشۋى بولىپ وتىر.

Sarap كلۋبىنىڭ وسى باعىت­تاعى وتىرىستارى بۇعان دەيىن قارا­عاندى, اقمولا جانە سولتۇس­تىك قازاقستان وبلىستارىندا وتكىزىلىپ, كونستيتۋتسيالىق رەفورما جۇرتشىلىق تاراپىنان قىزۋ تالقىعا تۇسكەن.

– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 5 مامىردا ارنايى جار­لىققا قول قويىپ, 5 ماۋسىم­دا كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋدى ۇيعار­دى. ەلىمىزدە سوڭعى رەت رەفەرەن­دۋم وسىدان 27 جىل بۇرىن, ياعني 1995 جىلدىڭ 30 تامىزىندا وتكەن بولاتىن. وندا حالىق قازىر­گى كونستيتۋتسياعا داۋىس بەرگەن ەدى. سودان بەرى عىلىم مەن تەح­نيكا دامىدى, قوعامدىق سانا ءوستى. نەگىزگى زاڭعا زامانعا ساي وز­گەرىس­تەر ەنگىزىلگەلى وتىر, – دەگەن اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى دانيار قادىروۆ جينال­عان كوپشىلىكتى وسى ساياسي ناۋقانعا ءبىر كىسىدەي قاتىسۋعا ۇندەدى.

جيىندا ق.مايگەلدينوۆ رەفەرەندۋم دەگەنىمىزدىڭ نە ەكەنىنە تۇسىنىك بەرىپ, كونستيتۋتسيانىڭ 33 بابىنا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزىلگەلى وتىرعانىن جەتكىزدى.

– قازىر الەۋمەتتىك جەلىلەردە رەفە­رەن­دۋمعا قارسىلىق بىلدىرۋ­شىلەر دە بار. ءار ازامات رەفەرەن­دۋمعا قاتىسىپ, ءوزىنىڭ پىكىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى ءبىلدىرۋى ءتيىس. رەفورمالار حالىق ءۇشىن جاسالۋدا جانە بۇل رەتتە ازاماتتار پىكىرى اسا ماڭىزدى. ماسەلەن, تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تاريحي ءرولىن اتا زاڭدا كورسەتۋ قاجەتتىلىگى قانشالىق ماڭىزدى دەگەن وي قوعامدا ءجيى ايتىلدى. اقىرى, وسى پىكىر ەسكەرىلىپ, جوبادان بۇل باپ الىنىپ تاستالدى, – دەدى ول.

جيىندا ءسوز العان وسكەمەن قالاسى اكىمدىگىنىڭ وكىلى شاھاردا 240 مىڭ داۋىس بەرۋشى, 120 سايلاۋ ۋچاسكەسى بار ەكەنىن, قازىرگى كەزدە ولاردىڭ الداعى ناۋقانعا دايىندالىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ءار ازامات ءوزىن تىزىمدەردەن تەكسەرە الادى. جالپى, قالانىڭ ازاماتتىق سەكتورى وتە بەلسەندى. رەفەرەندۋم جونىندە وبلىستىق جانە قالالىق شتابتار قۇرىلىپ, جۇمىسقا كىرىسكەن.

ساياساتتانۋشى سامات نۇرتازا كونستيتۋتسيالىق رەفورما رەسەي, تۇركيا, قىرعىزستان ەلدەرىندە وتكەنىن جانە ولاردا بۇل پروتسەسس پرەزيدەنتتىك بيلىكتى كۇشەيتۋ ءۇشىن جاسالعانىن ايتتى. ال بىزدە كەرىسىنشە, پرەزيدەنت وكىلەتتىكتەرى شەكتەلىپ, ۇكىمەت پەن پارلامەنتكە, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا مول قۇزىرەت بەرىلىپ وتىر.

س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋ­شىسى گۇلميرا بايىركەنوۆا اتا زاڭىمىزدىڭ پرەامبۋلاسى «بiز, ورتاق تاريحي تاعدىر بiرiكتiر­گەن قازاقستان حالقى» دەپ باستالا­تىنىن, سونداي-اق 3-باپتا «مەم­لەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – حالىق» دەپ جازىلعانىن ايتا كەلىپ, نەگىزگى زاڭدى قابىلدايتىن دا تەك حالىق بولۋى كەرەك ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. سوندىقتان, الداعى رەفەرەندۋم – ەلىمىزدىڭ دەموكراتيالىق باعىتتا قارىشتى دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن باتىل قادام.

– ءبىز قازىر اۋدان-قالالاردى ارالاپ, جۇرتشىلىق اراسىندا ءتۇسىن­دىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەمىز. جۋىر­دا عانا التاي اۋدانىنان ورال­دىق. جالپى پارتيا الداعى كونستي­تۋتسيا­لىق رەفورمالاردى تولىق قول­داپ وتىر. «جەر – حالىقتىكى» دەگەن­دى ءبىز بۇرىننان-اق ايتىپ كەلە­مىز. اتا زاڭنىڭ جاڭا جوباسىندا دا وسىلاي جازىلعان, مۇنى قۇپتاي­مىز. ازاماتتاردىڭ ءبارىن رەفەرەن­دۋمعا قاتىسۋعا شاقى­رامىز, اۋىزبىر­شىلىگى­مىز­دى تانى­تايىق, – دەدى كەزدەسۋدە «حالىق» پارتياسى وبلىستىق في­ليا­ل­ىنىڭ جەتەكشىسى انجەلا گورنوستاەۆا.

قوعام بەلسەندىسى ءادىل سايلاۋبەك كوپشىلىك تاراپىنان وزگەرىستەر كەرەك دەگەن سوزدەر ءجيى ەستىلەتىنىن ايتىپ, الداعى رەفەرەندۋمنىڭ ناق سول وزگەرىستەردىڭ باستاۋى بولعالى تۇرعانىن جەتكىزدى. ونىڭ پىكىرىنشە, رەفورمالار – الداعى دامۋدىڭ نەگىزى ءارى قوعامداعى شيەلەنىستەردىڭ الدىڭ الۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى.

كەزدەسۋ ۋنيۆەرسيتەت قابىر­عاسىن­دا وتكەندىكتەن جيىنعا ستۋ­دەنت­تەر كوپ قاتىسىپ, تالقىلاۋ كەزىن­دە بەلسەندى بولدى. سونىمەن قاتار, كەلگەن ساراپشىلارعا ءوز ساۋال­دارىن دا قويدى. ايتالىق, 3-كۋرس ستۋ­دەنتى نۇراي مەدەۋحانوۆا ەكىنشى رەس­پۋب­ليكا­نىڭ بىرىنشىدەن قانداي ايىر­ما­شى­لىعى بولاتىنىن سۇرادى. ساراپ­شىلار, ءبىرىنشى رەسپۋبليكا تۇسىندا ەلى­مىزدىڭ شەكاراسى شەگەندەلىپ, الەم­گە تانىلعانىن اتاپ, الايدا سايا­سي جۇيەنىڭ سوڭعى جىلدارى تۇرا­لاپ قالعانىن, دەموكراتيالىق ۇردىس­تەردىڭ تەجەلگەنىن باسا ايتتى. ەكىنشى رەسپۋبليكا ادىلەتتى قوعام ورناتۋدى, ءار ازاماتقا مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىنە قاتىسۋ مۇمكىندىگىن بەرۋدى كوزدەيدى.

ساياساتتانۋشى دينا ايكەنوۆا جاستاردى ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ساياسي ءىس-شارالارعا, مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىنە بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىردى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما سايلاۋ جۇيەسىنە دە ماڭىزدى وزگەرىستەر ەن­گىزۋدى كوزدەپ وتىر. ماجوريتار­لىق جۇيە كەز كەلگەن ازاماتتىڭ پار­تيا قاتارىنا قوسىلماي-اق, اۋدان­دىق-قالالىق, وبلىستىق ماسليحاتتار­عا, پارلامەنت ماجىلىسىنە دەپۋتات بولۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرادى.

كەزدەسۋدى تۇيىندەگەن اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى دانيار قادىروۆ جينالعاندار­دى Sarap ەكسپەرتتىك كلۋبىنىڭ تەلەگرامم­داعى پاراق­شاسىنا كىرىپ, كونس­تيتۋتسيالىق رەفورمالار تۋرالى تولىق اقپارات الۋعا جانە ءوز پىكىرلەرىن اشىق بىلدىرۋگە شاقىردى.

شىعىس قازاقستان وبلىسى