جۇرەك تىلىندەگى حات

قازاق دالاسىنىڭ قوس داناسى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ پەن جازۋشى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ دا ءبىر-بىرىنە جازىسقان حاتتارىندا تاريحتىڭ سىرى, سول زامانداعى قوعامنىڭ بەينەسى سۋرەتتەلەدى. جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ ءماش­ھۇر اعاسىنا شەرتكەن سىرى مىناداي:

ء«سىز قازاقتىڭ قازاق زامانىندا دۇنيەگە كەلىپ قالعان گاۋھارسىز. ءسىزدىڭ قۇلاشىڭىز ۇزىن, قيا­لىڭىز تەرەڭ, ارمانىڭىز – الىس­تاعى وتكەن ومىردە. جاڭا زا­ماننىڭ بۇيىنتاق ءسوزى, جى­بىر­لاق مىنەزى ءسىزدى جارىتپاي­دى, توساڭسىتادى. كۇنى وت­كەن, جات ادام قىلادى. جاڭا زا­مان وتە بەرسىن. ءسىز ون­دا جال­عىزدىعىڭىزدى, جاپان­دا­عىڭىزدى, ءساندى, سالتانات­تى, ەسكى كۇنىڭىزدى جىرلاي ءوتىڭىز. اقىن­نىڭ اقىندىعى ويلاعان ويىن, تۋلاعان سىرىن وقۋشىنى تولقىت­قانداي قىلىپ, تىزگەن مەرۋەرتتەي كەستەلى, تولعاۋلى سوزىمەن ايتا بىلۋىندە عوي. 90 جاسقا كەلىپ وتكەن تۇرىكپەن اقىنى, سوعان تاياۋ جاساعان مايلى اقىن, شاڭگەرەي اقىن سياقتى جىرلاڭىز. ءولىم اۋزىن­دا وتىرعان سولاردىڭ وزدەرى ولسە دە سوزدەرىنە ءولىم جوق قوي. ءسىز شاماڭىز كەلسە وسىلار سياق­تى جۇرەگىڭىزدىڭ سىرىن شەرتىڭىز. نەدەن كۇيىنەسىز, نەدەن جيرەنەسىز دەگەندەي, سولاردى اڭگىمە قىلىڭىز».

بۇل حاتتان ءبىز ەكى دانانىڭ اق قاعاز, قارا سيانى دانەكەر ەتىپ, ءوزارا سىرلاسقان ءساتىن تۇسىنەمىز. تۇسىنگەندە قانداي, ەسكى بيشە بوس ماقالداماي, ءسوزدىڭ جەبەسىن اتىپ, مايىن تامىزعانى, زامان مەن ادامنىڭ اراسىنداعى كەيبىر ساتتەردى, كەزەڭدەردى, اقىندىقتىڭ اس­قاق قۇدىرەتى تۋرالى ايتىلعان تە­رەڭ پا­يىمدى وقيمىز. جۇسىپبەك اي­ماۋىتوۆتىڭ اعاسىنا دەگەن ىزگى قۇرمەتى مەن شىعارماشىلىعىنا دەگەن باعاسى دا وسى حاتتىڭ ىشىندە ايقىندالىپ تۇر. ءبىر زاماندا تۋعان تۇلعالار وسىلاي ءبىر-بىرىمەن سىيلاستىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ, وزگەگە ونەگە بولا بىلگەنىنەن ارتىق نە بار؟   

ال زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ­تىڭ تاحاۋي احتانوۆقا جازعان اعالىق حاتى دا كوپ سىردى اشاتىن قۇجات سياقتى.

«قادىرلى ءىنى دوس, تاحاۋي!

سەن بەرگەن كىتابىڭدى تۇ­گەل وقىپ شىعىپ, وسى حاتتى جازىپ وتىرمىن. ارينە, سە­نىڭ ۇلكەن ەڭبەگىڭ ءوزىڭدى كەڭ قۇلاشىڭمەن, ءونىمدى ءورىس-ەڭ­بە­گىڭمەن تانىتقان ۇلكەن شى­عارماڭ «قاھارلى كۇندەر». مىنا شىعارمالاردا «بەر­تىن سوقتىڭ», «كەمشىل كەلدىڭ» دەمەك­شى ەمەسپىن. بۇلاردا سەن ادەيى كىشى جانر­لاردىڭ ءار الۋانىن تولعاپ كورۋدى ماقسۇت ەتكەنسىڭ. ءوز ىشىڭدەگى باسىلماعان پەرنەلەرىڭدى دە ءتىل-ءۇن قاتتىرىپ, تەبىرەنتىپ كورمەك بولعانسىڭ. سەن جاقسى سونىعا تۇسە باستاپسىڭ. ول ينتەلليگەنتسيا تۋرالى جازۋ, وزىڭمەن زامانداس, قاناتتاس قاتارىڭدى جازۋ. سولاردى جانە ىشكى مادەنيەت ورەسىنە قاراي ىشىنە ۇڭىلە, سەزىمىنە بوي­لاي جازۋ بار. وتە ورىندى, وتە اسىل ىزدەنۋ. مەن سەنى, ءابدى­جا­مىلدى, زەينوللانى, تاكەندى, سا­فۋاندى كوپتەن, باستان بولەك سانايتۇعىم؟ ەندى ادەبيەت بولا­شاعىن ويلاماي بولمايدى, سەندەردى سول بولاشاعىمىز دەيىم. سەنىڭ وتىڭ مەنەن قىزۋىراق, سەندە ەرتە تۇسكەن وي بار دەپ سەنەمىن. ادەبيەتتىڭ ارلى ويى بولسا كەرەك دەيىم. ەكىنشى ءبىر ءونىمدى توپ: مۇحامەتجان, حامزا, زەيىن. بۇلاردى سەندەر كوبىرەك تۇسىنە ويلاساڭدار, ءادىل بولادى. ولار جاستاي كەتىپ, ۇزاق زامان تۇسالىپ قالعان جىگەرلى تالانت, ومىرگە قوماعايلىق (جاقسى ماعىنادا) الا كەلگەن. شىعارماشىلىق شابىتقا دا وسىنداي قوماعايلار». حات ماسكەۋدەن جازىلعان, بۇل حات­تا جازۋشى «مەن وپەراتسيا كۇتۋدەمىن» دەگەن كوڭىل كۇيىن ايتادى. ياعني, قولىنان قالامى تۇسپەگەن جازۋشىنىڭ ءوزى ءۇمىت كۇتكەن ىنىلەرىنە, قالام­داستارىنا ايتقان سوڭعى بازىناسى دا وسى دەسەك, ارتىق ايتقان بولماسپىز.       

ءدال وسى سياقتى جازۋشى سا­فۋان شايمەردەننىڭ عا­بيت مۇسىرەپوۆكە جازعان حاتىن دا وقىرمان ەسىنە تاعى ءبىر سالىپ كورەلىك: «عابە. سەبە­بى الدىڭعى بۋىن سىزدەردە ادەبي اتا جولى, ءداستۇر دەگەن بولعان جوق. سىزدەر بىردەن جوقتىقتىڭ وزىنەن شىعىپ, سونىدان جول سالدىڭىزدار. ءبىز «بوتاگوزدى», «ابايدى», «امانگەلدى» مەن «قازاق سولداتىن» ماقتان ەتەمىز. ال وسىلاردىڭ ار جاعىندا تامىرى ارتىنگە كەتەر تاريح جوق قوي. ورىس سوۆەت ادەبيەتىن ءبىز جاقسى كورەمىز. شولوحوۆى مەن فەدينى, تولستويى مەن لەونوۆى بار جان-جاقتى ادەبيەت دەيمىز. ال سول ادەبيەتىڭىزدىڭ ءوزى, مەنىڭ تۇسىنىگىم بويىنشا, ءالى كۇنگە ءوزىنىڭ بابالارى شىققان بيىككە كوتەرىلە العان جوق».

تۇلعالاردىڭ ءبىر-بىرىنە جا­­زىسقان حاتتارى بىزگە سول ۋا­­قىت­­تىڭ, قوعامنىڭ سىرىن دا قوسا ايتادى. حاتتىڭ ءتىلى, ءۇنى, ىشىندەگى ايتىلعان ويلار مەن شەر-شەمەندەر دە كەيىنگى وقىر­مان ءۇشىن كەرەكتى-اق. سوزگە جان بىتسە, الدىمەن حاتتار سويلەپ, تاريحتىڭ شىندىعىن ايپاراداي اشىپ بەرەتىن ەدى. تاعدىردان تاياق جەگەن كەي قالامگەرلەر شى­نايى سىرىن دوسىنا, قالام­داسىنا جازعان حاتتارىنا سىي­عىزىپ وتىرعان. عابەڭە دە, اق قاعازعا دا سىرىن توككەن سا­فۋان شايمەردەنوۆ حاتىن ارى قاراي جالعاي بەرەدى: «گەتە تەك نەمىس ءۇشىن, ال تولستوي بولسا ورىس قاۋىمى ءۇشىن عانا جازعان جوق پا؟! ءسىز ماعان قۇلاعىن كۇيگە كەلتىرىپ, بۇراپ قويعان دومبىرا شەگىندەي بولىپ كورىندىڭىز».  شىركىن, اعاعا دەگەن, ۇلى قالامگەرگە دەگەن قۇرمەت وسىلاي ەستى سوزبەن سۋرەتتەلسە كەرەك. ونى سەزگەن سافۋان قالامى دا ەشكىمنەن كەم ەمەس قۇندى دۇنيەلەردى وقىرمانعا ۇسىنا الدى.

مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ زەي­نوللا شۇكىروۆكە جازعان حا­تىنداعى  ادەبيەت تۋرالى سال­ماقتى ويلاردىڭ ءوزى وسى حاتتىڭ قۇندىلىعىن ارتتىرا تۇسەتىندەي. «زەينوللا! مەن ولەڭدەگى اننەن گورى, ءۇندى جاقسى كورەمىن. ءبىز قارلى­عاشتىڭ ۇشقانىن, ساي­راعانىن بايقايمىز, (ونى ءتى­رى ادامداردىڭ بارلىعى دا سەزىنەدى عوي) بايقايمىز دا, يا قارلىعاشتى باسقاعا, باسقانى قارلىعاشقا تەڭەۋگە تەڭ تاپپاي قينالامىز. ءتىپتى قارلىعاشتىڭ ءوزى بولىپ, ءوز قاناتىمەن ۇشىپ, ءوز ۇنىمەن سايراساق قايتەر ەدى. مەنىڭ تۇيىنۋىمشە, ءبىز تابيعاتتى, ماحابباتتى جىرلاۋعا ماشىقتانىپ الدىق. ال تىرشىلىك شە, ادامداردىڭ كۇندەلىكتى كۇيبەڭى شە, كوڭىل كۇيى شە؟ ەسى دۇرىس پەندەنىڭ دۇنيەگە كوزقاراس پايىمداۋى شە؟! (بۇل جەردە بلوككا باس يۋ كەرەك!!!)».

ءبىزدىڭ ادەبيەتتەگى  شوقتىعى بيىك تۇلعالاردىڭ ءوزارا جازىسقان حاتتارى بۇدان دا كوپ سىرلارعا تۇنىپ تۇرعانىن وقىرمان قاۋىم جاقسى بىلەدى. ارحيۆ دەيتىن ۇلكەن ساندىقتا جاتقان تالاي تۇلعانىڭ حاتى ءالى-اق اشىلار, ولاردىڭ دا وزىنە ساقتاعان شىندىعىن ۋاقىت ۇرشىعى ءبىر اينالدىرىپ تا الار. ءبىز ءۇشىن جۇرەك تىلىندەگى حاتتار ماڭگى سىر شەرتە بەرەتىن كۇي ساندىق ىسپەتتەس. ولاردىڭ پەرنەسىن باسۋ ءۇشىن دە وزىنە ساي اۋەن كەرەك.