اۋىز سۋدىڭ ازابىنان ارىلار كۇن بار ما؟!

الدىمەن وبلىس ورتالىعىنداعى قازىرگى كۇنى قالىپتاسىپ وتىرعان جاع­داي­دىڭ جايسىزدىعى تۋرالى ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى. اۋەل باستا تاۋلىگىنە 21 مىڭ تەكشە مەتر سۋدى تازالاۋعا قۋاتى جەتەدى دەپ ەسەپتەلىپ سالىنعان جالعىز ستانسا سوناۋ 1970 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن. جارتى عاسىردان استام جۇمىس ىستەپ تۇرعان بۇل نىسان 1986 جىلى ارنايى كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن جارامسىز دەپ تانىلعان. جارامسىز بولسا دا باسقا امال بولماعاندىقتان, ءالى كۇنگە دەيىن پايدالانىلۋدا. سول سەبەپتى قالا حالقى دۇرىس تازارتىلماعان اۋىز سۋدى پايدالانۋعا ءماجبۇر. بۇرىن كەيبىر ءبىردى-ەكىلى بۇلاق سۋى مەن ۇڭعىمالاردى پايدالانسا, كەيىنگى جىلدارى بۇل سۋ كوزدەرى دە جابىلىپ قالدى. سۋ جەلىسى بويىندا كىشىگىرىم اپاتتار دا ءجيى ورىن الادى. وتكەن جىلى مۇنداي وقىس وقيعالار كوپ كەزدەسكەن. ويتكەنى جالپى كولەمى 343,93 شاقىرىمدى قۇرايتىن سۋ قۇبىرلارىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى ابدەن ەسكىرگەن, تات باسقان.

قالا حالقىنىڭ كوپشىلىگى پاتەرلەرىنە سۇزگى ورناتىپ امالداعانىمەن, كوكتەمگى قىزىل سۋ جۇرگەن كەزدە كراننان تازا سۋدىڭ ورنىنا كادىمگى قويمالجىڭ لاي اعاتىن دا كەزدەرى دە ءجيى. قالاعا سۋ شاعالالى جانە سەرگەەۆ سۋ قويمالارىنان الىنادى. وعان قوسا شاعالالى جەراستى سۋ كوزدەرى ارقىلى تاۋلىگىنە 5 مىڭ تەكشە مەتردەن استام سۋ كەلىپ تۇر.

كوكشەتاۋ حالقى تۇتىناتىن اۋىز­ سۋ­دىڭ ءبىرشاما مولشەرى شاعالالى وزەنى­نىڭ بويىنداعى سۋ توسپاسىنان تارتىلادى. ەرتەرەكتە زەرەندى اۋدانىنىڭ اۋماعىن باسىپ وتەتىن وزەن جاعالاۋىنا تىم تاقاۋ جەرلەرگە كوپتەگەن مال فەرماسى سالىنعان بولاتىن. قار سۋى بار قوقىستى وزەن ارقىلى سۋ قويماسىنا اكەلىپ قۇيادى. سۋدىڭ ساپاسىز بولاتىندىعى سوندىقتان. ال قويماعا جينالعان سۋ كەيىن اۋىز سۋ رەتىندە پايدالانىلادى. جاز ايلارىندا وزەن جاعاسىندا, ناقتىراق ايتساق, سۋ توسپاسىندا كىر جۋىپ, يت شومىلدىرىپ جۇرگەندەردى دە كەزدەستىرۋگە بولادى. جاعداي ءدال وسىلاي قا­لىپتاسقان سوڭ تازالىق تۋرالى ءتىس جارۋعا بولا ما؟!

سۋدى تازالاۋعا ءتيىستى ستانسانىڭ ابدەن ەسكىرۋى سەبەپتى حلوردى پايدالانۋ مولشەرى شامادان تىس كوبەيگەن. ال ونىڭ ادام اعزاسىنا قانشالىقتى زياندى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ستانسانى جاڭعىرتۋعا ميل­ليونداعان قاراجات تا ءبولىندى. العا­شىندا ءبىرشاما ەكپىندى باستالعان جۇمىس بىرتە-بىرتە قوجىراپ, كەيىن مۇلدە توقتاپ قالدى. 2011 جىلى سۋ جەلىلەرىن, تازارتۋ قۇرىلعىلارىن جاڭعىرتىپ, كەڭەيتۋ ارقىلى تاۋلىگىنە 60 مىڭ تەكشە مەتر سۋ وتكىزۋگە قۋاتى جەتەتىن سۋ تازالاۋ قون­­دىرعىسىنىڭ قۇرىلىسى باستالعان بو­لاتىن. تاپسىرىس بەرۋشى قالالىق اكىم­دىك­تىڭ قۇرىلىس ءبولىمى ەدى. جۇمىستى AEGISinc جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى قولعا الىپ, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كەلىسىمشارتى بويىنشا 1,623 ملرد تەڭگەنىڭ كەلىسىمشارتى دا جاسالدى.

سول جىلى قوماقتى قارجىنىڭ 538,1 ملن تەڭگەسى يگەرىلدى. مەردىگەر ۇيىم تسەحتىڭ, زەرتحانانىڭ عيماراتتارىن جارىم-جارتىلاي كوتەردى. كەلەسى جىلى قالالىق سوت كونكۋرس جۇمىسىنان كىنارات تاۋىپ, جۇمىستى توقتاتۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. 2012-2013 جىلدارى كونكۋرس قايتا وتكىزىلدى. بۇل جولى «اپ يمپەكس» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سە­رىك­­تەستىگى جەڭىمپاز بولىپ تانىلدى. 2013 جىلى 181,24 ملن تەڭگەنى يگەرىلگەنىمەن, ءارى قاراي الدەبىر سەبەپتەرگە بايلانىستى جۇمىس توق­تادى. ءسويتىپ, قالا حالقى ءۇمىت ەتكەن جوبا اياق­سىز قالدى.

قالاداعى جاعداي وسىنداي بولعاندا, اۋىل­دا­عى اۋىز سۋدىڭ احۋالى تۋرالى دا اشى­ا ايتۋعا تۋرا كەلەدى. وتپەلى كەزەڭدە اۋىل ادامدارى سۋ ساپا­سىن ەشبىر مەكەمە تەكسەرمەيتىن, ەشكىمنىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگىنە الىنباعان ۇڭعىمالاردى پايدالاندى. كەيىن يە قاجەت بولعاندىقتان, ۆەدومستۆولىق مەن­شىككە وتكىزۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. سوڭعى 10 جىلدا وڭىردەگى 90-نان استام يەسىز قال­عان سۋ كوزدەرى ۆەدومستۆولىق مەن­شىك­كە وتكىزىلدى. قازىرگى تاڭدا تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋنالدىق شارۋاشىلىعى بولىمدەرى مەن اكىمدىك بالانسىندا 200-دەن استام نىسان بار. سانيتارلىق تالاپتارعا ساي سۋ ساپاسى­نا وندىرىستىك باقىلاۋ جۇرگىزىلۋدە. بىراق ءبا­رىن بىردەي قاداعالاۋ مۇمكىن ەمەس ءتارىزدى. اي­تا­لىق, وبلىستاعى سۋ قۇبىر­لا­رى­نىڭ جالپى ۇزىندىعى – 6 109,5 شاقى­رىم. وسى كولەمنىڭ تۇپ-تۋرا 56 پايىزى ابدەن ەسكىرگەن. وسى جىلى قالالارداعى سۋ جەلىلەرىن جاڭعىرتۋعا 0,9 ملرد تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ وتىر. ونىڭ 400 ملن تەڭگەسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراستىرىلسا, وبلىستىق بيۋدجەتتەن 525,4 ملن تەڭگە بولىنگەن. بەس جوبا قولعا الىنسا, ونىڭ بىرەۋى اياقتالعان. قالعان ءتورت جوبا بيىل تولىق بىتەدى دەپ كۇتىلۋدە. وسىلايشا بيىلعى جىلى ويعا العان شارۋا وڭىنان وڭعارىلسا, قالالاردىڭ حالقىن تازا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ كولەمى 95,3 پايىزعا جەتپەك. جىل سوڭىنا دەيىن جالپى قۇنى 3,6 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 3 جوبا جۇزەگە اسقاندا, كورسەتكىش كولەمى دە ارتا ءتۇسۋى ابدەن مۇمكىن. ءسال تاراتىپ ايتاتىن بولساق, ششۋچە قالاسىنداعى توزىعى جەتكەن سۋ جەلىلەرىن جاڭعىرتۋدىڭ ءتورتىنشى كەزەڭى قولعا الىنۋدا. ونىڭ جالپى قۇنى – 2 964,7 ملن تەڭگە. ماكينسك قالاسىنداعى سۋ قۇبىرى دا ۋاقىت تەزىنەن شىداس بەرمەي, ءجيى جارىلىپ, قالا تۇرعىندارىن ابدەن ابىگەرگە سالىپ كەلدى. كونەرگەن سۋ قۇبىرلارىن جاڭعىرتۋعا 263,1 ملن تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, جەلىنى جاڭعىرتۋ كوز­دەلۋدە. ءدال وسىنداي جۇمىس ەرەيمەنتاۋ قالاسىندا دا قولعا الىنباق. ول جۇمىسقا دا 323,9 ملن تەڭگە قاراجات قاراستىرىلعان.

بيىل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى ناقتى­لاۋ­عا جالپى قۇنى 709,5 ملن تەڭگە بولاتىن ەكى جوبا تۋرالى ۇسىنىلىم جاسالدى. ايتسە دە قولداۋ تاپپادى. ال اۋىز سۋدىڭ ازابىن تارتقان حالىق ءالى دە ۇمىتتەنىپ وتىر. اۋىل حالقىن تازا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 2021 جىلى 3,7 ملرد تەڭگە قاراجات بولىنگەن بولاتىن. وسى باعىتتا 6 جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. ونىڭ ىشىندە اتباسار اۋدانىنداعى بەيىس حازىرەت, تسەلينوگراد اۋدانىنداعى تالاپكەر, شۇبار, فارفوروۆىي, شورتاندى اۋدانىنداعى راەۆكا, توڭكەرىس اۋىلدارى بار. تىعىرىقتان شىعاتىن تاعى ءبىر جول – سۋدى تازالايتىن بلوك-مودۋلدار ورناتۋ. وتكەن جىلى وڭىردەگى 14 اۋىلعا ءدال وسىنداي قۇرىلعىلار ورناتىلىپ, 13,4 مىڭ ادامنىڭ تاڭدايىنا تازا سۋ ءتيدى. ال وسى جىلى بۇل باعىتقا بولىنگەن قارجى كولەمى ءۇش ەسە ءوستى دەۋگە بولادى. بارلىق جوبا جۇزەگە اسقان كەزدە اۋىل حالقىنىڭ 89,7 پايىزى تازا سۋمەن قامتاماسىز ەتىلەدى.

تازا اۋىز سۋ قاجەتتىلىگى تۋىپ وتىرعان قال­عان كولەمدى قامتۋ ءالى دە بىرەر جىلعا سوزىلاتىن سىڭايلى. ايتالىق, ەلدى مەكەن­دەردى تازا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدى كوز­دەي­تىن, جالپى قۇنى 12,3 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 28 جوبانىڭ تەك جەتەۋى عانا ماقۇلداندى. قالعان وڭىرلەردى تازا سۋمەن قامتۋ شەگەرىلىپ وتىر.

اۋىل تۇرعىندارىن تازا اۋىز سۋمەن قامتۋ ماسەلەسى تالاي جىلداردان بەرى قولعا الىنىپ, قىرۋار قاراجات ءبولىنىپ وتىرسا دا, وڭىردەگى 22 اۋىل تۇرعىنى سۋدى تاسىپ ىشۋدە. مۇنىڭ ءوزى قانشاما قيىندىق تۋدىراتىنى بەلگىلى. سالدارى دا سالماقتى. اۋىز سۋدىڭ تاپشىلىعىن تارتىپ وتىرعان شاعىن اۋىلدىڭ تۇرعىندارى كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن وڭىردەن امالسىز كوشۋدە. بۇل جاي ونسىز دا كۇردەلەنىپ وتىرعان ميگراتسيا ماسەلەسىن ورشىتۋگە سەبەپشى بولىپ وتىر. ناقتىراق ايتساق, اۋىل حالقىنىڭ 15 پايىزى سۋ تاپشىلىعىن سەزىنۋدە. دەمەك, الداعى ۋاقىتتا قولعا الاتىن شارۋانىڭ با­عى­تى وسى بولۋى كەرەك.

اقمولا وبلىسى