پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى جولداۋىن قۋانا قارسى الدىق. جولداۋدا ايتىلعان جايلار ەلدىڭ ەرتەڭىن تولعاندىراتىن ءاربىر ازاماتتى بەيجاي قالدىرماسى انىق. اسىرەسە سەگىزىنشى تاراۋىندا ايتىلعانداي «ەلىمىزدىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ تۋرالى» تۇجىرىمدار مەن يدەيالار, كەزىندە ەكونوميكالىق نەگىزدەۋسىز جاسالعان ىقشامداۋلار مەن قىسقارتۋلاردان بولعان زارداپتاردى جويۋدىڭ جولدارى ايقىن كورسەتىلدى. بۇل مىندەتتەردى ابىرويمەن جۇزەگە اسىرۋ – اسا اۋقىمدى ءىس. الايدا كەمەل ويدان تۋىنداپ, كەلەشەگىمىزدى كەلبەتتەندىرۋ ماقساتىن كوزدەگەن ۇلى ماقساتتى ىسكە قازاق حالقى قازىردەن تاس-ءتۇيىن دەگەن ويدامىز.
وسى ورايدا ۇلىلاردىڭ بەسىگى, مادەنيەتتىڭ التىن قاقپا ەسىگى بولعان بۇرىنعى سەمەي ءوڭىرىن قايتا تۇلەتىپ, ونىڭ اۋماعىندا اباي وبلىسىن قۇرۋ تۋرالى بايلام ءوڭىردىڭ ادامدارىن عانا ەمەس, بارشا قازاق ەلىن ەرەكشە قۋانتقان تاريحي ماڭىزى بار جاڭالىق بولدى. ءيا, ەل پرەزيدەنتىنىڭ بۇل شەشىمى كورمەگەندى كورىپ, توتاليتارلىق جۇيەنىڭ نەبىر سۇمدىعىن باسىنان وتكەرگەن ءوڭىردىڭ ادامدارى ءۇشىن ۇلكەن رۋحاني قولداۋ بولدى.
سەمەي وبلىسى تاراپ, وسكەمەن وڭىرىنە قوسىلىپ, شىعىس قازاقستان وبلىسى قۇرىلعاندا وڭتايلاندىرۋدىڭ وتكىر قايشىسىنا ءىلىنىپ, قىسقارتىلعان اۋدانداردىڭ ءبىرى شۇبارتاۋ اۋدانى بولدى. ول شىعىسىندا ىرگەلەس جاتقان اياگوز اۋدانىنا قوسىلعان تۇستا ونىڭ اۋىلدارى جاڭا اۋدان ورتالىعى اياگوز قالاسىنا 350-400 شاقىرىم قاشىقتىقتان قاتىناۋىنا تۋرا كەلدى. بۇل جاعداي سول كەزدە جۇرتشىلىققا وڭاي سوقپادى. ءبىر عانا جاعدايدى ايتايىق. ماسەلەن, ءبىر جاپىراق انىقتاما قاعازىن الۋ ءۇشىن الىستاعى اۋىلدان اۋدان ورتالىعىنا سابىلعان جۇرت بارىپ-قايتقان جولى ءۇشىن 3-4 مىڭ تەڭگە اقشا تولەۋىنە تۋرا كەلدى. وعان بارعان شارۋاسى بىتپەي قالعان جاعدايدا جاتىن ورىن مەن تاماعىنا كەتەتىن تاعى دا 2-3 مىڭ تەڭگەنى قوسىڭىز. قولىنداعى ون شاقتى قوي-ەشكىسى مەن ءتورت-بەس ءىرى قاراسىنا قاراپ وتىرعان قاراپايىم حالىق وسىنداي قيىندىقتارعا شىداي الماي اتاقونىس, تۋعان اۋىلدارىن امالسىز تاستاپ قالالارعا كوشۋگە ءماجبۇر بولدى. سول كوش توقتاسا ەندى توقتار دەگەن ويدامىز.
ءيا, شۇبارتاۋ – شىڭعىستاۋدىڭ كۇنگەيىندەگى ءوڭىردىڭ اتاۋى. بۇل وڭىردەن دە ايتۋلى ادامدار شىققان. وعان اقىن اباي ايتقىشتىعىن ەرەكشە باعالاپ, «كەرەيدىڭ قىزىل جەلى» اتاعان بەگەش شەشەن, ابايدىڭ اقىن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى ءانشى, كومپوزيتور ءۋايىس شوندىباي ۇلى, حالىق اقىنى تولەۋ كوبدىكوۆ, كورنەكتى كومپوزيتور ەركەعالي راحماديەۆ, قازاق انشىلەرىنىڭ اتاسى بەكەن جىلىسباەۆ, بۇگىنگىنىڭ مۇحتارى دەلىنىپ جۇرگەن قارىمدى قالامگەر مۇحتار ماعاۋين, ايتۋلى اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى سىندى ەل تانىعان تالانتتاردى تىلگە تيەك ەتسەك تە جەتكىلىكتى.
وڭتايلاندىرۋ جىلدارىندا تاراپ, اياگوز اۋدانىنا قوسىلعان بۇل وڭىردەگى اۋداننىڭ بۇرىنعى اتى دا شۇبارتاۋ. ونىڭ جەرى قارت شىڭعىستىڭ كۇنگەيىندەگى قوڭىر بۇيراتتاردان باستالىپ, سولتۇستىك باتىس بولىگىنىڭ ءبىر شەتى سوناۋ ءبىر جىلداردا اتوم جارىلىسىنىڭ اۋىر ازابىن باسىنان وتكەرگەن اياۋلى مەكەن ابىرالى وڭىرىنە, ودان باتىس پەن وڭتۇستىك باتىسقا قاراي بۇگىنگى جانە بۇرىنعى قاراعاندى, جەزقازعان وبلىستارىنىڭ اقتوعاي, قارقارالى, توقىراۋىن, بالقاش ءتارىزدى وڭىرلەرىمەن شەكتەسەدى. ال سولتۇستىگى ۇلى اقىن اتىنداعى اباي اۋدانىمەن, شىعىسىندا اقشاتاۋ ارقىلى ەجەلگى اياگوز جەرىمەن شەندەسىپ, وڭتۇستىك شىعىسى مەن تۇستىگىندە بۇرىنعى كوكشە تەڭىز, قازىرگى بالقاش اتالاتىن ايدىنعا تىرەلەتىن اتىراپتى الىپ جاتقان ۇلان دالا – سول بۇرىنعى شۇبارتاۋ اتالعان اۋدانعا تيەسىلى جەر. كولەمى 3,5 ملن گەكتار جەردى قامتيتىن وسىناۋ جورتقان اڭنىڭ تۇياعى, ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن ارقانىڭ سارى دالاسى – ءبىر كەزدە ءتورت ت ۇلىك مالعا ءورىس, سول مالدى باعىپ-قاعىپ, ءوز ءتولى ەسەبىنەن وسىرگەن جۇرتتىڭ قۇتتى قونىسى بولعان باق مەكەن, بايسىن جەر.
جالپى, وڭتايلاندىرۋ, ىرىلەندىرۋ كەزىندە حالىق ءبىرشاما الاساپىران كۇندى باستان كەشىردى. سونىڭ سالدارىنان سەرگەلدەڭمەن ءجۇرىپ, بارىمىزدى جوعالتىپ, بايلىعىمىزدان ايىرىلىپ قالعان جاعدايىمىز بار. ونى نەسىنە جاسىرامىز. ايتالىق, ادامدارى تۋىپ-وسكەن جەرىنەن امالسىز باسقا جاققا قونىس اۋدارعان اۋىلداردىڭ كوبى ارتىنشا «بولاشاعى جوق» اۋىلدار دەگەن نەگىزسىز سىلتاۋلارمەن سىپىرا جابىلدى. ونىڭ ايقىن دا ناقتى مىسالىن وڭتايلاندىرىلىپ, ىرىلەندىرىلگەن اۋداندار مەن اۋىلداردىڭ ومىرىنەن كورۋگە بولادى. ءسويتىپ, بارىمىزدان ايىرىلدىق. قانشاما باسپانالار قاڭىراپ بوس قالدى, قيراپ, ءب ۇلىندى. مۇلدە جويىلىپ كەتكەندەرى دە بولدى. ماسەلەن, ءبىر كەزدەرى 50 مىڭ قوي, مىڭداپ جىلقى جانە ءىرى قارا وسكەن جورعا ەلدى مەكەنى تاپ وسىنداي جاعدايدى باستان كەشتى.
ال ەندى سول كەزدەردە كوشكەن حالىق قايدا باردى دەيسىز بە؟ ولاردىڭ ءبىرازى ىرىلەندىرىلگەن اۋدانداردىڭ ورتالىعىنا بارعانىمەن, باسىم كوپشىلىگى الماتى, استانا سياقتى حالىق قالىڭ شوعىرلانعان ۇلكەن قالالار مەن وبلىستاردىڭ ورتالىقتارىنا اعىلدى. وسىنداي ىشكى ۋربانيزاتسيا كەزىندە ولاردى ول جەرلەردە سالۋلى توسەك, سالقىن ءۇي كۇتىپ تۇرعان جوق ەدى. سونىڭ سالدارىنان ازاماتتاردىڭ كوبى بازار جاعالادى, امالسىز اربا سۇيرەدى, جۇكشى جانە اۋلا سىپىرۋشى سياقتى دەنساۋلىققا زيان اۋىر جۇمىستاردى اتقاردى. ال ايەلدەر قاۋىمى الا قاپتى ارقالاپ جەر ءوڭىردى ارالادى. ەندى بىرەۋلەرى ونى-مۇنى, ۇساق-تۇيەك, باكىن-شۇكىن زاتتاردى ساتىپ الىپ, تيىن قوسىپ قايتا ساۋدالاپ, ماردىمسىز بىردەڭە تابۋمەن اينالىستى.
شۇبارتاۋ اۋدانىنىڭ اتى ءبىر كەزدەرى وداق كولەمىنە بەلگىلى بولىپ, داڭقى الىسقا كەتكەن تۇستاردا قول جەتكەن تابىستارى مەن كورسەتكىشتەرى نازار اۋدارارلىق. ايتالىق, 1970-1990 جىلداردىڭ ارالىعىندا شۇبارتاۋداعى قوي سانى 350-400 مىڭ, ءىرى قارا 14-15 مىڭ, جىلقى 15-20 مىڭ ارالىعىندا بولعانىن بىلەمىز. اۋدان سول جىلداردا ءار جىلى مەملەكەتكە جەكە سەكتوردى قوسپاعاندا 7-8 مىڭ توننا قوي ەتىن, 5-6 مىڭ توننا سيىر ەتىن, 2-2,5 مىڭ توننا جىلقى ەتىن تاپسىرىپ وتىرعان. بۇل دەگەنىڭىز تاراتىلعان اۋداندار قايتا قۇرىلعان جاعدايدا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ارزان دا ساپالى ەت ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن اناعۇرلىم ارتتىرۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوساتىنىن كورسەتەدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەل مۇنداي مۇمكىندىكتەردى مۇلتىكسىز پايدالانۋى كەرەك دەگەن ويدامىز.
سونداي-اق وسى تۇستا كەڭەس وكىمەتىنىڭ وتىزىنشى جىلدارىندا شۇبارتاۋ وڭىرىندە مال سانىنىڭ قانشا بولعاندىعىن دا جۇرت نازارىنا ۇسىنا كەتكەندى ءجون كوردىك. بۇل رەتتە ناقتى ستاتيستيكاعا سۇيەنە وتىرىپ, ەل مەن جەر جايىندا دەرەكتى كىتاپ جازعان ناستىلەك سامەنبەتوۆ اعامىزدىڭ جازباسىنا ۇڭىلگەن ەدىك. اۋىلدىڭ اكادەميگى دەيتىندەي كوپتى كورگەن, كوپ نارسەنى كوڭىلگە تۇيگەن, بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىعىپ «اياگوز اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتانىپ وتىرعان شەجىرە اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, بايلاردى جاپپاي كامپەسكەلەۋدەن بۇرىنعى 1930 جىلعى ەسەپ بويىنشا شۇبارتاۋ وڭىرىندە 336 973 مىڭ قوي-ەشكى, 49 287 باس جىلقى, 17 214 سيىر, 16 141 تۇيە بولىپتى. بۇل تسيفردى ناستىلەك اعامىز عانا ەمەس, 90 جاستان اسىپ دۇنيە سالعان, عۇمىر بويى ەسەپ-ستات سالاسىندا جۇمىس ىستەپ, وسى سالانى ۇزاق جىلدار باسقارعان ساليقالى قاريا سەيسەباي باۋوۆ اعا دا جازعان. سەيسەكەڭ ءوزىنىڭ كورگەن-بىلگەنى, باسىنان كەشكەنى جايلى جازعان تاماشا عۇمىرنامالىق كىتابىندا ول تۋرالى ارحيۆتەن الىنعان ناقتى دەرەكتەردى وقىرمان نازارىنا ۇسىنعان.
شۇبارتاۋ ءوڭىرى بۇگىندە كوزدەن بۇل-بۇل ۇشقان ويسىلقارانىڭ ءوسىپ-ونگەن وتانى بولدى دەگەنگە كىم سەنەدى. بۇرىننان قالعان جۇقانا بولسا كەرەك, الپىسىنشى جىلداردىڭ اياعى, جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىنا دەيىن كونەكوز قارتتاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل وڭىردە 350-400 باسقا دەيىن تۇيە بولىپتى. الايدا كەڭەس وكىمەتى تۇيە ت ۇلىگىنىڭ پايداسىنا دۇرىس باعا بەرمەۋ سەبەبىنەن ونىڭ تۇقىمى تۇبىرىمەن جويىلىپ كەتكەن. ايتپەسە, شۇبارتاۋدىڭ ەڭبەككەر حالقى از شىعىنمەن مول ءونىم وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن وسى اسا ءتيىمدى ت ۇلىكتى بۇگىنگە دەيىن وسىرەر ەدى. امال نە, قازىر ويسىلقارانىڭ وتانى بولعان وڭىردە ەمگە دەپ ىزدەسەڭ ءبىر تۇيە تاپپايتىن جاعدايعا جەتتىك. جالپى, تۇيە مالىن وسىرۋگە بۇل ءوڭىر وتە قولايلى ەكەنىن استىن سىزىپ تۇرىپ ايتقىمىز كەلەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, شۇبارتاۋ اۋدانى قايتا قۇرىلعان جاعدايدا وسى وتە ءتيىمدى ت ۇلىك تۇيە شارۋاشىلىعىن وسىرۋگە دە تاماشا مۇمكىندىك تۋار ەدى. وعان جەرى جارتىلاي ءشول جانە شولەيتتى بولىپ كەلەتىن وڭىردە قولايلى جاعداي بار. ويتكەنى تۇيە مالى ءسۇيسىنىپ جەيتىن اششىلى-تۇششىلى كوكپەك پەن يزەن, بايالىش پەن جانتاق وسەتىن دالالار كوڭىلگە وسىنداي ويلاردى ورالتادى.
ارينە, مالدى كوپتەپ ءوسىرۋ ءۇشىن سۋدىڭ مول قورى كەرەك. جەرى ءشول جانە شولەيتتى ايماققا جاتادى دەگەنمەن شۇبارتاۋ ءوڭىرى سونشالىقتى سۋسىز دا جەر ەمەس. ايتالىق, شۇبارتاۋدىڭ جەرىنىڭ ابىرالى, اياگوز وڭىرلەرىمەن شەكتەسەتىن شىعىسى مەن باتىسىنداعى ەكى كىندىك قازىعى ىسپەتتى قامباردىڭ كوكشەتاۋىنداعى تۇلپار مەن اقشاتاۋمەن شەندەسەتىن سۇلۋشوقى ارالىعىندا, ولارمەن ورتاداعى قارت شىڭعىستىڭ كۇنگەيىندەگى جەرلەردە جاعاسى جاسىل قۇراق, بۇلقىنا اققان بۇلاقتار جەتەرلىك. بۇل وڭىردە جاز جايلاۋدا مىڭعىرعان ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ مەيىرىن قاندىراتىن سول تاس باستاۋلاردان باسقا كوكتەمدە بۇلقىنا, جۇلقىنا اعاتىن ونداعان وزەندەر, قار سۋىمەن مولايىپ جاز بويى جاعاسى كوك شالعىن بولىپ جاتاتىن شاعىن كولدەر مەن كولشىكتەر دە از ەمەس. وعان دالەل رەتىندە شۇبارتاۋ جەرىندەگى ەسپە, سارى, داعاندى, مالكەلدى, باباڭ, قۇر, قورىق, بايقوشقار, بالقىبەك, باقاناس, يگىلىك, ارسالاڭ, كوكسالا, بۇرگەن, ايعىز, قۋرايلى وزەندەرى مەن ساندىقتاستاعى ءيتتىڭ كولى ءتارىزدى ونداعان شاعىن كولدەر مەن كولشىكتەردى ايتۋعا بولادى.
شۇبارتاۋ بۇرىن اۋدان بولىپ تۇرعان كەزدە كوكتەمدە ساي-سالادان اققان قار سۋىمەن ارنالارى اسىپ-تولىپ, جوڭكىلە اعاتىن جوعارىداعى وزەندەردىڭ سۋلارىن قولايىنا قاراي بۇرىپ, الدىن الا جاسالعان بوگەتتەر ارقىلى وزەن جاعالاۋلارىنداعى جازىقتارعا شىعارىپ, ونى بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋعا تىرىساتىن. سول سۋ جايىلعان جەرلەردەن قىسقا قاجەتتى مال ازىعىنىڭ مول قورىن دايىندايتىن. ماسەلەن, باقاناس وزەنىنىڭ ءون بويىندا وسىنداي ونداعان بوگەتتەر مەن توسپالاردىڭ بارلىعى بىزگە ءمالىم. ونداي ءىستى ءتىپتى قۋاتتى تەحنيكالىق قۇرالدار جوق كەزدىڭ وزىندە قاراپايىم قايلا, كۇرەكپەن جۇزەگە اسىرعان ەڭبەككەر جۇرتتىڭ ەرلىك ىسىنە قايران قالاسىڭ. مىسالى, ەرتەرەكتە بارشاتاسقا تاياۋ تۇستان كانال قازىپ, سۋدى جەتەلەپ قىرعا شىعارعان. سول سۋمەن وسى ماڭداعى 437 گەكتەر جەرگە ەگىن ەككەن. ول جايىندا جوعارىدا اتتارى اتالعان اعالارىمىز جازعان كىتاپتاردا جاقسى ايتىلادى. سول ەگىن سالعان جەرلەردەگى اتىزدار مەن ارىقتاردىڭ سۇلباسى بۇگىنگە دەيىن تايعا تاڭبا باسقانداي سايراپ جاتىر. ال ەندى وزەننىڭ «قوس اعاش» اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى «اقتوعان» كانالى ارقىلى الىناتىن سۋمەن بۇگىنگە دەيىن وسى وڭىردەگى تۇرعىندار قاجەتتى مال ازىعىن دايىنداۋدا. كوكسالا, بۇرگەن, ايعىز, قۋرايلى سياقتى وزەندەردىڭ بويىنداعى توپىراعى قۇنارلى جەرلەردەن دە سوناۋ ءبىر جىلدارداعى ەگىستىكپەن اينالىسقان ەرلىك ىستەردىڭ ءىزىن كورۋگە بولادى.
سوناۋ ءبىر جىلدارى «قوي شارۋاشىلىعى – جاستاردىڭ ءتول ءىسى!» دەگەن باستاما كوتەرگەن اۋداننىڭ ەڭبەككەر جۇرتشىلىعىنىڭ يگى ءىسى كەزىندە لايىقتى باعاسىن دا الدى. ايتالىق, وعان دەيىن ءبىر عانا قاراپايىم ەڭبەك ادامى رىزدىقباي تىلەۋبەرلين اقساقال سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن العان بولسا, شۇبارتاۋلىقتار باستاما كوتەرگەن جىلداردا ونداي ەڭبەك مايتالماندارىنىڭ قاتارى كوبەيە ءتۇستى. سونىڭ ءبىرى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ «تۇلپار» اتتى قوي ءوسىرۋشى كومسومول-جاستار بريگاداسىن ۇيىمداستىرىپ, وعان ۇزاق جىلدار ۇستازدىق ەتكەن جاناربەك شۇلەنباەۆتىڭ سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىنا يە بولىپ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتانۋى. سونداي-اق «التىن جۇلدىز» قوي ءوسىرۋشى كومسومول-جاستار بريگاداسىنا جەتەكشىلىك ەتكەن تىلەۋقابىل ومىربەكوۆتەي ەڭبەك ادامى دا سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاندى. ويتكەنى ولار جانە ولاردىڭ زامانداستارى يەن دالاداعى ءبىر سارىندى مالشى ومىرىنە ۇلكەن وزگەرىس, تىڭ جاڭالىقتار اكەلدى. مال باققان قاۋىمنىڭ زاماناۋي ۇلگىدەگى مادەنيەتتى ءومىرىن قالىپتاستىردى. مال باعۋداعى ۇجىمدىق ەڭبەكتىڭ ارتىقشىلىعىن كورسەتتى. كوپ كوتەرگەن جۇكتىڭ جەڭىل ەكەنىن, كۇش توپتاستىرىلعان جەردە كورسەتكىشتەردىڭ ارتا تۇسەتىنىن دالەلدەدى. وسىنداي ەڭبەكتەرى ءۇشىن ەڭبەككەرلەردىڭ تاعى ءبىر توبى لايىقتى ماراپاتتارعا يە بولدى. 3 ادام لەنين وردەنىمەن, 5 ادام ءى جانە ءىى دارەجەلى «ەڭبەك داڭقى», جۇزدەگەن ادام ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى» سياقتى تاعى باسقا دا وردەندەر مەن «ەڭبەكتەگى ەرلىكتەرى ءۇشىن» بەرىلەتىن ءارتۇرلى مەدالداردىڭ يەگەرى اتاندى. وسى تۇستا اسىرەسە 18 بەن 20 جاستىڭ ار جاق, بەر جاعىنداعى ۋىزداي جاستاردىڭ اتاقتارى جەر جارىپ, ەل قۇرمەتىنە بولەنۋى. مىسالى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى جاناربەك شۇلەنباەۆ سىندى ەڭبەك مايتالمانىنىڭ شاكىرتى تىلەك ىقسانوۆ نەبارى 20 جاسىندا سول كەزدەگى ەڭ جوعارى ماراپاتتىڭ ءبىرى لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. جاكەڭنىڭ تاعى ءبىر شاكىرتى راعىنا ءابىلاحاتوۆا «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىن ومىراۋىنا تاقتى. تاعى ءبىر قوي ءوسىرۋشى كومسومول-جاستار بريگاداسىنىڭ مۇشەسى زينات سارمۋرزينا بەرليندە وتكەن جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك فەستيۆالىنە قاتىناسىپ, لاۋرەات اتاندى. قوي باعا ءجۇرىپ وي باققان ولار ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ جوعارى ءبىلىم دە الدى.
ال ەندى جاستاردىڭ ەڭبەككە دەگەن قۇلشىنىسىن, پاتريوتتىق سەزىمدەرىن وياتىپ, وتانسۇيگىشتىككە باۋلىعان شۇبارتاۋ اۋداندىق كومسومول ۇيىمى سول جىلداردا ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالعان-دى. وسى كومسومول ۇيىمىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بولعان تىلەك شاكارىم ۇلى احىنوۆ مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاندى. مۇنداي اتاققا باستاما كوتەرگەن اۋداندى ۇزاق جىلدار باسقارعان شايماعامبەت ورازبەك ۇلى ماقاشەۆ اعامىز دا يە بولعان ەدى.
مال شارۋاشىلىعىنىڭ كوپتەگەن ۇزدىكتەرى ءتۇرلى سەزدەردىڭ دەلەگاتى, وداقتىق, رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق كەڭەستەردىڭ دەپۋتاتتارى بولدى. وداقتىق جانە رەسپۋبليكالىق كورمەلەردىڭ التىن, كۇمىس مەدالدارىنىڭ يەگەرى اتاندى. ونداي قۇرمەتكە بولەنگەن ەڭبەك ادامدارى مەن بىلىكتى باسشىلار جۇزدەپ سانالادى. سولاردىڭ ءبىرى – كەزىندە 55 مىڭنان اسا قوي, مىڭنان اسا جىلقى جانە ءىرى قارا مالىن وسىرگەن ۇلكەن شارۋاشىلىقتىڭ باسشىسى بولعان ءبىلىس كارىمبەك ۇلى وسپانوۆ. ول اسىل تۇقىمدى ەدىلباي قويىن وسىرۋدەگى كوپجىلدىق تاجىريبەسىنىڭ نەگىزىندە وندىرىستەن قول ۇزبەي ءجۇرىپ-اق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ كانديداتى اتاندى. ەڭبەك قىزىل تۋ جانە «قۇرمەت بەلگىسى وردەندەرىن يەگەرى بولدى. اۋپارتكومنىڭ ەكىنشى حاتشىسى, اۋاتكومنىڭ توراعاسى, جاڭا سەمەي اۋدانىنىڭ اكىمى بولىپ, ەل ءىسىن ىلگەرى باستىرۋعا ۇلەس قوستى.
وتكەن جىلداردىڭ تاريحىنا زەر سالساق شۇبارتاۋ اۋدانىنىڭ ەڭبەككەر جۇرتشىلىعى سول ءبىر جىلداردا قىستاماعا كىرەتىن قىرۋار مالعا قاجەتتى جەم-ءشوپتىڭ جەتكىلىكتى قورىن وزدەرى تۋىپ-وسكەن, قۇت-بەرەكە دارىعان قۇنارلى دالادان ءوندىرىپ كەلگەندىگىن كورەمىز. سونداي-اق ءار-جىلى 30-35 مىڭ گەكتار جەرگە ءارتۇرلى ءداندى داقىل ەگىپ, ونىڭ ءار گەكتارىنان ورتا ەسەپپەن جىل سايىن 10-15 تسەنتنەر استىق جيناۋعا جەتىستى. قازىردە سول ەگىستىك القاپتار قاڭباق باسقان, قۇيىن ويناعان قۇلا ءتۇز, قۋ مەديەنگە اينالىپ, ەلسىز-كۇنسىز, قاڭىراپ بوس جاتىر. ال ىرىلەندىرىلگەن اياگوز اۋدانىندا قازىر جىل سايىن 8-10 مىڭ گەكتار جەرگە استىق ەگىلەدى. مىنە, ءبىزدىڭ اۋدانداردى بىرىنە-ءبىرىن قوسۋدان تاپقان پايدامىز. مۇنداي بادىرايىپ تۇرعان كەلەڭسىز كەمشىلىكتەردى ءومىردىڭ كەز كەلگەن سالاسىنان تابۋعا بولادى.
قازاقستانداعى بارلىق اۋداندار سياقتى شۇبارتاۋ اۋدانى دا 1928 جىلى قۇرىلعان. سودان بەرى ەكى رەت تاراعان. العاشقىسى, 1963-1965 جىلداردىڭ ارالىعى. ەكىنشى رەت 1997 جىلدىڭ مامىر ايىندا تاراتىلعان. ەكەۋىندە دە اۋداننىڭ تەمىر جولدان شالعايلىعى, وبلىس ورتالىعىنان الىس ورنالاسقانى باستى سەبەپ بولعان. ءبىز وتپەلى كەزەڭدە ورىن العان ەكىنشى تارالىمدى دۇرىس دەيىك. ويتكەنى ول تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاعدىرى تارازىعا تۇسكەندەي قىل ۇستىندەگى كەز ەدى. اسىرەسە ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وبلىستارىندا تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ سانى تىم از بولاتىن. ال قازىر جاعداي مۇلدە باسقاشا. ەلدىڭ ەكونوميكاسى نىعايدى, الەۋەتى ارتتى. قالاداعى قانداستارىمىزدىڭ سانى كوبەيىپ, ساپاسى جاقسارا ءتۇستى. بۇگىندە وسىنداي داۋلەتى تاسىپ, ساۋلەتى ارتقان ەلىمىزدىڭ بولاشاعىمەن الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ قاي-قايسىسى دا ساناسادى. وسى ورايدا بارىمىزدى باعامداپ, بايلىعىمىزدى ارتتىراتىن, قول جەتكەن جەتىستىگىمىزدى ۇستەمەلەي تۇسەتىن يگىلىكتى ىستەرگە باتىل قادام باسقانىمىز دۇرىس دەگەن ويدامىز. سوندا عانا ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ مىرزا ايتىپ جۇرگەن جاڭا قازاقستاندى قۇرا الامىز.
اۋدان قايتا قۇرىلعان جاعدايدا بۇرىنعى قۇرىلىستاردىڭ نەگىزگىلەرىنىڭ ساقتالۋى دا بۇل ماقساتتى ىسكە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەتتە ەلدى مەكەندەردەگى مال ءوسىرۋ ءۇشىن ىرگەسى بەتونمەن بەكەمدەلگەن تاس قورالار مەن مال بورداقىلاۋ الاڭدارىنىڭ مۇرتتارى بۇزىلماعان قالپىندا تۇرعاندىعىن ايتۋىمىز كەرەك. ولاردى كوپ شىعىنسىز-اق جەڭىل جوندەپ, قاتارعا قوسۋعا بولادى. ال اۋدان ورتالىعىنداعى بۇرىنعى اكىمدىك ءۇيى, مەكتەپ, بالاباقشا, اۋرۋحانا, ىشكى ىستەر ءبولىمى سەكىلدى مەكەمەلەردىڭ عيماراتتارى دەرلىكتەي ساقتالعان. بۇل دەگەنىڭىز اۋداندى اشۋعا كوپ قارجى كەتپەيتىندىگىن كورسەتەدى. سوندىقتان دا ەل ەرتەڭىن ويلاعان ازاماتتار باتىل قادامعا بارۋعا ءتيىس. سوندا عانا ەلدەگى جۇمىسسىزدىقتان, ول تۋدىراتىن نارازىلىقتان قۇتىلۋعا بولادى.
ەندى نارىقتىق كەزەڭدە كەز كەلگەن اۋدان ءوزىن-ءوزى اقتاۋى ءۇشىن تەك قانا اۋىلشارۋاشىلىعىن العا باستىرۋ مەن مال ونىمدەرىن وندىرۋگە عانا قاراپ قالماۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە شۇبارتاۋ اۋدانىنىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تابيعي جەراستى باي- لىعىنىڭ وڭىردە مول قورى بار ەكەنىن ايتقان ءجون. ماسەلەن, مۇندا الەمدە سيرەك كەزەسەتىن «گاۆرا» اتالاتىن قارا تاستىڭ مول قورى بار. سونىمەن قاتار قىزىل, كوك, اق ءتۇستى مرامورلار, التىن مەن كۇمىس, جەز بەن مىس, كومىر مەن تەمىر, ءتىپتى ۋران جانە باسقا دا مەندەلەەۆ تابليتساسىنداعى بايلىقتىڭ تۇرلەرى جەتكىلىكتى. اقباستاۋ, قۇسمۇرىن, جورعا, تاسقورا, مايلىشات, مۇزبەل, شىرىق, ەمەلتاۋ, بايتەن, قىزىل تاس دەپ اتالاتىن جەرلەردەگى وسى قازبا بايلىقتاردى بۇگىندە جەكەمەنشىك شاعىن ءوندىرىس ورىندارى ءوز بەتتەرىنشە جۇلمالاپ, پايداسىن كورۋدە. ولاردىڭ مەملەكەتكە زاڭدى تۇردە قانشالىقتى سالىق تولەيتىن-تولەمەيتىندىگى دە بەلگىسىز. شۇبارتاۋ اۋدانى اشىلعان جاعدايدا ولار ءبىر جۇيەگە كەلەر ەدى دە تۇراقتى تۇردە سالىعىن تولەپ اۋدان بيۋدجەتىنە قىرۋار قارجى تۇسەر ەدى.
شۇبارتاۋدىڭ اۋدان بولىپ قۇرىلۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن تاعى ءبىر قولايلى جاعداي – بۇل وڭىردە بۇرىن كەڭشار ورتالىقتارى بولعان توعىز ەلدى مەكەننىڭ بارلىعى دەرلىكتەي ءبىر كەزدەگى ستراتەگيالىق جاعدايعا بايلانىستى سالىنعان ۇلكەن تاسجولدىڭ بويىندا جاتقاندىعى. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى مەن نۇر-سۇلتاندى قاراعاندى قالاسى ارقىلى جالعاستىراتىن باقتى مەن مايقاپشاعايدان شىعاتىن ەڭ توتە جول وسى ءوڭىردى باسىپ وتەدى. ەرتىستى وراماي, الاتاۋدى اينالماي جۇرەتىن ەڭ تۋرا جول – وسى. بىراق ونى جوندەۋ نەگە ەكەنى بەلگىسىز ءالى كۇنگە قولعا الىنباي كەلەدى. اۋدان اشىلسا جول دا جوندەلەر, وڭىرگە دە, ومىرگە دە ءوڭ كىرەر دەگەن ويدامىز.
مىنەكي, ءبىز وسىلاي ءوزىمىز جاقسى بىلەتىن شۇبارتاۋ ءوڭىرىنىڭ بۇگىنگى جانە بۇرىنعى جاعدايىن جالپى وقىرمان قاۋىمنىڭ, ەل باسقارۋعا اتسالىسىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ نازارىنا ۇسىنعاندى ءجون كوردىك. ونداعى ويىمىز ەل مەن جەردىڭ كەلەشەگى ءۇشىن كەرەكتى كۇن تارتىبىندەگى كەلەلى ماسەلەگە ءۇن قوسۋ. ارينە, بۇل جونىندەگى سوڭعى ءسوز, سوڭعى بايلام – ەلدىڭ ەرتەڭىن ويلاپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ەنشىسىندە. سول جاقسىلاردان جاقسى قولداۋ كۇتەمىز.
اقاش كوكسەگەن,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى