بارلىعى دا ىشتەگى جانە سىرتتاعى قازاقتاردىڭ ارالاس-قۇرالاس بولۋدى ويلاعان نيەتىنەن باستاۋ العان سىڭايلى. 2009 جىلى جاز ايىندا قوستاناي وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى جانبولات ۇمبەتوۆ چەليابىدەگى «ازامات» قازاق قوعامدىق ۇلتتىق-مادەني ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى بولات حاسانوۆپەن كەلىسە وتىرىپ, سول جاقتاعى بەس قازاق بالاسىنىڭ قارابالىق اۋدانىنداعى جازعى بالالار لاگەرىندە دەمالۋىن ۇيىمداستىردى. لاگەردە ولارعا قازاق ءتىلىندە تاقپاقتار جاتتاتتى, ويىندار ويناتتى, قازاقشا اڭگىمەلەر, ءاندەر تىڭداتتى. بۇل رەسەيلىك بالالار ءۇشىن تىڭ جاڭالىق بولعان ەدى.
– قازىر جۇرگىزىپ وتىرعان ۇلكەن جۇمىسىمىزدىڭ باسى بولعان ەدى بۇل. مۇنان كەيىن ءبىز رەسەي ايماعىندا قازاق ءتىلىن وقىتۋ كەرەك دەپ شەشتىك, – دەيدى وبلىستىق ءتىل باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى باقىتگۇل سۇلەيمەنوۆا.
سول جىلى جازدا «ازامات» قازاق قوعامدىق ۇيىمى چەليابى وبلىسىنداعى قازاقتارعا قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن ۇيىرمە اشۋ جونىندە حابارلاما بەرەدى. وبلىستىڭ ءار اۋدانىنان حابارلاسقاندار قاتارى كوبەيە تۇسەدى. رەسەي قازاقتارى تاراپىنان قازاق ءتىلىن وقىپ-ۇيرەنۋگە سۇرانىستىڭ بار ەكەنىن بىلگەن سوڭ, تامىز ايىندا وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ ماماندارى چەليابى وبلىسىنىڭ برەدى, ترويتسك, ناعايباق اۋداندارى مەن چەليابى قالاسىنان قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋگە تالابى بار بەس مۇعالىمدى قوستانايعا شاقىرىپ, ولار ءۇشىن ءبىر اپتالىق سەمينار وتكىزدى. ولارعا ماماندار قازاق ءتىلىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنە ۇيرەتۋ ءۇشىن جاسالعان ەڭ جەڭىل باعدارلامالار بويىنشا ساباق بەردى. كەتەردە رەسەيلىك قانداستارعا قازاق ءتىلىن وقىتۋ ادىستەمەسىن مەڭگەرگەنى جونىندە سەرتيفيكات تابىس ەتىلدى.
وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى باستالعان ءىستى ورىستەتە ءتۇستى. 2009 جىلدىڭ اياعىندا چەليابى قازاقتارى ءۇشىن قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋدىڭ تۇتاس باعدارلاماسىن جاسادى. قوستاناي قالاسىنداعى تىلدەردى وقىتۋ ورتالىعىنىڭ ماماندارى ولار ءۇشىن ارنايى, جەڭىلدەتىلگەن باعدارلامالار, وقۋلىقتار دايىندادى. 2010 جىلى مامىر ايىندا چەليابىدەگى «ازامات» قازاق قوعامدىق ۇلتتىق-مادەني ۇيىمىمەن بىرلەسە وتىرىپ, قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ كۇندەرىن وتكىزدى. وعان رەسەيدىڭ ون توعىز ايماعىنداعى قازاق دياسپورالارىنىڭ وكىلدەرى كەلدى. وسى شارا شەڭبەرىندە وتكەن دوڭگەلەك ۇستەل ماجىلىسىنە رەسەي قازاقتارى فەدەرالدىق ۇلتتىق-مادەني اۆتونومياسىنىڭ پرەزيدەنتى توقتارباي دۇسەنباەۆ سامارادان كەلىپ قاتىستى. ءتىل ماسەلەسى قارالدى. رەسەيدىڭ ءار تۇكپىرىنەن جينالعان قازاقتارعا چەليابىلىك مۇعالىمدەردىڭ قازاق تىلىنەن ءبىلىم جارىسى بايقاۋى كورسەتىلدى.
سىرتتاعى قازاقتاردىڭ قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە نازارىن اۋدارۋ جۇمىسى مۇنىمەن شەكتەلمەدى. چەليابى وبلىسىنداعى مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا «رەسەي مەن قازاقستان حالىقتارى دوستىعى» تاقىرىبىنا قازاق تىلىندە شىعارما جازۋدان بايگە جاريالاندى. وعان قاتىسۋشىلار كوپ بولدى.
– ارينە, شىعارما ساپاسى ءجونىندە اڭگىمە ايتۋ ەرتەرەك ەدى. ەڭ باستىسى, بايقاۋ وعان قاتىسۋشىلاردىڭ, قازاق تىلىنە دەگەن ىنتىزارلىق تانىتقاندار قاتارىنىڭ كوبەيۋىنە سەبەپ بولدى. سوندىقتان ەندى ءبىز مۇعالىمدەر سەمينارىن تەك قوستاناي, چەليابىدە عانا ەمەس, ماگنيتوگور قالاسىندا وتكىزۋدى ءجون كوردىك. وعان 30 مۇعالىم جينالدى. ولاردىڭ اراسىندا ساۋساقپەن سانارلىق كىسى عانا ءتىل مامانى, قالعاندارى مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى, وزگە دە ماماندىق يەلەرى بولدى, – دەيدى باقىتگۇل زارلىققىزى.
وسى سەمينارعا قاتىسۋشىلاردىڭ جاس قۇرالپىلارى دا ءارتۇرلى بولاتىن. قازاق ءتىلىن وزگەگە ۇيرەتۋگە تالپىنعانداردىڭ اراسىندا ەگدە كىسىلەر دە بولدى. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مامانى باقىتگۇل زارلىققىزى ولارمەن تاعى دا ونشاقتى كۇن ساباق جۇرگىزدى.
– شارۋاسى بار, كۇندەلىكتى تىرلىكتەن بوسامايتىن كىسىلەر ەمەس پە؟ سولاردىڭ بارلىعىن ۋاقىتشا جيىپ قويىپ, ون كۇن بويى مەنىڭ ساباعىمنىڭ ءبىر ساعاتىن قالدىرماي تىڭدادى. رەسەيدەن قازاقستانعا كەلىپ-كەتىپ جۇرەتىن قانداستارىمىزبەن قاتار, ونداي مۇمكىندىككە قولى جەتە بەرمەيتىن كىسىلەر دە بار. مەن ساباعىما استانا, بايتەرەك, قازاقستاننىڭ رامىزدەرى, سالت-ءداستۇر, ءان-بيلەرىمىز, بەلگىلى تۇلعالار تۋرالى بەينەماتەريالدارمەن دايىندالعان كورنەكى قۇرالدار پايدالانعان كۇندەرى ونى كوزىنە جاس الىپ تىڭدايتىندار بولدى, – دەيدى باقىتگۇل زارلىققىزى.
مۇعالىمدەر وتكىزگەن جەكسەنبىلىك ساباقتارعا چەليابى وبلىسىنىڭ ءار شالعايىندا تۇرىپ جاتقان قانداستارىمىزدىڭ بالالارى جاقسى قاتىسادى. ونىڭ ناتيجەسى ۆەرحنە-ۋرالسك اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا وتكەن «قازاق ءتىلىنىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى» بايقاۋىندا كورىندى. وعان بەس مۇعالىم ءوزىنىڭ وقىتىپ جۇرگەن بالالارىمەن بىرگە كەلىپ قاتىستى. ءتىلى ورىسشا شىققان قازاق بالالارى قازاق تىلىندە تاقپاقتار ايتتى, سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى. ورىس ماقامىمەن سويلەسە دە ولاردىڭ قازاق ءتىلى جونىندە تۇسىنىگى قالىپتاستى. كەلگەن جۇرت وسىعان ريزا بولىپ تاراستى. بەس مۇعالىمنىڭ اراسىنان ناعايباقتان كەلگەن رايحان بورانتاەۆا ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى. وسىنداي بايقاۋ جىل سايىن ءوتىپ كەلەدى. قازىر ترويتسك اۋدانىندا عاليا سارسەنباەۆا, ۆەرحنە-ۋرالسكىدە التىنشاش تاسقارانوۆا مەن «قازاق ءتىلىنىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى» بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى باقتىبيكە دۇيسەنباەۆا, چەليابى قالاسىنان ءۇمىت بايداۋلەتوۆا مەن جاسۇلان كولدەەۆ, چەسما اۋدانىنان گۇلسارا تۇرعىنوۆا قازاق ءتىلىن وقىتۋدا كوپ تاجىريبە جيناقتاعان.
– مەنىڭ ساباعىما چەليابى قالاسىنداعى ستۋدەنتتەر قىزىعىپ, ىنتامەن كەلەدى. قوستانايلىق ءتىل ماماندارىنىڭ ادىستەمەلەرى جاقسى. الايدا, وقۋلىقتار كوبىرەك بولسا دەگەن تىلەگىمىز بار, – دەيدى چەليابىلىك ءۇمىت بايداۋلەتوۆا.
«ازامات» قازاق قوعامدىق ۇيىمىنىڭ ىزدەنىس جۇمىستارى ارقاسىندا 2012 جىلى چەليابىنىڭ ۆەرحنە-ۋرالسك, اگاپوۆ, قىزىل, ناعايباق جانە چەسما اۋداندارىنداعى مەكتەپتەردە قازاق ءتىلى فاكۋلتاتيۆتىك ساباق رەتىندە ەنگىزىلدى. بۇل رەسەي قازاقتارىنا قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ جۇمىستارىنداعى ۇلكەن جەتىستىك ەدى. فاكۋلتاتيۆتىك ساباقتار ۇزدىكسىز ءجۇرىپ, وندا بالالار ءتىلدى تياناقتى وقيدى. ەكىنشىدەن قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن مۇعالىمدەرگە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قوسىمشا ەڭبەكاقى تولەندى.
وتكەن جىلى كۇزدە «ازامات» قازاق قوعامدىق ۇلتتىق-مادەني ۇيىمىنىڭ جاڭا جەتەكشىسى قانات سەيتىكوۆتىڭ باستاماسىمەن چەليابىمەن شەكتەسەتىن قارابالىق اۋدانىنا جيىرما شاقتى مۇعالىم كەلدى. اۋداندىق ءتىل ءۇيرەتۋ ورتالىعى بازاسىندا ولارعا قىسقا مەرزىمدى سەمينار ساباقتارى جۇرگىزىلدى. وسى جازدا قوستانايلىق ءتىل ماماندارى چەليابىلىك مۇعالىمدەردى تاعى دا قارابالىقتا وقىتۋعا, ادىستەمەلىك كومەك كورسەتۋگە ۋادە ەتتى.
– بيىل قارابالىققا قازاق ءتىلىن وقىتاتىن وتىزدان اسا مۇعالىم كەلەدى. قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە دەگەن تالپىنىس مول, – دەيدى قانات حاكىم ۇلى. چەليابى وبلىسىنداعى قازاقتار توپتاسىپ تۇراتىن ناعايباق, اگاپوۆ اۋداندارىنداعى اعا ۇرپاق وكىلدەرى بالالارى مەن نەمەرەلەرىنىڭ قازاق تىلىندە سويلەي الماعانىنا قامىعاتىن. قازاق ءتىلى ۇيىرمەلەرى اشىلعانىنا ولار دا قاتتى قۋاندى. رەسەيلىك قازاق جاستارى تاريحي وتانىنا كەلۋگە كوبىنە ءتىل بىلمەگەندىكتەن جاسقاناتىن كورىنەدى. ولاردىڭ قازاق ءتىلى ءۇيىرمەلەرىنە زور ىقىلاس تانىتۋى ءشولىن باسۋعا جاڭبىردىڭ قاق سۋىن ىزدەگەن كيىكتەردى ەلەستەتكەندەي.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي.