ورالدىڭ وقۋشىلارى قاي تىلدە وقيدى؟

– بۇل جوبا ورال قالاسى مادە­نيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمى­نىڭ 2021 جىلدان باستاپ وتكىزىپ كەلە جاتقان شاراسى. بىلتىر كارانتين تالاپتارىنا ساي ونلاين تۇرىندە ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن, بيىل اتا-انالاردىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن كەڭ كولەمدە وتۋدە. قالا بويىنشا 21 مەكتەپ 24 بالا­باقشادا وسىنداي ءتۇسىندىرۋ جۇ­مىسى جۇرگىزىلەدى, – دەيدى ورال قا­لاسى مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى سەرىك قايىرليەۆ.

ناسيحات توبىنىڭ قۇرامىندا وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باس­قارماسىنىڭ باسشىسى ەرلان عاليەۆ, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى بولات جەكسەنعاليەۆ, ورال قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتتارى ءازيما عۇباشەۆا, ايگۇل تۇركينا, سۆەتلانا باحي­شەۆا, كەنەسارى نۇرشينوۆتار, ء«تىل مۇرا» قوعامدىق قوزعالىسى ءتورايى­­مىنىڭ ورىنباسارى يرينا سۋەتينا, فيلولوگ عالىمدار ۇل­داي ەرجانوۆا, التىنبەك اب­دۋل­مانوۆ سىندى بەلگىلى تۇلعالار بار.

كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ورال قالاسىندا جالعىز قازاق مەكتەبى – ساكەن سەيفۋللين اتىنداعى №11 مەكتەپ-ينتەرناتى جۇمىس ىستەدى. ونىڭ ءوزى شالعايداعى شوپان بالالارىنا ارنالىپ, ءتورتىنشى كلاستان باستاپ وقۋشى قابىلدايتىن. ال جايىق جاعاسىنداعى جاسىل جەلەككە بولەنگەن شاھاردىڭ ءوزى اۋىلدان كەلگەن قازاقتى از جىلدا ء«تىلى ءبىر, تىلەگى ءبىر ۇلت­قا» – ءورىستىلدى, كەڭەستىك مەن­تاليتەتتى دۇباراعا اينالدىرا­تىن الىپ ماشي­نا سەكىلدى ەدى. بۇل «زاۋىتتىڭ» يلەۋى­نەن امان قالۋ مۇمكىن ەمەس بو­لاتىن. قالاداعى تام-تۇم قازاق با­لاسىن قازاق مەكتەبىنە بەرۋ تۋرالى وي اتا-انانىڭ باسىنا كىرگەن ەمەس: «قاراعىم قور بولماسىن, ورىس­شا وقىتايىن...» دەگەن وي ۇستەم ەدى...

ال بۇگىن شە؟

بۇگىندە ورال قالاسىندا 25 مەك­تەپ تازا قازاق تىلىندە, 20 مەك­تەپ ارالاس – قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە ءبىلىم بەرەدى. تەك قانا ورىس تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپ سانى – بەسەۋ.

قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردەگى وقۋشىلار سانى – 27 601 بولسا, ورىس ءتىلدى مەكتەپتەردە 6 665 بالا وقىپ جاتىر. ال ارالاس مەكتەپتەردەگى وقۋ­شىلار سانى – 21 001, ونىڭ ىشىن­دە قازاق سى­نىپ­تارىنداعى وقۋ­شىلار – 4 628 بولسا, ورىس سى­نىپ­تارىندا – 16 373 وقۋشى بار.

كورىپ وتىرعانىمىزداي, ارالاس مەكتەپ دەگەنىمەن, ول جەردە اراسالماق ءورىستىلدى سىنىپتارعا ويىسىپ تۇر.

ماسەلەگە مىنا قىرىنان دا قاراپ كورەيىك: ورال قالاسى بو­يىنشا 2021-2022 وقۋ جىلىندا جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ 58,31%-ى قازاق سىنىپتارىندا وقيدى, سونىڭ ىشىندە 0,8 پايىزى – وزگە ۇلت وكىلدەرى. ال ورىس تىلىندە ءبىلىم الىپ جاتقان وقۋشىلاردىڭ 47 پايىزى, ياعني 10 829-ى – قازاقتار.

قازاق بالاسىن ورىس مەكتەبىنە بەرۋ ءۇردىسى اسىرەسە سوڭعى جىلدارى كوبەيىپ كەتكەن: 2021-2022 وقۋ جىلىندا ورال قالاسىندا 1 سىنىپتا وقيتىن بالالار سانى 6 465 بولسا, سونىڭ 3 096-سى, ياعني 47,88 پايىزى عانا قازاق مەكتەبىندە وقيدى. بۇلاردىڭ اراسىندا 27 بالا (0,8%) عانا – وزگە ۇلت وكىلدەرى.

ال ورىس تىلىندە ءبىلىم الىپ جاتقان 2 744 وقۋشىنىڭ ىشىندە 1 483 بالانىڭ ۇلتى – قازاق.

مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردە تاربيەلەنۋشىلەردىڭ جالپى سانى 17 386 بولسا, سونىڭ ىشىندە 2 177 قازاق بالاسى ءورىستىلدى توپتاردا تاربيەلەنىپ جاتىر.

ناسيحات كەرەك!

تاريحقا قاراساق, ورال قالا­سىندا قازاق بالالارىنىڭ انا تىلىن­دە ءبىلىم الۋ ماسەلەسى ارا-تۇرا كوتەرىلىپ, ناۋقاندىق سيپات العان ەكەن.

«العاش وسىنداي جوبانى 2005 جىلى قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى امانجول زەينۋللين اعامىز باستاپ, ارالاس وقىتاتىن قالا مەكتەپتەرىن تۇگەلدەي ارالاپ ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزگەنبىز. وسى جۇمىستىڭ جالعاسىن تاپ­قانىنا قۋانىشتىمىن. بۇگىن ءوزىم №21 جانە №45 مەكتەپتەرگە ار­نايى باردىم. باستىسى, اتا-انالار مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن دۇرىس ءتۇسىنىپ, بالالارىنىڭ وقۋ ءتىلىن تاڭداۋىنا مۇمكىندىك بەرسە بولعانى», دەيدى جوعارىداعى ناسيحات توبىنىڭ مۇشەسى, «ماڭگى­لىك ەل» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى جانات تاناباەۆا.

ءدال وسىنداي ناسيحات جۇمىس­تا­رى ورال قالاسىندا 2009-2010 وقۋ جىلىندا دا جۇيە­لى جۇر­گىزىل­گەن بولاتىن. سول كەز­دەگى «جايىق پرەسس» مەدياحول­دينگىنىڭ باسشىسى شىڭعىس مۇ­قان بۇل باستامانى ءورىستىلدى باسىلىمداردا ءجيى كوتەرىپ, ول جاقسى ناتيجەگە جەتكىزىپ ەدى.

قازاق بالالارىن ورىس مەك­تەبىنە بەرگەن اتا-انالاردىڭ ءجيى اي­تاتىن ءۇش ءۋاجى بار. ونىڭ العاش­قىسى – قازاق مەكتەبىندە ءبىلىم ساپاسى تومەن-مىس. ەكىنشى ميف – مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرە­تىن مەكتەپتەردە تاربيە جۇ­مىس­تارى دا كەم سوعىپ جاتاتىن كورىنەدى. اتا-انالار ايتاتىن ءۇشىنشى ءۋاج – ء«بىز ءوزىمىز قازاقشا بىلمەيمىز, بالامىزعا قالاي كومەك­تەسەمىز, قالاي وقىتامىز؟!»

قازىرگى تاڭدا مەكتەپتەردەگى ءبىلىم ساپاسىن ۇبت قورىتىن­دى­لارى, «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا الەمنىڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىنا اتتانىپ جاتقان جاستار انىق كورسەتەدى. ال جەرگىلىكتى ورىن­­داردىڭ مالىمەتىنە قارا­عان­دا, جاسوسپىرىمدەر مەن كامە­لەتكە تولماعاندار جاساعان قىل­مى­س­­تاردىڭ 70 پايىزى ورىس تىلىن­دە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ­تەر­گە تيە­سىلى ەكەن. مىنە, ءبىلىم ماسە­لە­سىندە دە, تاربيە ماسەلەسىندە دە قازاقتىلدى مەكتەپتەردىڭ ءباسى بيىك تۇر.

– بۇرىن اتا-انالار العاشقى ەكى ءۋاجدى العا كوبىرەك تارتاتىن ەدى. قازىر ولاردىڭ ويى وزگەرگەن. دە­گەنمەن وتباسىلىق ءۇردىس, پسي­حو­لوگيالىق كەدەرگى قازىر ال­عا شىعىپ تۇر. سوندىقتان ءورىس­تىل­­دى وتباسىلاردىڭ ءوز بالاسىن قازاق مەكتەبىنە بەرۋى ءۇشىن جان-جاقتى قولداۋ كەرەك, – دەي­دى حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قو­عا­مى وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى بولات جەكسەنعاليەۆ.

شىنىندا دا, اتا-اناسى, وسكەن ور­تاسى ءورىستىلدى بولىپ قالىپ­تاس­قان بالدىرعاندى مەم­لەكەت­تىك تىل­دە وقىتاتىن مەكتەپكە بەرگەن جاع­دايدا ول بالالار ەرەكشە نازارعا الىنۋى كەرەك. اتا-انالار وسىنداي بالالارىنا ارنايى دايىندىق توبى بولسا دەگەن ءوتىنىش ايتقان. كەي­بىر قازاق مەكتەبىندە تىلگە شور­قاق بالالاردى سىنىپتاس­تارى «ورىس» دەپ مازاقتاعان وقي­عالار كەز­دە­سىپ­تى. ارينە, بۇل – جاس بالا­نىڭ سانا-سەزىمىنە ۇلكەن سوققى. «سون­دىق­تان ءبىز باستاۋىش سىنىپ مۇعالىم­دەرى ءۇشىن دە ارنايى سەمينار ۇيىمداستىرۋ كەرەك دەگەن ويعا كەلىپ وتىرمىز», دەيدى بولات وتەعالي ۇلى.

سوڭعى جىلدارى بالاسىن ورىس تىلىندە وقىتاتىن قازاقتار نەگە كوبەيىپ كەتتى؟ ويلاناتىن سۇراق وسى. پاندەمياعا بايلانىستى سوڭعى جىل اتا-انالارمەن تىكەلەي بايلانىس بولماي قالعانى راس. كوپ شارا ونلاين تۇردە ءوتتى. ونىڭ ۇستىنە, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ 5 وبلىسىمەن شەكتەسەتىن باتىس قازاقستاندا رەسەيلىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جارناماسى ءجۇرىپ-اق تۇر. مۇنىڭ دا اسەرىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سوسىن ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ مۇ­عا­لىمدەرى اراسىندا ء«بارى قازاق­شا بولىپ كەتسە, قىزمەتسىز قالامىز» دەگەن ۇرەي دە بار سياقتى. جوعارىدا اي­تىلعان ناسيحات توبى ورال قالا­سىنداعى ءبىر مەكتەپكە كەزدەسۋ­گە بارعان كەزدە, اتا-انالارعا الدىن الا «از­عىر­عانعا ەرمەڭدەر, ورىس سىنىبىندا قالا بەرىڭدەر» دەگەن اڭگىمە ايتىلعان. ارينە, مۇنىڭ ءبارى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ «دوڭگەلەگىنە تاياق تىعۋ» ەكەنى كورىنىپ تۇر. جانە بۇل ارەكەت مەملەكەتتىك مەكتەپتە بولعانى وكىنىشتى...

اۋىلداعى ارالاس مەكتەپ

ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى سا­راپ­شى­لاردىڭ كوبى ارالاس تىلدە وقى­تا­تىن مەكتەپتەردە نەگى­زىنەن قازاق ءتىلى قاعاجۋ كورەتىنىن ايتادى. ءورىستىلدى حالقى كوپ قالا­لىق جەردە ارالاس مەكتەپتەر اشۋ – امالسىزدان جاسالاتىن شارا عوي. ال تاپ-تازا قازاقى اۋدان­دارداعى ارالاس مەكتەپ, ورىس سىنىپ­تارى­نىڭ جۇمىسىن ءتۇسىنۋ قيىن. بۇعان قانداي قاجەتتىلىك بار؟!

– 2000 جىلداردىڭ باسىندا قازتالوۆ اۋدانى ورتالىعىندا جاڭا مەكتەپ سالىنىپ, قازاق تىلىن­دە ءبىلىم بەرەتىن بولىپ كەلى­سىلدى. الايدا ءبىر توپ اتا-انا شاعىم­دانىپ, جاڭا مەكتەپتە ورىس سىنىپتارىن اشۋعا تىرىستى. ءبىز ولاردى دەر كەزىندە تويتارىپ تاستادىق. ويتكەنى اۋىلدا بۇدان باسقا ءبىر ارالاس مەكتەپ بار ەدى, – دەيدى سول كەزدە اتالعان اۋداندى باسقارعان ناسىپقالي يمانعالي ۇلى.

وسىعان ۇقساس وقيعا جانىبەك اۋى­لىندا دا بولعان. تەمىر­جول­دىڭ ارعى بەتىندەگى شاعىن اۋىلداعى ءبىلىم ورداسىن قوستىلدى مەكتەپكە اينالدىرعىسى كەلگەن تۇر­عىنداردى توقتاتىپ, ءمان-جاي­دى ءتۇسىندىرىپ, قازاق مەكتەبىن قور­عاپ قالعان ناسىپقالي يمان­عالي ۇلى كوپ جاعدايدا ءوڭىر باسشىلارىنا تاباندىلىق, شەشىم قابىلداۋ جەتپەيتىنىن ايتادى.

– كەزىندە ءبىز بالامىزدى قا­زاق­شا وقىتۋ ءۇشىن ساۋساقپەن ساناۋلى مەكتەپكە ىزدەپ باردىق. قالا­نىڭ ەكىنشى شەتىنە اۆتوبۋس­پەن سابىلدىق. ۋاقىت, قاراجات شىعىن­دادىق. قازىر زامان باسقا. قازاق­ستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىن­دە ەكەنىن, كەلەشەكتە ۇلتتى ۇيىس­­تىراتىن مەملەكەتتىك ءتىل ەكە­نىن تۇسىنەتىن ۋاقىت كەلدى. ورىس تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپ­تەر­­گە سۇرانىس ازايىپ جاتىر. «وسى­­نىڭ بىرىنە قاراماي بالا­ڭىز­­دى ورىسشا وقىتام دەسەڭىز, سول ءۇشىن قۇرباندىققا بارى­ڭىز, ۋاقى­تى­ڭىزدى, قاراجاتىڭىزدى سارپ ەتى­ڭىز» دەۋ كەرەك. كەرەك دەسەڭىز, ءبىلىم بەرۋدى جان باسىنا سايكەس قار­جى­لاندىرۋ كەرەك. قازاق بالا­سى ورىس سىنىبىنا بارسا, ونىڭ قارجىسىن اتا-اناسى ءوز قالتا­سى­نان تولەسىن. ال مەملەكەت قارا­جا­تى مەم­لە­كەت­تىك ءتىلدى مەكتەپتى دامى­تۋعا جۇم­سالسىن, – دەيدى يمانعالي اعامىز.

الايدا وڭىردە مۇنداي ارەكەت­شىل باسشىلار از بولىپ تۇر.

تاعى دا ءبىراز سانعا كەزەك بەرە­يىك: باتىس قازاقستان وبلىسىندا جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەك­تەپتەردىڭ سانى – 379. سونىڭ ىشىن­دە 102 مەكتەپ ارالاس تىلدە وقىتا­دى. ماسەلەن, تۇرعىندارى تۇگەلگە جۋىق جەرگىلىكتى ۇلتتان تۇراتىن اق­جايىق, بوكەي ورداسى, جاڭاقالا, جانىبەك, قازتالوۆ اۋداندارى­نىڭ ارقايسىسىندا ارالاس ەكى مەكتەپتەن بار. وبلىس بويىنشا ارالاس مەكتەپتەردىڭ ورىس سىنىپتارىندا 28 908 وقۋشى وقىپ ءجۇر! ونىڭ تەڭ جارتىسى, ياعني 14 678-ءى – قازاق بالالارى! ال مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردە تاربيەلەنىپ جات­قان 21 445 بالانىڭ 2 695-ءى دە قا­راكوزدەر ەكەن. بۇل بالا­لار­دىڭ ءبارى – بولاشاق قازاق­ستان­نىڭ ازاماتتارى. ەلىمىزدە ۇلتتىق ارا سالماق, تىل­­دىك ورتا تەز وزگەرىپ كەلەدى. قازىر­دىڭ وزىن­­­دە مەملەكەتتىك قىز­مەتتە, حا­­­­لىق­­قا قىزمەت ەتۋ ورىن­دا­رىن­­دا قازاق­تىلدى ماماندار سۇ­را­­نىسقا يە. سون­دىقتان بالا­سى­نىڭ بولاشاعىن وي­لاعان «قۇ­لى­نىم قور بولماسىن» دەگەن اتا-انا بالاسىن مەملەكەتتىك تىل­دە وقى­تاتىن مەكتەپكە بەرسە كەرەك-ءتى.