ورتالىقتان ون شاقىرىم جەردەگى العاباس اۋىلىنىڭ پروبلەماسى شاش ەتەكتەن. تۇرعىندارى ارىز-تىلەكتەرىن جاۋدىرعاندا, نەدەن باستاپ جازارىمىزدى بىلمەي ساستىق. ەلىمىزدە اۋىز سۋدىڭ سانداعان باعدارلاماسى قابىلدانعانىمەن العاباستىقتارعا ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر تامشى سۋ بۇيىرماعان. اۋىز سۋى بىلاي تۇرسىن, تۇرعىندار بۇلاققا سۋ شىعارا الماي وتىرعان جوق پا؟! «مالىم – جانىمنىڭ ساداعاسى...» دەيتىن جۇرت جايىلىم مەن شابىندىق تاپپاي شىر-پىر. سارىپ اۋرۋى ول, جايلاپ تۇر...
150-گە تارتا ءتۇتىنى بار اۋىلعا ارنايى بۇرىلعانبىز. اۋدان ورتالىعى كۇرشىمنەن بار-جوعى 10 شاقىرىم جەردەگى العاباسقا جەتۋدىڭ ءوزى مۇڭ. بىلتىر عانا توسەلگەن اسفالتى جىل بولماي ەزىلىپ كەتكەن. جولاي جولىققان جۇرگىزۋشىلەر اسفالتقا انەۋگۇنى جۇك كولىگى باتىپ قالعانىن ايتىپ كۇلەدى. كۇلمەيدى, كەكەتەدى. اۋدان اكىمدىگىنىڭ سالعىرتتىعىن, جاۋاپسىزدىعىن ايتىپ كۇرسىنەدى. ايتسا, ايتقانداي. 10 شاقىرىمعا جول سالا الماسا, توسەگەن اسفالتتىڭ استاڭ-كەستەڭى شىعىپ جاتسا, كىم الاقايلايدى؟! حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمى وسىندايدان كەتەدى.
– جولدىڭ سيقى مىنە, كورىپ تۇرسىزدار. جاس بالانىڭ ەڭبەگىندەي بىلقىلداپ جاتىر. بىلتىر توسەلگەن اسفالت. ساپا جوق. قالىڭدىعىن قاراڭىز, 1,5 سم بولسا بولدى, ايتپەسە ول دا جوق. ۇگىلىپ جاتىر. جولدىڭ ءدال وسى تۇسى وينامالى. سوندىقتان الدىمەن استىڭعى قاباتىن بەكىتىپ الۋى قاجەت. كوكتەمدە سۋ جۇرەتىندەي جول استىنان كوپىر سالىنۋى كەرەك ەدى. سالىنباعان. انشەيىن اۋاعا شاشىلعان اقشا, – دەيدى جۇرگىزۋشى توقتامىس تۇرسىنوۆ.
كوردىك, اسفالت جۇپ-جۇقا. ساۋساقپەن تۇرتسەڭ, ۇگىلەدى. جولشىلار ماي جاققانداي, سيپاي سالعان. ونىڭ ۇستىنە, وتىز توننالىق جۇك كولىكتەرى ويقاستاعاندا ەزبەي قويا ما؟! سالعان سوڭ سالعىرتسىماي سالۋ كەرەك ەدى, راس. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بۇل جولعا 100 ملن تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسالعان ەكەن. ءيا, از قاراجات ەمەس.
– كۇرشىم – العاباس اراسىنداعى جولدىڭ 7 شاقىرىمى جوندەلدى. ال قالعان 3 شاقىرىمىنا مەردىگەر ۇيىم دەمەۋشىلىك كومەك رەتىندە اسفالت توسەپ بەرگەن. وعان دا از قاراجات جۇمسامادى. قابىلداپ الماس بۇرىن جان-جاقتى تەكسەرۋ جۇرگىزىلدى. ءبارى نورماعا ساي بولدى. الايدا اسفالت توسەلگەن جەردىڭ ءۇش شاقىرىمى وينامالى. كوكتەمدە ويناپ, اسفالت قوپسىپ كەتەدى. ونى جوندەۋدىڭ ءبىر امالى سول, ءۇش شاقىرىمدى قايتا قازىپ, تاس توسەپ, درەناج سالىپ بارىپ اسفالتتاۋ كەرەك. جالپى جولدىڭ كەپىلدەمەسى بار. قازىرگى ۋاقىتتا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارىن ازىرلەپ جاتىرمىز, – دەيدى كۇرشىم اۋداندىق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنىڭ باسشىسى ماقسات اكىراموۆ.
سەنگەندەي بولدىق. بيىل جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتى رەتتەلسە, كەلەر جىلى العاباسقا الشاڭ باسىپ تاقتايداي اسفالتپەن باراتىن شىعارمىز.
العاباستىڭ اۋەلگى اتاۋى «زەلەنىي» ەدى. دەمەك, كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا جاسىل جەلەگى جايقالىپ تۇرعان سوڭ سولاي اتاسا كەرەك-ءتى. بۇگىن شە, بۇگىن وزگەرگەن ءبارى. اۋىل جۇرتى العا باسامىز با دەپ اتاۋىن «العاباس» دەپ وزگەرتكەن شىعار. الايدا كەرى كەتپەسە, العا باسقان اۋىلعا ۇقسامايدى. جوق, اۋىل حالقىنىڭ اۋىزبىرشىلىگىنە سىزات تۇسپەگەن. ءبارى ۇيىمشىل. ەسىكتەرىنە ق ۇلىپ سالىنبايتىن اۋىل دەسەك تە بولادى. الايدا... سارى دالا. اڭىزاق جەل. ىرگەسىندەگى ەرتىس تە تارتىلىپ كەتكەن. ءبىز بارعاندا تۇرعىندارى ورە تۇرەگەلىپ, اۋىلدىڭ پروبلەمالارىن جىپكە تىزگەندەي ايتتى.
«اۋىلدا 500-دەي جان بار. مەكتەبىمىز 11 جىلدىق. ماسەلەلەردى ايتار بولساق, كوشەلەردە جارىق جوق. مالعا نە جايىلىم, نە سۋات تاپپاي ساندالامىز. دۋاداقپىز. شابىندىق تا پروبلەما. قىسقاسى, ەشكىمگە كەرەك جوق بولىپ وتىرعان جايىمىز بار» دەپ شۋلاستى ەل.
– كولحوزدا 35 مىڭ قوي بار-تۇعىن. ودان باسقا قانشا ءىرى قارا, جىلقى بولدى. جايىلىمى دا, شابىندىعى دا جەتىپ ارتىلاتىن. سول جەردىڭ ءبارىن تانىس-تامىرلارىنا تاراتتى دا جىبەردى. ەندى اۋىل مالى جايىلىمنان تارىعىپ وتىر. شابىندىق تا قيىن. ءبىر شارۋانىڭ باسىندا مىڭداعان گەكتار جەر بار دا, ءبىر اۋىل ون گەكتار جەرگە زار. ادىلدىك قانە؟ ونىڭ ۇستىنە ول شارۋا قالادا تۇرسا, جەردى پايدالانباسا, نەگە اۋىلدىڭ ەنشىسىنە قالدىرمايدى؟ – دەيدى العاباس اۋىلىنىڭ تۇرعىنى بايكەن قالىموۆ.
اۋىلدىقتاردىڭ اۋىز سۋعا قول جەتكىزە الماي وتىرعانى جانە بار. كانالعا سۋ شىقپاعان سوڭ جەراستى سۋى تومەن ءتۇسىپ كەتكەن. بۇرىندارى ءتورت مەتردەن-اق اۋىز سۋ شىعىپ تۇرسا, قازىر 8 مەترگە تەرەڭدەگەن. قايتا قۇدىق قازۋ دا اۋىلدىقتاردىڭ قالتاسىنا سوعادى. مەترى – 25 مىڭ تەڭگەدەن.
– ارىققا يە جوق. يە بولماعان سوڭ تازالانبايدى. جەرىمىز قانداي ەدى كەزىندە؟! شىبىق شانشىساڭ, ورمان بولاتىن. «اقبۇلاق» باعدارلاماسىمەن بىلتىر اۋىز سۋ تارتامىز دەگەن. ءسوز عانا ەكەن. جولدىڭ جاعدايى اناۋ, كوردىڭدەر. بىراق اۋىلدان ادام كوشىپ جاتقان جوق قازىر. ەندى وسى اۋىلىمىزعا ۇكىمەت جاعداي جاساسا دەيمىز. جاعداي دەپ وتىرعانىمىز – اۋىز سۋ, جايىلىم مەن شابىندىق. سودان كەيىن كانالدارعا سۋ شىعىپ تۇرسا, بولعانى. ادامنىڭ تىرشىلىگىنە ەڭ قاجەتى وسى. سوعان قول جەتكىزە الماي وتىرعان جوقپىز با؟ – دەپ قوستى زەينەتكەر بايكەن قالىموۆ.
اۋىلدىقتاردىڭ ءار سوزىنە قۇلاق تۇردىك. ايتقان ۋاجدەرىن ءتۇرتىپ الدىق. وبلىس, اۋدان اكىمدىگى اۋىلدىڭ زار قاقساپ وتىرعان ۇنىنە ءبىر ءسات قۇلاق تۇرسە, حالىقتىڭ ايتقان پروبلەمالارى ءسوزسىز شەشىلەر مە ەدى. ول ءۇشىن البەتتە, يگەرىلمەي جاتقان ەگىستىك القاپتار قايتارىلىپ, اۋىلدىقتاردىڭ ەنشىسىنە بەرىلۋگە ءتيىس.
– اۋىل سىرتىندا سيىردى قويىپ, بۇزاۋ دا جايىلا المايدى. جىبەرگەن سيىرىڭ شارۋانىڭ جەرىنە بارىپ تۇسسە, شۋ شىعادى. جەكەنىڭ جەرى اۋىلدىڭ ىرگەسىندە. ءبىز باۋ-باقشا سۋعارا الماساق, شابىندىق بولماسا, جايىلىمنان تارىعىپ وتىرساق, قالاي جان ساقتايمىز؟! بالىق اۋلاۋعا رۇقسات بەرگەنىمەن, اۋ قىتايدىڭ سينتەتيكاسى دەپ تاعى تارپا باس سالادى. بۋرتسەللەز ول, سولقىلداتىپ تۇر, – دەيدى اۋىل تۇرعىنى زاعيلا قاراتاەۆا.
برۋتسەللەز دەمەكشى, كۇرشىم وڭىرىندە ىندەت دەندەپ تۇرعان سەكىلدى. تۇرعىنداردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, اش مالعا اۋرۋ ءۇيىر. «ونىڭ ۇستىنە, اۋىلدا مال دارىگەرى جوق. وكرۋگتە 12 مال دارىگەرى بولۋى كەرەك بولسا, 4 دارىگەر عانا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ماتەريالدىق بازاسى دا اقساپ جاتىر. قان الىپ ۇلگىرمەيدى. ەڭ باستى ماسەلەسى – جالاقىلارى تومەن. تومەن بولعان سوڭ قۇدايدىڭ زورلىعىمەن جۇمىس ىستەپ ءجۇر. ال برۋتسەللەزگە قارسى ۆاكتسينانى حالىق ءوزى ساتىپ الادى. شتامپتارىنا قاراي باعاسى ءارتۇرلى. سوعان مەملەكەتتەن قارجى قاراستىرىلۋى كەرەك. ۇكىمەت كوڭىل بولمەي, اۋىل شارۋاشىلىعى, ونىڭ ىشىندە ۆەتەريناريا وڭالمايدى», دەسەدى العاباستىڭ تۇرعىندارى. سوزدەرىنىڭ جانى بار. اۋىلعا كوڭىل بولىنسە, مۇنشالىقتى ىندەت جايلار ما ەدى؟!
– كۇزدە «بيزنەس-باستاۋ» باعدارلاماسىمەن 1 ملن 600 مىڭ تەڭگەگە التى باس بۇزاۋلى سيىر ساتىپ الدىم. كوكتەمدە برۋتسەللەز شىقتى. قورانى اۋىستىرۋ كەرەك دەگەن سوڭ, جاڭا قورا سالدىق. بولمادى. 250 مىڭ تەڭگەدەن ساتىپ العان ءار باس 50-60 مىڭ تەڭگە عانا شىعاردى. قازىر مال جوق, قورا بوس قالدى. كرەديتىن تولەپ وتىرمىز. بۇدان كەيىن مال العىم دا كەلمەيدى. مەنىڭ مالىمنان عانا ەمەس, اۋىلدان شىعىپ جاتىر, – دەيدى اۋىل تۇرعىنى, ءتورت بالانىڭ اكەسى ەرىك قۇمارعاجين.
العاباس حالقى ايتقان ماسەلەنىڭ بارلىعىن اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى ەرلان نۇرسوۆەتوۆكە جەتكىزدىك. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, جالپى كۇرشىم اۋىلدىق وكرۋگىندە 84 مىڭ گەكتار جەر بار. 26 مىڭ گەكتارى اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتقا بەرىلگەن. ال العاباستىڭ ماڭايىندا جايىلىم جەردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن وكرۋگ اكىمى دە راستاپ وتىر.
– العاباستىڭ ماڭايى ەگىستىك جەرلەر. ەگىن سالىنبايدى. سەبەبى سۋ جەتىسپەيدى. 15 جىل بولدى سۋ جوق. ەگىستىك جەردى جايىلىمعا وزگەرتەيىك دەسەك, رۇقسات جوق. پرەزيدەنت كەرىسىنشە, ەگىستىك جەردى كوبەيتسىن دەگەن. 800 گەكتار جەر بار. سونى جايىلىمعا الايىق دەپ ۇسىنىس جاساپ وتىرمىز. ال بويداق مالعا جانە سانيتارلىق تابىنعا زايسان كولىنىڭ جاعاسىنان جەر الدىق. سۋ ماسەلەسىنە كەلەر بولساق, «قازسۋشار» مەكەمەسىنە ءتيىستى قۇجاتتاردى تاپسىردىق. ءبىر ارنانىڭ عانا قۇجاتتارى بولماي تۇر. ول دا رەتتەلەدى. وبلىس اكىمدىگى «كۇرشىمنىڭ تەڭگەرىمىنە بەرىلسىن» دەگەن شەشىم شىعارسا بولدى, ءبىز جۇمىس ىستەيمىز. تاعى ءبىر كانالدى وكرۋگتىڭ تەڭگەرىمىنە الاتىن بولدىق. ونى جوندەپ الساق, ەگىستىككە سۋ شىعادى, – دەيدى كۇرشىم اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ەرلان نۇرسوۆەتوۆ.
«حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قۇرعىمىز كەلسە, العاباستىڭ تۇرعىندارى ايتقان بىرقاتار ماسەلە بۇگىن-ەرتەڭ شەشىلۋگە ءتيىس. ماسەلەنى شەشە الماي ساعىزشا سوزىپ ءجۇرىپ الساق, اۋىلدا مال قالمايدى, مال قالماعان سوڭ جان قالمايدى. ونسىز دا شەكاراداعى اۋدانداردا قۇرىپ كەتكەن اۋىلدار از ەمەس...
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كۇرشىم اۋدانى,
العاباس اۋىلى