مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيىلعى «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن كوپتەگەن شەتەلدىك مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, ساياساتكەرلەر, اتاقتى عالىمدار مەن بەدەلدى قوعامدىق ۇيىمدار وكىلدەرىنىڭ باق-تاعى پىكىرلەرىنەن دە اڭعارۋعا بولادى. ولار جولداۋدى قازاق ەلىنىڭ مۇددەسىن كوزدەگەن قۇجات رەتىندە تانىپ, وڭ باعالارىن بەرىپ جاتىر.
جولداۋدا وتكەن جولىمىزعا ءادىل باعا بەرىلدى. جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ جولىنداعى ناقتى مىندەتتەر مەن مەجەلى ماقساتتار ايقىندالدى. اۋقىمدى ءىس-شارالاردى جۇيەلى تۇردە, كەزەڭ-كەزەڭىمەن ابىرويمەن اتقارىپ, ەل داۋلەتىن وركەندەتۋ بارشامىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى ءارى كيەلى پارىز ەكەندىگى دە ەسكەرتىلدى. ال وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن مەملەكەتىمىزدە ساياسي جاڭعىرتۋعا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. ەل ىشىندە وڭتايلى ساياسي وزگەرىستەر جۇرگىزبەي, مەملەكەتتى ورنىقتى دامىتۋ, اۋقىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدى قالىپتاستىرۋ مەن قوعامدا الەۋمەتتىك ادىلدىككە شىنايى قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەستىگى دە ەل-جۇرتتىڭ نازارىنا جەتكىزىلدى.
وسىنداي كەشەندى شارۋانى اتقارۋدا ەڭ الدىمەن ۇلتتىق زاڭنامانىڭ ىقپالى ەرەكشە بولاتىندىعى ەسكەرىلىپ, كونستيتۋتسياعا, ونشاقتى كونستيتۋتسيالىق زاڭ مەن وتىزعا جۋىق سالالىق زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جانە ادام قۇقىعى جونىندەگى ۋاكىل مەن پروكۋراتۋرا مارتەبەسىن قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوبالارىن مەيلىنشە مۇقيات ازىرلەۋ قاجەتتىگى تۋىندادى.
پرەزيدەنت شەشىمىنىڭ نەگىزىندە كونستيتۋتسياعا ەنگىزۋگە ۇسىنىلعان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى جان-جاقتى زەردەلەۋ ماقساتىندا بىلىكتى مامانداردان ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلدى. اتالعان توپ مۇشەلەرى تورتكۇل دۇنيەدە ورىن الىپ وتىرعان تۇراقسىزدىق ىقپالى مەن ەل ىشىندەگى احۋالدى تەزىرەك قالىپقا ءتۇسىرۋ جاعدايلارىن ەسكەرە وتىرىپ, وتە قارقىندى جۇمىس اتقارىپ, زاڭ جوباسىن ازىرلەپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ نازارىنا ۇسىندى. پرەزيدەنتتىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزىلگەن ارنايى كەڭەس بارىسىندا قوعامدى دايەكتى تۇردە دەموكراتيالاندىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن جانە مەملەكەتتىڭ ورنىقتى ءارى باسقارۋعا يكەمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا ءارى ءتيىمدى قۇقىقتىق نورمالار ۇسىنىلدى. سونىڭ ىشىندە سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ ۇلگىسىنەن باس تارتىپ, ەلدە الەۋمەتتىك ادىلدىك ورناتۋ ماقساتىندا بارلىق ازاماتتىڭ بىردەي مۇمكىندىك الۋىنا مىزعىماس كەپىل بولاتىن پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگى جانە پارلامەنتتىڭ مارتەبەسىن ايتارلىقتاي كەڭەيتۋگە باعىتتالعان ۇسىنىستار وڭ قولداۋ تاپتى. سونىمەن قاتار سايلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ مەن ۇدەرىسىن جاڭعىرتۋ, پارتيالىق جۇيەنى دامىتۋ جانە قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتتارىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان وزىق ۇسىنىستار دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولداۋىنا يە بولدى.
وسى وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداسىنا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاسادى.
كەڭەستە مەملەكەت باسشىسى قوعام مەن مەملەكەت ءۇشىن اسا ماڭىزدى جەر مەنشىگىنە قاتىستى ۇسىنىس ايتتى. كوپكە ءمالىم, جەرگە قاتىستى ماسەلە قاي ۋاقىتتا بولسىن وتە قيىن, مەيلىنشە جاۋاپتى, قۇندىلىعى ەرەكشە دۇنيە بولىپ تانىلادى. الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان «جەر دەسە دىرىلدەمەي بولمايدى. ويتكەنى جەر ماسەلەسى – ءومىر ءسۇرۋ ماسەلەسىنىڭ زورى» دەگەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىن وزەكتى بولىپ تۇرعان قاناتتى ءسوزىن تەككە ايتپاعان بولار. ال قازىرگىدەي اۋمالى-توكپەلى زاماندا جەر ماسەلەسى ءتىپتى وتكىر بولىپ تۇر. جاسىراتىنى جوق, ەل-جۇرتتىڭ اراسىندا جەرگە يەلىك جاساۋ, ورىندى يگەرۋ جانە ونىڭ قويناۋىنداعى بايلىعىن ەل يگىلىگىنە پايدالانۋ تۇرعىسىندا سان قيلى پىكىر, ءتۇرلى وي مەن ورىندى ۇسىنىستار ءارتۇرلى دەڭگەيدە ءجيى كوتەرىلىپ كەلەدى.
كونستيتۋتسيانىڭ قولدانىستاعى 6-بابىنىڭ 3-ءشى تارماعىندا «جەر جانە ونىڭ قويناۋى, سۋ كوزدەرى, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار مەملەكەت مەنشىگىندە بولادى» دەپ جازىلعان. سونىمەن قاتار 2011 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا قابىلدانعان «مەملەكەتتىك م ۇلىك تۋرالى» زاڭ «مەملەكەتتىك مەنشىك قۇقىعىندا مەملەكەتكە تيەسىلى م ۇلىكتى يەلەنۋدى, پايدالانۋدى جانە وعان بيلىك ەتۋدى قوسا العاندا, م ۇلىكتى قۇقىقتىق جۇزەگە اسىرۋ ءتارتىبىن, مەملەكەتتىك م ۇلىككە, ونىڭ ىشىندە م ۇلىكتى مەملەكەت مەنشىگىنە الۋ جانە جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە قۇقىقتارعا يە بولۋ جانە توقتاتۋ, سونداي-اق جەكە تۇلعالاردىڭ جانە مەملەكەتتىك ەمەس زاڭدى تۇلعالاردىڭ ولاردى يەلەنۋ جانە (نەمەسە) پايدالانۋ» تارتىپتەرىن رەتتەيدى.
بايقاپ وتىرعانىمىزداي, كونستيتۋتسيالىق نورمادا دا, اتالعان سالالىق زاڭدا دا جەر مەنشىگى جانە ونىڭ قويناۋىن يەلەنۋ, پايدالانۋ جانە وعان بيلىك ەتۋ ماسەلەلەرىندە حالىققا تيەسىلى جانە مەملەكەت تەك حالىق اتىنان مەنشىك يەلىگىن جۇرگىزۋ وكىلەتتى دەگەن يمپەراتيۆتى تالاپ قارالماعان. ۇلتتىق زاڭنامانىڭ وسىنداي ولقى تۇستارىن پايدالانۋ ارقىلى جەر جانە ونىڭ تابيعي رەسۋرستارىن پايدالانۋدا كوپتەگەن كەلەڭسىزدىككە جول بەرىلگەنى ءمالىم بولىپ وتىر. وسىنداي زاڭسىزدىقتاردى توقتاتىپ, ادىلەتتىلىكتى ورناتۋ ماقساتىندا پرەزيدەنت: «جەر جانە ونىڭ قويناۋى, سۋ كوزدەرى, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار حالىققا تيەسىلى. مەملەكەت حالىق اتىنان مەنشىك يەلىگىن جۇرگىزۋگە قۇقىلى» دەگەن ناقتىلانعان جاڭا نورمانى كونستيتۋتسياعا ەنگىزۋدى ۇسىندى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەل يگىلىگىنە باعىتتاعان بۇل شەشىمى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعادى دەپ سەنەمىن. سەبەبى قۇقىقتىق تۇرعىدان سارالاعان ۋاقىتتا بۇل جاڭا نورما جەردىڭ جانە تابيعي رەسۋرستاردىڭ يەسى تەك حالىق ەكەندىگىن ناقتىلاپ, ال مەملەكەت جەرگە جانە ونىن تابيعي رەسۋرستارىنا تەك حالىقتىڭ وكىلەتتىك بەرۋىمەن عانا مەنشىك يەلىگىن جۇرگىزە الادى دەگەندى بىلدىرەدى. سونىمەن قاتار جاڭا نورما جەرگە جانە جەر قويناۋىنىڭ بايلىعىنا بايلانىستى قۇقىقتىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن ۇلتتىق زاڭنامالار جوبالارىنىڭ حالىق نازارىندا بولۋىن جۇكتەيدى. سونداي-اق ايقىندالىپ جازىلعان بۇل كونستيتۋتسيالىق نورما جەرگە جانە جەر بايلىعىنا قاتىستى ماسەلەلەردى قاراۋ بارىسىندا بۇرمالاپ تۇسىنۋگە نەمەسە كونستيتۋتسياعا قايشى كەلەتىن باسقا زاڭنامالارعا جۇگىنۋگە جول بەرمەيدى. ياعني بىركەلكى قولدانۋدى قامتاماسىز ەتىپ, كونستيتۋتسيانىڭ 4-بابىنىڭ 2-تارماعىندا قارالعان «كونستيتۋتسيانىڭ ەڭ جوعارعى زاڭ كۇشى بار جانە رەسپۋبليكانىڭ بۇكىل اۋماعىندا بىركەلكى ءارى تىكەلەي قولدانىلادى» دەگەن تالابىن كىم بولسا دا مارتەبەسىنە نەمەسە لاۋازىمىنا قاراماستان مۇلتىكسىز ورىنداۋعا مىندەتتەيدى.
مەملەكەت باسشىسى جۇمىس توبى ازىرلەگەن كونستيتۋتسياعا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن قولداي وتىرىپ, جوبانىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرىپ, ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق وكىلەتتىگىنىڭ شەگىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قورىتىندىسىن الۋعا شەشىم قابىلدادى. بۇل دا پرەزيدەنتتىڭ وتە ماڭىزدى ماسەلەلەرگە ەرەكشە ءمان بەرىپ, جاۋاپكەرشىلىك تانىتىپ وتىرعاندىعىن دالەلدەيدى.
رامازان سارپەكوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى