ءبىز بابالار شىن تىلەگەن جاڭا زامان, جاڭا قازاقستاندا باقۋاتتى ءومىر سۇرەمىز دەپ جاتىرمىز. ءتاڭىر نيەتىمىزدى وڭعارسىن, تىلەگىمىزدى قابىل ەتسىن. وتكەنمەن ۇشتاسىپ, ءتۇزۋ داۋىرمەن ساباقتاسسىن. ال سول وتكەننىڭ جۇرەگىڭدى جىلىتار, جانىڭدى جادىراتار, ءۇمىتىڭدى وياتار بارەكەلدىسىن تانىپ ءبىلۋ دە ءبىر عانيبەت. وتكەنسىز بۇگىن ءالسىز, ءسوز ءنارسىز.
وتكەن دەگەن نە, ول ۇلتتىڭ جۇرگەن جولى, حالىقتىڭ قادىر-قاسيەتى, تىنىس-تىرشىلىگى, كەشكەن كۇنى, سالت ساناسى, تاعىلىم الار تاريحى, بابالار, بابالاردان تاراعان دانالار, ءار سالاداعى دارالار. ولارسىز ۇلت بولا قالۋ – اباي ايتقان ۋاقىتشا جۇبانىش, كەزەڭدىك الدانىش, بوياما تىرلىك.
ءۇندىنىڭ ۇلى پەرزەنتى رابيندرانات تاگوردىڭ «كۇيرەۋ» رومانىن اۋدارىپ, العى ءسوزىن جازعان قازاقتىڭ كەمەل ۇلى سافۋان شايمەردەنوۆ: ء«ۇندى ەلىنە بارىپ قايتقان ساپارىنان جازعان كىتابىندا يليا ەرەنبۋرگ: «تاگوردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلى ءۇندى جۇرتىن ءتۇسىنۋ كەرەك» دەگەندى ايتىپ ەدى. دۇرىس ايتقان. ال سوندا ءۇندى جۇرتىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن نە وقۋ كەرەك؟ ءۇندى جۇرتىن تەك تاگوردى وقىساڭىز عانا تۇسىنە الاسىز. بۇل جاڭىلتپاش ەمەس, شىندىق» دەپتى. سول شىندىقتىڭ شىراقشىسى بولىپ وتكەن سافۋان اعامىزدىڭ تۋعانىنا دا ءبىر عاسىر بولىپتى. ادام كىندىك قانى تامعان جەرگە تارتادى دەگەن ءسوز بار. بۇل بۇرماسى جوق رياسىز راس ءسوز.
جەر قۇنارىنا قاراي, اللا كوپ پەندەسىنە مول تالانت, كورگەننىڭ كوزى تويار شىراي بەرەدى. قالامگەر شىر ەتىپ جەرگە تۇسكەن ءوڭىر – كوكجيەگىن ساعىم كومكەرگەن بايتاق دالا. بار ءبۇدىرى: الگى دالانىڭ قوشقار ءمۇيىز تەكەمەتتەي ويدىم-ويدىم, توپ-توپ سىرىق قاراعايى, كوز تارتقان, قىزداي ءيىلىپ, جاپىراعى سامال جەل ءلۇپ ەتسە, جامىراي قول سوعاتىن شوق-شوق اق بالتىر قايىڭى. ويدىم-ويدىم قاراعاي مەن قايىڭنىڭ ءار جەرىندە كەزدەسەتىن بوتانىڭ كوزىندەي كولدەر دە كەرەمەت.
سىرىق قاراعايداي جازۋشىنىڭ ويى دا بيىك, بويى دا بيىك بولاتىن. سونداي بيىكتىك ونىڭ بارلىق شىعارمالارىنان ورىن العانى جۇرتشىلىققا ءمالىم. بارىندە دە ءومىردىڭ اينىماس سۋرەتى جاتادى. ءتىپتى باستى كەيىپكەرلەرىنىڭ بولمىسىنان, ولاردىڭ اينالاسىنداعى ادامداردىڭ ءتۇر-تۇسىنەن, كەسكىن كەلبەتىنەن زامان سۋرەتىن ايقىن اڭعاراسىڭ. جاساندىلىقتان اۋلاق, كۇش كورسەتىپ كۇشەنبەيدى. جاقسىسى جاراسىمدى, كەلىسسىزى – تىراش. تابيعات پەن ادام بارلىق جەردە ۇيلەسىم تاۋىپ وتىرادى. سودان دا بولار, ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ: «ادەبيەتتىڭ بولاشاعى وسى سافۋاندار عوي» دەيتىنى. بۇرىنعىنىڭ الىپتارى تالانتتى جاڭىلماي تانىعان. كوڭىلگە, اعايىنشىلىققا قاراپ كولگىرسىمەگەن. جالعان ماقتاپ شاڭ قاپتىرماعان, تۇسپالداماي تۋراسىن ايتقان. تاعى دا سول ۇلى مۇحاڭ (اۋەزوۆ) قاۋلاپ كەلە جاتقان بالاۋساداي اقىندارعا سۇيسىنگەندە «جىل كەلگەندەي» دەپ شىن نيەتتەن اق جول تىلەپ, باتا بەرگەنى تاريحتا ءمالىم. باتا قاپى كەتپەدى. تاڭداۋلى تالانتتار تۇماعاڭ (مولداعاليەۆ), قاداعاڭ (مىرزاليەۆ), ت.ب. باستاعان دارىندار ساپ قۇراپ, قازاق پوەزياسىن ەسكى سۇرلەۋدەن جاڭا بەلەسكە كوتەردى.
ءيا, وتكەن عاسىردىڭ ءون بويىندا تاس بۇلاقتىڭ سۋىنداي ءمولدىر دە, بۇيرا تولقىنىنداي تازا تالانتتار از بولعان جوق. العاشقى وتىز جىلىنداعى ويران, ءيا, ويسىراتتى. بىراق تامىرى مىقتى, ارقاۋى اسىل ۇلت رۋحىن نيەتى بۇزىقتار جويا المادى. كۇن اۋناپ ءتۇسىپ, جىل الماسقاندا الدىڭعىلاردىڭ ۇلگىسىن كورگەندەر, ولارعا ەرگەن جاس ورەندەر بۇرىلىستاردان جول تاۋىپ وشىردىك دەگەن الاش ساۋلەسىن, ە, دەپ قويىپ قايتا ء«تىرىلىپ», قانات قاعىپ, بۋىن بەكىتتى. الدىڭعى سانالىلاردىڭ سارا جولىن وشىرمەي قايتسەك امان الىپ قالامىز دەگەن تالپىنىستارىن ىرگەسىن بەكىتىپ كەلە جاتقان قىزىلداردىڭ كوڭىل اۋلاي وتىرىپ, ۇلت ءسوزىن, ەلدىكتىڭ اڭساعان ارمانىن قالايدا امان الىپ قالۋعا بەل بايلادى. بۇل جول وڭاي بولعان جوق. بىراق ءبارىنىڭ كوكەيىندە: «الاشتىڭ بالاسى بۇل جولى بولماسا, جاقىن ارادا ءوز تىزگىنى وزىندە بولەك مەملەكەت بولار», دەگەن ءاليحان بوكەيحانوۆتاي ۇلت كوسەمىنىڭ ءسوزىن باعدار ەتتى. ونىڭ اقيقاتتىعىنا تاريحتى زەردەلەگەن ادامنىڭ كوزى جەتپەي قويمايدى. كورىپكەل كورەگەندىك دەگەن وسى. الىستى كوزدەگەندەر مۇنى كەيىنگىلەردىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىپ, سەرگەك جۇرۋگە, جۇرت ۇعىمىن كوكەيگە توقىپ, ءبىر مىسقال دا ەستەن شىعارماۋعا سەپتەستى. ارينە ولار قاھارى باسىم, ءسوزى وكتەم قوعامدى بۇزىپ كەتىپ ەدى دەي المايمىز. مەملەكەتتىك ماشينە وعان جىبەرمەسى بەلگىلى. بىراق سانالارىندا ساۋلە بار سول ۇلت جاقسىلارى تابانداسىپ باقتى, جۇدىرىعى جۋان بيلىك ءوز دەگەنىن ىستەپ, تالايىن ساپتان شىعاردى.
سول الىپتاردان كەيىنگى الىپتارعا تاياۋ, الدا ايتقان مىقتى بۋىننىڭ ەلىم دەگەن رۋحى اركەز جانىندا جاڭعىرعان قالامگەر سافۋان شايمەردەنوۆ تە تۇر. ول سۇراپىل سوعىستىڭ جەڭىمپاز جاۋىنگەرلەرىنىڭ ءبىرى ەدى. ادەبيەت تابالدىرىقتاردىڭ «بولاشاققا جول» رومانىمەن اتتادى. كەيىن «ينەش» اتالدى. زامانداسى, كۇنى كەشە ومىردەن وزعان ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ تە «كۋرليانديا» رومانىمەن ساپقا تۇرىپ, كەيىن ول تۋىندىسى «كۇتكەن كۇن», ميلليونداعان وقىرمانىن تاپقان «قان مەن تەر» تريلوگياسىنا جالعاستى. ءبىر اتاپ وتەرلىگى بۇل تولقىن شەتىنەن قۇبىلىس بولدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ول ءى.ەسەنبەرلين, ت.احتانوۆ, ءا.نۇرشايىقوۆ, ت.ب. شەتىنەن سەن تۇر مەن اتايىندار. جانە قاي-قايسىسى دا كەمەل, دارا الىپتاردىڭ ناعىز ءىزباسارىنا اينالىپ, الاشتىقتاردىڭ ءۇمىتىن اقتادى. سول ەكىنشى تولقىندى كورگەن, قايتسەك تە جەتۋىمىز كەرەك دەپ ۇمتىلعان كەلەسى ۇرپاقتا وسال بولمادى. قاي-قايسىسى دا ءسوز تۇلپارىن قامشىلاپ, وي قىرانىن قالىقتاتىپ ادەبيەت باسەكەسىن قىزدىردى. باياعى ساناۋلىلار تارتقان التىن ارقاۋدى ۇزارتىپ, ۇزىنا بويلى ۇلت رۋحانياتىنا ۇشان-تەڭىز ول جاسالدى. ءابىش كەكىلباەۆ, مۇحتار ماعاۋين, اسقار سۇلەيمەنوۆ, وزگە دە جۇيرىكتەر «ەلىم-ايلاپ» جۇيتكىگەندە ءبىر توبەنىڭ شاڭىن ءبىر توبەگە قوستى.
سافۋان شايمەردەنوۆ سۇراپىل سوعىستان شيراپ, شيرىعىپ كەلگەن تالانتتار شوعىرىنداعى شوقتىقتىسى بولاتىن. الدىڭعى كەمەڭگەرلەردىڭ شاراپات قىزۋى جان دۇنيەسىن شارپىپ, شابىتىن شارىقتاتتى. ءيا, جاقسىنىڭ شاراپاتى ادامزاتتىڭ بارىنە ورتاق. ول ۇرپاقپەن ۇشتاسىپ جاتسا, ءتىپتى ماقۇل. بۇعان دا دايەك كەلتىرەلىك, الدا ايتقان جازۋشىنىڭ «بولاشاققا جول» – «ينەش» جاستار ومىرىنە ارنالعان تىڭ تۋىندى بولاتىن. مايدان شىعارمالارىنان كەيىنگى بەيبىت كۇندى, ياعني جاستاردىڭ ءومىرىن, سەزىم يىرىمدەرىن, كوڭىل تولقىنىن تاپ باسىپ سۋرەتتەگەن شۋاقتى دۇنيە ەدى. ادام بولمىسىنىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ ءبىلىم الىپ, تاربيە ۇيرەنۋدەگى ۇردىستەرىن تاپ باسىپ بايانداعان رومان قالىڭ جۇرتتىڭ سۇيىكتى شىعارماسىنا اينالدى. ادەبيەتىمىزدىڭ ءىرى وكىلدەرىنەن باستاپ, قالىڭ وقىرمان تۋىندى تۋرالى ەرەكشە ءىلتيپاتتارىن ءبىلدىردى. ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ سەكىلدى اعالارى اعىنان جارىلىپ ماقتاعاندا سافۋان اعامىز وعان ماساتتانباي, ماستانباي, كەۋدە كەرمەي: «داندايسۋ – ساناسىزدىقتان, بوس جايداقتىق پەن تايازدىقتان تۋاتىنىن مەن جاقسى بىلەمىن» دەيدى كىسىلىكپەن. شىن ماقتاۋدىڭ شابىت بەرەتىنىن دە ەستەن شىعارمايدى. قازاق توپىراعىندا تۇڭعىش جازىلعان ستۋدەنتتەر تۋرالى رومان وزگە جۇرتتاردا بۇرىن جاريالانعان. ونى دا ەسكە تۇسىرەر بولساق, يۋ.تريفونوۆتىڭ «ستۋدەنتتەرى», كونوۆالوۆتىڭ «ۋنيۆەرسيتەتى» ەدى.
«ينەش» رومانىندا قالادا وسكەن ينەش پەن سوعىستان امان جەتكەن مايدانگەر ماۋلەن بەينەلەرى ارقىلى جاستار ءومىرىن جان-جاقتى كورسەتەدى. ول تۇستا جاستاردىڭ دا, ۇلكەندەردىڭ دە قولىنان كىتاپ تۇسكەن ەمەس. سودان دا شىعار, بۇل روماننىڭ جۇرتپەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقانى. ەڭ باستىسى, تۋىندىداعى وقيعالار بۇگىندە كۇن تارتىبىندە تۇر دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ماسەلەن, قىزمەتتى تۋىپ وسكەن قالادان تاپسام دەپ, اقىرى ول ويى بولماعان سوڭ, ۇرىككەن ق ۇلىنداي ۇرەي تۋعىزا بەرەتىن جۇمباق اۋىلعا اتتانعان ينەش بەينەسى ەرەكشە ەستە قالادى. كۇڭگىرت وي, كۇماندى سۇراقتارمەن اۋىلعا كەلسە, اسەمدەي اقجارقىن اجە قارسى الىپ, ۇلكەن-كىشى ءۇيىرىلىپ, ۇل مەن قىز توڭىرەگىنەن شىقپايدى. مەيىرىمى مول اق ساقالدى اتالار, اق جاۋلىقتى انالار جاتسىنبايدى, جاقىن تارتادى, قۇشاعىنا الىپ, ءوز بالالارىنداي ايالايدى. قاربالاسى كوپ قالادان دالانىڭ كەڭدىگى كوڭىلىن سەرگىتەدى. كوكجيەكپەن استاسقان اسپان الەمى جانارىن اشىپ, ويىنا نازىك ساۋلە ۇيىرىلەدى. توڭىرەگى سەكەم الدىرمايدى, قايتا قىزىعا قارايدى. بۇل نەتكەن مول مەيىرىم شۋاعى دەيدى. ءسويتىپ, اۋىل ونىڭ بولاشاعىنا جول اشادى. قالا قىزى ءومىردى ەندى ءتۇسىندىم دەيدى.
ادامداردىڭ اراسىنداعى الالىقتى, نيەتىن قۇداي قاراقتاعان ورەسىزدىكتى قالامگەر ەرەكشە شەنەيدى. ينەشتەي بەيكۇنا جاستىڭ اۋىلعا كەلىپ ۇلت بالاسىن وقىتسام دەگەن نيەتىن ۇقپاي, قارا باسىن كۇيتتەپ, قاقپانعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن تۇندەي تۇنەرگەن تالەيسىزدەردى دە نايزامەن تۇيرەيدى. بىراق الىمساقتان جاندارى ءسىرى مايقان بەلگىقۇلوۆ ينەشتىڭ ءومىرىن وكسىتىپ تىنادى. مۇندايلار ءالى دە جوق ەمەس, بار. ول كەزدىڭ مايقاندارى بۇگىندە, كەيبىرى شايتاندارعا اينالىپ جۇرگەنىن بۇگىپ قايتەمىز.
ساڭلاق سافۋان اعامىز ءبىر عانا رومان جازدى. بىرەگەي بىتىمىمەن جازدى. ودان كەيىنگى جەردە بىرىنەن-ءبىرىن وتكىزىپ قيلى تاقىرىپتا پوۆەستەر تۋىنداتتى. بۇل قالاۋى قاپى قالدىرمادى. كەزىندە وسى جانر ءوزىن باۋراپ العانىن ايتقانى بار ەدى. ءار پوۆەستىڭ وقيعاسى قالىڭ روماننىڭ جۇگىن ارقالاپ, ءار الۋان ادامداردىڭ ءمان-مانەرىن بايان ەتكەندە ءوز باسىڭنان كەشكەندەي بولاتىنىڭ بار. ايتالىق, «مەزگىلدە وگەي شەشە مەن مەزگىل قىزدىڭ اراسىنداعى العاشقى ءبىرىن-ءبىرى توسىرقاۋى, كەيىنگى تابىسۋى ادەمى دە اسەرلى. وگەي شەشە بيبىگۇل العاش تابالدىرىقتى اتتاعاندا, ەكەۋى ىشتەي ارباسادى. بيبىگۇل: «...ادەيى كەلدىم, بالا ەتىپ الايىن دەپ كەلدىم» دەگەندە اپپاق بالا مىنەز مەزگىل: «بىراق اكەمنىڭ قاسىنا جاتپايسىڭ. ءويتىپ اپا بولمايدى. سەن تۇگىل اپام دا جاتىپ كورگەن ەمەس» دەيدى. قانداي قيىن قيعىلىق.
وسى ديالوگ ويعا سان-ساققا جۇگىرتەدى. ارپالىسقان سەزىمدى دە, اياۋشىلىق سەزىمدى دە وياتادى. بۇل جازۋشىنىڭ ءوز باسىنان وتكەن وقيعا كورىنەدى. وعان مىسال كەلتىرەر بولساق: «قازىر ءوز بويىمدا كوزگە تۇسەر جاعىمدى ءبىر قاسيەت بولسا, سول وگەي شەشەم بەيىس مارقۇمنان جۇققان دەپ بىلەمىن» دەيدى سافۋان اعامىز.
وقيعالار جەلىسى شارىقتاي كەلىپ, ءبىر كەم دۇنيە-اي دەگىزەتىن «قارعاشتاعى» پسيحولوگيالىق يىرىمدەر ەرەكشە ويعا قالدىرادى. سوعىستان كەيىنگى سوقپاعى كوپ كەزەڭ. ەر ازامات از, جەسىر وتىرىپ قالعان قىز كوپ. تەڭىن تابۋ ارقايسىسىنىڭ ارمانى. شىبىقتاي بۇرالىپ تۇرعان قارعاشقا ساتتار جىگىت كوز سالادى, سەزىمى وتتاي جانادى. ون سەگىزدەگى قىز, وزىمەن تۇيدەي قۇرداس جىگىتتى بالا سانايدى. ءسويتىپ, تالشىبىقتاي بۇرالىپ, تولعان تورسىقتاي تولىقسىپ جۇرگەندە مەلدەس دەگەن سۇم نيەت شىعا كەلىپ, قىزدىڭ وبالىنا قالىپ, سەنىم كۇلدەي ۇشىپ, ءۇمىتى قۇمالاقتاي شاشىلىپ قالادى. بۇل ارادا سافاعاڭ جاقسى سەزىم مەن ارام پيعىل ءبىر ارنادا توعىسپايدى دەپ, كەيىنگى ۇرپاققا قارعاش سەكىلدى الدانىپ قالما, ساق ءجۇر دەگەندى شيىرشىق اتقان وقيعالارمەن مەڭزەيدى. ول كەزدە ونداي جات قىلىق از بولاتىن. ەتەك جايىپ كەتىپ ۇرپاعىم ب ۇلىنبەسىن دەگەن ويمەن مەلدەستەي ارام پيعىلدى كوز الدىڭا كەلتىرىپ, مۇندايلار ومىرىڭە جالانعان جاۋداي قاۋىپتى ەكەنىن شەبەرلىكپەن العا تارتادى.
«جىل قۇسى» – تازا ۇلتتىق شىعارما. زامان وزگەرگەندە ادامداردىڭ دا داعدارىپ قالاتىن كەزى بولادى. بولمىسى مىقتىلار ءبىر تۇستان جارىپ شىعىپ, جۇرتقا تانىلادى. سونداي مىقتىنىڭ ءبىرى, باس كەيىپكەر – بيتابار. قىزىل يمپەريا كەلگەندە ول دا نە بولار ەكەن دەپ, كۇماننىڭ جەتەگىنە ەرگەن. بىراق ادال ەدى, الىپ كۇشتىڭ يەسى ەدى. حالىقتىق سانانى, سالتتى ءبىر كىسىدەي بىلەتىن. پار ات ارەڭ تارتقان سۋ تولى بوشكەنى ء«يا, ارۋاق!» دەپ جالپاق جاۋىرىنعا قوندىرىپ, ءجۇرىپ كەتۋى كەرەمەتتىڭ كەرەمەتى عوي. قازاقتىڭ ىرىلىگىن كورسەتەدى.
بيتابار – تاريحتا بولعان ادام. ول كەزدە پاكەنەلەر از, ىرىلەر كوپ بولعان عوي. ون سەگىز جاسىندا قىرىققا تولماعان بالۋان شولاقپەن كەزدەسەدى. بەلدەسپەك تە بولادى. بىراق اناسىنىڭ ارۋاقتى بالۋاننىڭ الدىن قيىپ وتپە دەگەن ءسوزى قۇلاعىنا قورعاسىنداي قۇيىلادى. بالۋان شولاق بولسا بيتاباردىڭ كەسكىن كەلبەتىنە, ءتۇر-تۇلعاسىنا, ءجۇرىس-تۇرىسىنا, انانى تىڭداعان ىزەتىنە ءسۇيسىنىپ تۇرعاندا جىگىت الاقان جايىپ, باتا سۇرايدى. سوندا بالۋان شولاق ءوزىنىڭ بازاردان قايتقانىن, جاستىڭ بەت الىپ بارا جاتقانىن ىشتەي ءتۇيسىنىپ, جۇرەگىندە تۇگى بار ەكەنىن سەزىپ, سىناماق بولعاندا بيتابار باقىرتىپ اتان تۇيەنى كوتەرىپ الدىنا كەلەدى. سوندا ارۋاقتى بالۋان اعىنان جارىلىپ باتا بەرىپ قانا قويماي, وزىنە مىنگىزگەن جورعانى بيتابارعا كولدەنەڭ تارتىپ, تىزگىنىنە ۇستاتادى. بيتابار تىزە بۇككەندە: «كۇرەس تە ونەردىڭ ءبىر تورەسى, مالتابار وڭاي كاسىپكە اينالدىرا كورمە» دەگەندە بيتابار تىزگىننىڭ بالۋان شولاق ۇستاعان جەرىنەن ءتاۋ ەتىپ سۇيەدى. سەكسەنگە تاياپ, ومىردەن وتكەنگە دەيىن بالۋان شولاقتىڭ اتالى ءسوزىن بويىنا بويتۇمار ەتىپ تاعادى.
ال «يت اشۋى» يت تۋرالى ەمەس, يت كوزىمەن ادامداردىڭ قاراۋلىعىن, نيەتىنىڭ بۇزىقتىعىن جەرىنە جەتكىزە سۋرەتتەيدى. شولاق بەلسەندى, قۋلىعىنا قۇرىق بويلامايتىن قارعابەكتىڭ قىلىعىنا توزبەي, اشۋعا بۋلىققان يت – مارعاۋ ونى قاراشا ۇيدە تالايدى. سوندا يت تۇيسىگى قارعابەكتىڭ تۇيسىگىنەن ارتىق بولىپ تۇرعانىن كورەسىڭ. جازۋشىنىڭ شەبەرلىگى وسىندا جاتىر. يت قۇرلى بولمادىڭ-اۋ, دەيدى قارعابەككە. تۇيسىگى تۇتە-تۇتە بولعان پەندە ءيتتىڭ تۇبىنە جەتەدى. ءسويتىپ, يتتەن كەگىن الادى. مۇندا ادامدار اراسىنداعى كەكتەسۋ جاتىر. ونى ادام مەن ادامنىڭ تىرەسۋى ارقىلى ەمەس, يتپەن يت بولۋ ارقىلى بەرۋ ۇتىمدى شىققان.
تاعىلىمى مول, بەرەرى دە از ەمەس «اعالاردىڭ الاقانىنا» قازاقتىڭ ءبىراز جاقسىلارى, قازاقى قالىپ تۋرالى دەرەكتەر توپتاستىرىلعان. تولعامدى, تولىمدى ەڭبەك. الدىڭعى تولقىن اعالارى, زامانداستارى, كەيىنگى جاستاردى دا از قامتىلمايدى. فورماسى دا ۇتىمدى, قىسقا نۇسقا قايىرادى. وندا ايتارى انىق كورىنىپ تۇرادى.
قارىمدى قالامگەر سافۋان شايمەردەنوۆكە ارناعان عافۋ قايىربەكوۆتىڭ ولەڭىندە: «سورايعان سولتۇستىكتىڭ قاراعايى» دەگەن ءبىر جول بار ەدى. شىنىندا, سولتۇستىكتىڭ ءتىپ-تىك وسەتىن قاراعايىنداي تۋراشىل مىنەز ونىڭ سۇيەگىنە سىڭگەن قاسيەت بولاتىن. الارى كەتسە دە, ايتارىن ايتپاي تۇرا المايتىن. ونداي قاسيەت ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ بويىنان تابىلا بەرمەيدى. ءتىپتى عافاڭ ايتقان قاراعايعا بىتكەن قارسى بۇتاق, دەسەك تە جاراسادى. ونىڭ شەت جاعاسىن ءوزىمىز دە كوردىك. جارىپ ايتقان ءسوزىن ەستىدىك. ءبىر سىنشىعا ء«ار حاننىڭ تۇسىندا ءبىر سۇرقىلتاي دەپ, مەنىڭ سۇرقىلتايىم سەنسىڭ» دەسە, جازۋشىلاردىڭ القالى جيىنىندا داۋ ۇلعايىپ بارا جاتقاندا «وسى ءبىز ءبىر كەبىستى ءبىر كەبىسكە كيگىزگەندى قاشان قويامىز» دەپ ەدى.
تۋراشىلدىعىنا ءبىر مىسال, العاشقى قادامىنا باتاسىن بەرىپ, ساتتىلىك تىلەگەن سابەڭنىڭ (مۇقانوۆ) وزىنە تۋرا قاراپ تۇرىپ: «كۇلبىلتەلەيتىن نە بار, سول ءسابيت مۇقانوۆىڭىز سوڭعى ون بەس جىلدىڭ ىشىندە كوبىندە ورتاقول شىعارمالار بەرىپ كەلەدى», دەپ سىن تەزىنە العان. تۇستاستارىنا بەرگەن باعاسى دا ءادىل. كەيىنگى ءىزباسارلارىنا ارناعان سوزىندە دە قارا قىلدى قاق جارىپ, بارىن بار, جوعىن جوق دەپتى. سايىن, ءابىش, قاليحان, مۇقاعالي, ت.ب. تۋرالى بايلامدارىندا كورەگەندىك كورسەتەدى.
قايراتكەرلىگى ءتىپتى بولەك. ۇلت, ۇرپاق دەگەندە سول بۇلتاعى كەم بۋىننىڭ ەرەكشەلىگى ەرەن ەدى. سىلتەسە بەرەن ەدى. ونى جەلتوقسان كوتەرىلىسىندە كوردىك. باس كەتسە كەتسىن, سول باستى جاراتقان جۇرتىم امان بولسىن دەگەندە ەشكىمنەن ىقپادى, بۇقپادى. قاھارلانىپ سويلەگەندە تالايدىڭ ۇرەيىن ۇشىرىپ, تۇسىنگەننىڭ قابىرعاسىن قايىستىردى. «بۇلار بولماسا مويىندى ىشكە الىپ, بۇعىپ وتىرا بەرەتىندەي ەكەنبىز عوي», دەگىزدى بارىمىزگە.
گ.كولبينمەن كەزدەسۋدە: «مەن جازۋشى رەتىندە سول شەرۋگە قاتىسسام دا جاراساتىن ەدى. بىراق بەيحابار قالىپ, وعان كەزدەيسوق جولىقتىم... ءبارىن ءوز كوزىممەن كوردىم, ءوز باۋىرلارىن وققا بايلاپ بەرگەندەردىڭ سوزدەرىن دە ءوز قۇلاعىممەن ەستىدىم», دەيدى دە: «...ءبىز تىپ-تىنىش تۇرعان جىگىتتەرىمىز بەن قىزدارىمىزعا قاراي رەزەڭكە تاياقتار مەن ساپەر كۇرەكتەرىن الا جۇگىردىك, يت جۇمساتىپ, ءورت ءسوندىرۋ ماشينالارىنان سۋمەن اتقىلادىق. ال كۇن 40 گرادۋسقا اياز ەدى عوي», دەپ ءبىر ءتۇيىپ تاستاپ, كولبينگە تىكە قاراپ تۇرىپ: «كولبين جولداس. مەن سىزگە مەنىمەن بىرگە كوشەگە, ەكەۋمىز عانا كۇزەتسىز شىعۋدى ۇسىنامىن. قالا كوشەلەرىمەن كۇنى-ءتۇنى بىرگە ءجۇرىپ وتەلىك, ەگەر قازاقتاردىڭ بىرەۋى ءسىزدى ساۋساقپەن نۇقىپ وتسە, ءوزىمدى-ءوزىم ورتەپ جىبەرەيىن», دەيدى. ءتىل ماسەلەسىنە كەلگەندە دە كولبينگە توتە سۇراق بەرىپ, قازاق ءتىلىن ۇيرەنەم دەگەن «ۋادەڭىز قايدا؟», نە «نارسەنى توڭكەرىپ تاستادىڭىز؟», دەگەندى قوسىپ, تاريح تارازىسى اۋىر تارازى ەكەنىن العا تارتادى.
سول كولبيننىڭ تۇسىندا دا ءتىل تۋىن بيىك كوتەرگەن سافۋان شايمەردەنوۆ, قازاق تىلىنە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرۋ تۋرالى تايتالاس تۋعاندا, 500 جازۋشىنىڭ قولىن قويعىزىپ, جوعارعى بيلىككە ۇندەۋ-حات دايىنداپ, جولداعانى بەلگىلى. تىلەك ورىندالدى, امال نە, ورىس ءتىلى قاتارىنان قالا قويمادى. ءۇش ون جىلدان اسا ۋاقىت ءوتتى. ءتىل تاعدىرىنا قاتىستى تىرلىگىمىز جارتىكەش بولىپ كەلەدى.
كەيدە اتتەڭ-اي, سول ارىستار ورتامىزدا بولسا: «تىلگە جالپاق شەشەيلىك, تاكاپپارلىق جاراسپايدى. ەل بولعان دا بۇل نە جالتاقتىق, وزگەلەرگە قاراساڭدارشى, قاشانعا دەيىن كۇمىلجىپ وتىرا بەرەمىز! دەپ كەرى تارتقانداردىڭ ىنجىقتىعىن, شەنەۋنىكتەردىڭ انە-مىنەسىن شەكەسىن شەرتىپ تۇرىپ ايتىپ, بەت-جۇزىنە قاراماي سىلكىنىپ, كوپ سىلتاۋدىڭ سىلىكپەسىن شىعارار ما ەدى, دەيسىڭ دە قيالعا بەرىلەسىڭ.
وسى جەردە ۇلت ادەبيەتىنە قاتار قانات قاققان, اقيقاتتى بۇكپەي ايتقان جۇباعاڭ – مولداعاليەۆ زامانداسىن دا ەسكە الا كەتۋىمىز كەرەك. ويتكەنى مايدانگەر, ەكەۋى دە قايسار قازاقتار ەدى. «كوپتەگەن قيعاش قۇبىلىس تۋرا جازۋشىلاردىڭ كوز الدىندا ءوتىپ جاتتى. بىراق ءباسپاسوز جۇزىندە, مىنبەردەن ايتۋعا ءبىزدىڭ قازاقستاندىق ادەبيەتشىلەردىڭ ازاماتتىق ەرلىگى جەتپەگەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك», دەگەن جۇبان اعا «...وكىمەت ورگاندارى ءتارتىپتى قالپىنا كەلتىرۋگە شاقىرعانداردىڭ بارلىعى ەتەگىنەن ناماز وقىعان ينتەرناتسيوناليست ەكەنىنە ءبىزدىڭ كوزىمىز جەتە ما؟», دەپ «...17-18 جاستاعى قىزداردى شاشىنان سۇيرەي ساباعان سولار ەمەس پە؟.. مەن سونداي ۇيات وقيعا جانە ونىڭ ارتىن نە بولعانىن ەستىگەندە, جاسىرىپ قايتەيىن, وسى كۇنگە دەيىن ءومىر سۇرگەنىمە وكىنەمىن», دەپ كۇيىنگەن ەدى. ال ءتىل ماسلەسىنە كەلگەندە «... ونسىز ءبىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋىمىزدىڭ ءمانى جوق» دەدى.
ۇلتىنىڭ جوعىن ۇيىقتاپ ءجۇرىپ ەمەس, وياۋ ءجۇرىپ ىزدەگەن قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ تۋعانىنا 100, ومىردەن وزعانىنا 15 جىل بولىپتى. ال اكەسىندەي ۇلت اتىن جاقسى جاعىنان شىعارعان ۇلى تۋرالى دا بىرەر اۋىز بايلام ايتپاساق, بولا قويماس.
سايان سافۋان ۇلى اكە بەدەلىنە بەدەل قوسقان قازاقتىڭ العاشقى حوككەيشىلەرىنىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى ەدى. كسرو جۇرتىن تاڭداندىرىپ, الەمدى وزىنە قاراتقان ازامات بولاتىن. ونىڭ باپكەرى ە.ايريح: «سايان بۇيىعى جاتقان ۇلتتىڭ بۇلقىنىستاعى بولمىسى» دەپتى. تاپ باسىپ ايتىلعان, تاعىلىمدى ءسوز. مالاي ەلىندە توپ جارىپ تۇرعان ەڭسەلى قازاققا قىزىعا قاراپ, ءبىر ءساتى كەلگەندە ەلدىڭ كورولى وسىندا قالىپ ءبىزدىڭ ەلدەگى كوگالداعى حوككەيدىڭ دامۋىنا دەم بەر, بارلىق جاعدايدى جاسايمىن دەگەن ءوتىنىشىن ايتىپتى. سوندا سايان: «مەن ءوز ەلىمە دە كەرەكپىن», دەپتى وتانشىلدىق رۋحىن كورسەتىپ. كورول جىگىتتىڭ مىنا سوزىنە ريزا بولىپ, قولىن قىسىپتى. مىنە, ەلدى ءسۇيۋدىڭ ۇلگىسى.
شىبىقتان شىنار بولعان, ۇلتتىڭ ارىس ۇلى, نامىس ۇلى, قايراتكەر قالامگەر سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ حالقى باردا ەكىنشى رۋحاني ءومىرى ومىرشەڭ, وعان قوسا شىندىق پەن اقيقاتتىڭ شىراقشىسى رەتىندە دە جاساي بەرەدى. ءبىر زاماندارى ا.چەحوۆ: «تولستويدىڭ ولىمىنەن قورقام, ول كەتسە, ادەبيەتىمىز قويشىسى ءولىپ, قورعانسىز ماڭىراپ قالعان قويعا اينالاتىن ءتارىزدى» دەپتى. قازاق ادەبيەتىنىڭ الداعى الىپتارى مەن رۋحى مىقتىلارى, كەمەل كەمەڭگەرلەرى بولماسا, ءبىزدىڭ دە رۋحاني ولشەمىمىزدىڭ التىن ارقاۋى السىرەپ قالار ما ەدى, قايتەر ەدى.
سۇلەيمەن مامەت