ناۋرىزدىڭ 27 جۇلدىزىندا كەشكە «حابار» ارناسىن قوسسام, جاستار جۇرگىزەتىن «حيت جازامىز» دەگەن باعدارلاما بولىپ جاتىر ەكەن. بۇگىنگى جاستاردىڭ قايدا بارا جاتقانى, نە ايتاتىنى, نە قىزىقتىراتىنى, ارينە, مەنى دە ويلاندىرادى. اسىرەسە قازىرگى كۇنگى ساحنا مادەنيەتى مەنىڭ كوڭىلىمدى تولتىرمايدى دەسەم, رەنجىمەس.
اشىعىن ايتسام, «حيت جازامىز» دەگەن باعدارلامانى جۇرگىزۋشىلەردىڭ نە ايتىپ وتىرعانىن مەن ونشا ۇعا قويمادىم. وزدەرى ءسوز جازادى ەكەن. وزدەرى ءان جازادى ەكەن. وزدەرى ونى ستۋديادا ورىندايدى ەكەن. سودان كەيىن حالىققا ۇسىنادى ەكەن. بۇلاردىڭ وسى باعدارلاماداعى, بۇكىل قازاقستانعا تارايتىن «حابار» ارناسىنداعى وتىرىسىنان كوپ نارسەنى اڭعاردىم.
الدىمەن, «ەركىندىك» دەگەن ءسوز بار. ءيا, قازىرگى جاستار ەركىن. ودان كەيىن «ەرسىلىك» دەگەن ءسوز بار. وسى بالالارىمىز ەركىندىك پەن ەرسىلىكتى اۋىستىرىپ العان سياقتى. ولاردىڭ وتىرىستارىنان مەن مادەنيەتتىلىك, جاستارعا ءتان جىگەر, ادەمىلىك, قۇشتارلىق, سۇلۋلىق پەن جاراسىمدىلىقتى كورمەدىم. ولار اۋىلدىڭ داستارقانىندا وتىرعانداي قيساڭ-قيساڭ ەتىپ, قالاي بولسا سولاي سويلەيدى, ىرجىڭداپ كۇلەدى. اياقتارى مەن قولدارى ءبىر جاقتا. بۇل ەركىندىك پە, الدە ەرسىلىك پە؟ مۇنى ولار ويلاپ وتىرماعان سياقتى.
بۇكىل ەل-جۇرتتىڭ الدىنا شىعاردا كىم بولسا دا: «قالاي كيىنەمىن؟», «نە ايتامىن؟», «سويلەگەن ءسوزىم قالاي بولادى؟», «مەنىڭ ءبىلىمىم, كورگەندىلىگىم قالاي؟», «جۇرت نەمەسە ارتىمنان ەرگەندەر مەنەن نە ۇيرەنەدى؟» دەپ ويلاۋى كەرەك. اسىرەسە كيىنۋ مادەنيەتىنە اسا ءمان بەرۋى قاجەت.
ءيا, قازىر ەركىنبىز. بىراق ونىڭ دا ءوزىنىڭ شەگى بولادى. مەن وسى وتىرعان بالالاردىڭ كوزىنەن ابايدىڭ «قاراسوزدەرىن» وقىعاندارىن سەزبەيمىن. مەن بۇلاردىڭ شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ نەمەسە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ, ءتىپتى قازىرگى كۇنى كوزى ءتىرى مۇحتار ماعاۋيننىڭ دە كىتاپتارىن وقىماعانىن اڭعارامىن. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ كوزدەرىنەن ناداندىق كورەمىن. گارمونيانى تۇسىنبەيتىنىن, كونسەرۆاتوريا بىتىرمەگەنىن بايقايمىن. وزدەرى سونى بايقامايتىنىنا قاتتى قىنجىلامىن.
جالپى, سوڭعى كەزدەرى ءبىزدىڭ قازاق تەلەۆيزياسى جاستاردى پاتريوتتىق سەزىمگە تاربيەلەيتىن باعدارلامالاردى بەرۋدى قويدى. اندا-ساندا بولماسا, ءبىز بابالار جولىن, اتالار ەرلىگىن, ءوز تاريحىمىزدى كوگىلدىر ەكراننان كورۋگە زارمىز. ونىڭ ورنىنا, كەرەكسىز نارسەلەر كوپ بەرىلەتىن بولدى. قاي ارنانى قوسىپ قالساڭ دا, ءبىر جاتقان شوۋ. ول شوۋدىڭ دا ءمانى مەن ماعىناسى, تاعىلىمى بولۋى قاجەت. وسىنداي حابارلاردى جۇرگىزەتىن بالالار, تىم بولماسا, كورشى رەسەيدەگى مالاحوۆ پەن مەنشوۆا جۇرگىزەتىن باعدارلامالاردىڭ ءمان-مازمۇنىن قاراسا قايتەدى ەكەن؟ ولاردىڭ قانشا ساۋاتى بار ەكەنىن سەزەسىڭ, وتىرىسىنان, سوزىنەن, ءاربىر سويلەمىنەن كوپ وقىعانىن بايقايسىڭ. ال ءبىزدىڭ شوۋمەندەر بولسا, سويلەم قۇراۋ ءستيلىن مەڭگەرمەگەن. كىتاپ ۇستاماعان. ولاردىڭ مادەنيەتتەن حابارسىز ەكەنىن كورىپ, مەنىڭ, ارينە, جۇرەگىم اۋىرادى.
«ساحنا مادەنيەتى» دەگەن ءسوز قازىر ايتىلمايدى. بۇگىندە ادەمى ساحنالارىمىز كوپ. بىراق سول ساحناعا كەيبىرەۋلەر قالاي بولسا, سولاي شىعىپ, اياقتارىن ءارپىل-ءتارپىل باسادى, ۇياتسىز قيمىلدار جاسايدى. ونىڭ ەرسى ەكەنىن وزدەرى بىلمەيدى. باسقالاردان ۇيرەنگەندە دە ءتاۋىر, جاقسى جاقتارىن ۇيرەنۋ كەرەك شىعار. قازىر ساحناعا كىم بولسا, سول شىعادى. ءتىپتى ءانشىنىڭ قاسىنا بارادى. سەلفي تۇسىرەدى. گۇل اپارادى. ءانى مەن ءسوزىن بولەدى. كىم بولسا, سول ءبىزدىڭ قاسيەتتى ساحنامىزدا قىدىرىپ جۇرەدى. بۇل, مەنىڭشە, مادەنيەتكە, ەركىندىككە, دەموكراتياعا جاتپايدى.
ۇلكەنمەن سويلەسۋ, ۇلكەنمەن سىرلاسۋ, كورگەندىدەن ونەگە الۋ قازىر «مودادان» قالدى. ءبىزدىڭ ۇلتتىق قاسىرەتىمىز وسىندا جاتىر. ءبىز جاڭا قازاقستاندى ولاي جاساي المايمىز. ەشتەڭە بىلمەيتىن, ەشتەڭە كورمەگەن, باسىنان ەشتەڭە وتپەگەن, ءومىر تاجىريبەسى جوقتارمەن جاڭا قازاقستان جاسالمايدى, اينالايىندار. اينالاعا قاراڭدار. تىم بولماسا كونفۋتسيدى وقىڭدار. «باباسى نە جاساسا, اتاسى, اتاسى نەنى جاساسا, بالاسى, ودان نەمەرەسى, ۇرپاعى جالعاستىرسا, سوندا ۇلت ماڭگى ساقتالادى» دەيدى ەمەس پە؟ ال سىزدەر كونفۋتسي تۇرماق, ءوزىمىزدىڭ ءماشھۇر ءجۇسىپتى, ءتىپتى مۇقاعالي, قادىر, تۇمانباي جىرلارىن دا وقىماي, ءوزىم ءان جازامىن, ءوزىم ولەڭ جازامىن دەيسىڭدەر. سىزدەرگە ويلانىڭدار دەگىم كەلەدى. مەنىڭ سىزدەردى كورىپ جۇرەگىم اۋىرادى. مەن مۇنداي ساۋاتسىز ۇرپاقپەن جاڭا قازاقستان قۇرا المايمىز-اۋ دەپ قورقامىن...
مەنىڭ جۇرەگىمدى اۋىرتاتىن جالعىز بۇل حابار ەمەس. جالپى, قازاق تەلەديدارىندا ءسۇيسىنىپ قاراپ, ادام ويلاناتىن نەمەسە تەبىرەنەتىن نە بار ءوزى؟ قانداي جاقسى حابار بار؟ قايدا بارا جاتىرمىز؟ نە بولىپ كەتتىك؟ مۇنداي بەرەكەتسىزدىكپەن ءبىز قاي جەرگە بارامىز؟ ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ جاعدايى قالاي بولادى؟ مىنە, وسىنى تەلەارنا باسشىلارى ويلانۋى كەرەك.
مەن اتالعان حاباردان ۇلتتىق انىمىزدەن ءنار الماعان, ادەبيەتتەن الشاق قالعان, وپەرا مەن وپەرەتتانى دا تىڭداماعان, كونسەرۆاتوريانىڭ قاسيەتتى قابىرعاسىنان ساباقتارىن الماعان, تەك ء«وزىمىز بىلەمىز» دەپ كەۋدە سوعىپ جۇرگەن جاي عانا بوسكەۋدە جىگىتتەردى كوردىم. سوراقىسى سول, ولار وزدەرى جايلى كىتاپ جازباق. الدىمەن كىتاپ جازۋ دەگەننىڭ نە ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك قوي. ول ءۇشىن ۇلكەن ادەبي ساۋات پەن زور جاۋاپكەرشىلىك قاجەت ەكەنىن ولار سەزىنىپ وتىرعان جوق. جازىڭدار كىتاپ. بىراق ونى كىم وقيدى؟ كىمگە ۇلگى بولادى؟ ول كىتاپپەن نە ايتقىلارىڭىز كەلەدى؟ وسى حاباردى كورىپ وتىرىپ, «ەگەر وزدەرىڭىز ءالى ەشكىمنەن ەشتەڭە ۇيرەنبەگەن بولساڭىزدار, كىمگە نە ۇيرەتەسىزدەر, قارعالارىم-اۋ؟» دەپ ايقاي سالعىم كەلدى. ولار ەكراندا ءماز بولىپ وتىر, ال مەنىڭ انا جۇرەگىم جىلاپ تۇردى.
بۇگىن جۇدەڭكىرەپ قالعان, اۋىلدارىمىزدا اقشاسىن شاشىپ, الدەكىمدەر جەپ كەتكەن, بوسقا سالىنعان مادەنيەت ۇيلەرى قاڭىراپ بوس تۇر. ولاردا اۋىل بالالارى باراتىن سان ءتۇرلى ۇيىرمە جوق. ونى جۇرگىزەتىن ۇستازداردىڭ دا قولدارى بوس ەمەس. ولاردىڭ دا ۇمىتتەرى ۇزىلگەن. تەك مەكتەپتەگى ساباقتارىن ونلاين بەرۋمەن ۋاقىتتارىن وتكىزىپ جاتىر. ۇستازدىڭ ءوزى قازىر جىل سايىن وبلىس نەمەسە رەسپۋبليكا ورتالىعىنا ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە بارمايدى. مۇعالىمدەردىڭ وزدەرىنىڭ دە ءبىلىمى بۇگىنگى پارتادا وتىرعان بالادان اسپايدى. سوندىقتان بۇل ۇلكەن جۇمىس, جان-جاقتى ويلانۋدى قاجەت ەتەتىن شارۋا. وسىلايشا, ءبىز جاڭا قازاقستانعا دايىندىقسىز كەلىپ وتىرعان سياقتىمىز.
ۇستازدىڭ وزىنە دە تالىمگەر, ۇيرەتۋشى كەرەك. قازاق: «قايىق اداسسا, كەمەدەن جول سۇرايدى» دەيدى. ال ءبىز «كەمەدەي» ادامداردى قاستەرلەۋدى قويدىق. ولار قازىر بىرەۋگە ءسوز ايتۋدان قالدى. وسىنىڭ بارلىعى مەنىڭ جۇرەگىمدى اۋىرتادى.
جاستار تويدا ايتاتىن, اقشا ءۇشىن ورىندايتىن «ايقاي» اندەرىن ساحناعا شىعاردى. ءمان-ماڭىزى جوق اندەرىمەن كورەرمەندى, تىڭداۋشىنى «تاربيەلەپ» بولدى. سوڭعى جىلداردىڭ ىشىندە كورەرمەندەردە دە تالعام قالمادى. «قۇر ايقاي ءان بە ەكەن» دەپ اباي ايتقان ەمەس پە؟ ال بۇلار سول قۇر ايعايعا ءماز بولىپ, قول سوعىپ, ۋاقىتتى بوسقا ءولتىرىپ ءجۇرىپ جاتىر.
ساحنا اندەرى, كلاسسيكا دەگەن نارسەلەردى ۇعاتىن كەز الدەقاشان جەتتى. وعان باعىت-باعدار بەرۋ كەرەك. ساحنادا قويىلاتىن كونتسەرتتەرگە تويعا دايىندالعان فونوگراممالاردى قويۋعا بولمايدى. وسىنى ۇعاتىن كەز جەتكەن سەكىلدى. ءبىز بۇگىنگى تىڭدايتىن كورەرمەندى, اسىرەسە جاس كورەرمەندى باقىتتى ءومىر سۇرۋگە, سانالى, ساۋاتتى, مادەنيەتتى بولۋعا مۇنداي ساحنامەن, مۇنداي مادەنيەتپەن, مۇنداي مۋزىكامەن ۇيرەتە المايمىز. مىنە, وسىعان دا مەنىڭ جۇرەگىم اۋىرادى.
تەلەديداردا كەيدە ءارتۇرلى تاقىرىپتاعى حابارعا كەلەتىن نەمەسە جۇرگىزىپ وتىرعان قىزدارعا دا ءبىراز پىكىر ايتقىم كەلەدى. حابارعا كەلىپ وتىرعان ونەر ادامى نەمەسە ساياساتتا جۇرگەن, باسقا دا سالاداعى قىز بالالار شاشتارىن جايىپ كەلەدى دە, سويلەۋدىڭ ورنىنا, سول شاشتارىمەن الىسادى دا وتىرادى. قايتا-قايتا ماڭدايىن سيپالاپ, كوزىنە تۇسكەن شاشتى كوتەرە بەرەدى. ءوزىنىڭ ادەتى بولعانمەن, كوكجاشىكتى قاراپ وتىرعاندارعا وتە ەرسى كورىنەدى. شاشىمەن الىسىپ وتىرعاندا, ايتقان سويلەمىنىڭ نە باسى, نە اياعى جوق, «مۇگەدەك» تىلمەن بىردەڭە ايتقانداي بولادى. اسىرەسە انا ءتىلىن دۇرىس بىلمەۋى, وعان جاڭاعىداي تەرىس ارەكەتتەرى قوسىلىپ, ادەمى بولىپ كەلگەن قىزداردىڭ ءوزىن سۇيكىمسىز ەتىپ كورسەتەدى دە, نە ايتقاندارى كورەرمەننىڭ ەسىندە قالمايدى.
جۇرگىزۋشى مادەنيەتى دەگەندى كىم قاداعالايتىنىن تاعى دا بىلمەيمىز. سول حاباردىڭ رەداكتورلارى, بولماسا باسشىلارى باعدارلامادا نە بولىپ جاتقانىن قاراپ وتىرماس پا؟ ءار حابار سايىن جينالىپ, پىكىر ايتپاس پا؟ بۇگىن ءبىز تەلەديداردى قوسساق, نۇرتىلەۋ يمانعالي ۇلىن, بەيسەن قۇرانبەكتى ساعىنامىز. ولاردىڭ ورنىن باساتىن جاس جۋرناليستەر بار ەمەس پە؟ نەگە سولار سەكىلدى ويلى, پاراساتتى حابارلاردى كوپتەپ شىعارماسقا؟ ولاردىڭ ورنىن باساتىن جاس جۋرناليستەر بار ەمەس پە؟ نەگە ءبىز سول جاستارىمىزدىڭ ساۋاتىن, وقىعانىن كورسەتپەيمىز؟ ولاردىڭ ءبىلىمىن كورسەتەتىن شوۋلاردى ۇيىمداستىرمايمىز؟ تۇككە كەرەگى جوق, بوسقا ۋاقىت وتكىزەتىن باعدارلامالاردىڭ قاجەتى بار ما, جوق پا دەپ ەلەپ-ەكشەيتىن كەز كەلگەن سياقتى. ءبىز ۇلى دالانىڭ ۇرپاعىن ەسەيتۋىمىز كەرەك. ءبىز ۇلى دالانىڭ كورەرمەنىن ويلاندىرۋىمىز كەرەك. بۇلاي جۇرە بەرۋگە بولمايدى. ەندەشە, جاڭا قازاقستاننىڭ جاس ۇرپاعى وسىنى ويلانۋى قاجەت.
جۇرگىزۋشىلەر مەن حابار دايىندايتىنداردىڭ جازبالارىنان دا ءبىزدىڭ جۋرناليستيكانىڭ دەڭگەيىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ال جۋرناليست بولۋ – جان-جاقتى بولۋ, بارىنەن وزىق تۇرۋ دەگەن ءسوز. ول ءۇشىن جۋرناليستەرگە وتە كوپ وقۋ كەرەك. ءبىزدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە كوپ نارسە وقىتىلىپ ۇلگەرمەيتىن سەكىلدى. جۋرناليستەر ءوز بەتىمەن ونىڭ ءبارىن ىزدەپ تابا المايتىن سياقتى. ويتكەنى ءبىزدىڭ جۋرناليستەر كىتاپحانادا وتىراتىن ۋاقىت تاپپايدى. ەڭ قىزىعى, كىتاپحانانىڭ وزىندە جۋرناليستەرگە نە وقۋ كەرەكتىگىن تاۋىپ بەرەتىن قىزمەتكەرلەردىڭ ءوزى ءجون سىلتەي المايدى.
تۇك جوق دەۋدەن اۋلاقپىن. بىراق مەن كەلەر ۇرپاقتى, جاڭا ۇرپاقتى ساۋاتتى, سالاۋاتتى, مادەنيەتتى كەيىپتە كورگىم كەلەدى. ولاردىڭ اراسىنان نادانداردى كورگىم كەلمەيدى. سوندىقتان ولاردىڭ ءىس-ارەكەت, ءجۇرىس-تۇرىس, اداممەن سويلەسۋىنەن, ءتىپتى كوشەدەگى كەلبەتتەرى مەن ءاربىر قيمىلىنان ۇلتتىڭ نامىسىن ويلايتىن جاستار رەتىندە كورگىم كەلگەندىكتەن, سولاردىڭ كىشكەنتاي كەمشىلىكتەرىنە جۇرەگىمدى اۋىرتىپ وتىرمىن.
ساحنا مەن تەلەديداردان ەرسى نارسەلەدى ۇيرەنگەن جاستار كوشەدە دە ءوزىن ەرسى ۇستايدى. ولار ەشكىمنەن ىقپايدى, قايمىقپايدى, ۇيالمايدى. وسى كۇندەرى ولاردىڭ اۋىزەكى سويلەۋىنەن «ۇيات» دەگەن ءسوزدى ەستىمەيمىن. بۇرىن ۇيات بولادى دەگەندى كەز كەلگەن ورتادان كوپ ەستيتىن ەدىك. بۇل ءسوزدى قاي كەزدە دە ەستە ساقتاۋ كەرەك. مەيلى, ۇلكەن جيىنعا بار, ساحنادا تۇر, كوشەدە ءجۇر, ۇيىڭنەن شىعىپ كورشىڭە بارساڭ دا, «مەنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىم, كيگەن كيىمىم ۇيات بولماي ما؟ مەن قازاق دەگەن ۇلتقا, ونىڭ ارىنا, نامىسىنا, وسى قالپىممەن, ءجۇرىس-تۇرىسىممەن نۇقسان كەلتىرمەيمىن بە؟» دەپ ويلانۋ قاجەت. وسىنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ۇلتتىق دامۋىمىزعا, ەرتەڭىمىزگە, ەگەمەندىكتى نىق ساقتاۋىمىزعا قاجەت نارسە ەكەنى انىق. مادەنيەتتە, سانادا ەشقانداي ۇساق-تۇيەك بولماۋى كەرەك. اسىرەسە ساحناعا, ەل الدىنا شىعاتىن بالالارىمىز وزدەرىنە ءار كەز سىن كوزبەن قاراعانى دۇرىس. سوندىقتان دا ولار ۇساق-تۇيەكتى ناسيحاتتاۋدى قويسا دەپ ەدىم.
قازىر مەكتەپتىڭ وزىندە چەحوۆتىڭ نە ايتقانىن جاتتامايدى-اۋ دەيمىن. ءبىز بولساق, تولستويدى اشىپ جىبەرىپ, «نەمقۇرايلىق ساتقىندىقتان جامان» دەگەندى قويىن داپتەرىمىزگە قىزىل سيامەن جازىپ قويۋشى ەدىك. چەحوۆتىڭ: «ادامنىڭ كيىمى دە, كەلبەتى دە, ويى دا سۇلۋ بولۋى كەرەك» دەگەن ۇلى ءسوزىن جازىپ الىپ, جاتتاپ جۇرەتىنبىز. بۇگىنگى مەكتەپ وقۋشىلارى ونداي افوريزمدەردى بولەك وقىپ, تۇسىنبەيدى-اۋ دەيمىن. مىنە, وسىنىڭ بارلىعى مەنى كوپ ويعا قالدىرىپ, الگىندەي جاستاردى كورىپ: «اپىر-اي, بۇلار نەگە وقىمايدى؟ بۇلار نەگە مادەنيەتكە ۇمتىلمايدى؟» دەپ جۇرەگىم اۋىرادى.
اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا,
اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى