مەملەكەت باسشىسى – قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ القا ماجىلىسىندە سويلەگەن سوزىندە مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى مەن تۇتاستىعىنىڭ جالعىز كەپىلى – قارۋلى كۇشتەر ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ال ەلىمىزدى سىرتقى قاۋىپ-قاتەردەن قورعاپ تۇرعان ايبىندى اسكەرىمىزدىڭ ەرلىك پەن جانكەشتىلىككە تولى تاريحى ەشقاشان قالتارىستا قالىپ قويماۋى كەرەك.
ويتكەنى ەردى ەل دە, جەر دە ۇمىتپايدى. جۇرەككە داق, ساناعا سىزات سالعان تاجىك-اۋعان وقيعاسىنا شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە, قارالى داتاعا اينالعان قاقتىعىس كۇنى كەشەگىدەي جادىمىزدا.
ءيا, 1995 جىلدىڭ 7 ءساۋىرى تاريح بەتتەرىندە ەرلىك پەن ورلىك سىنعا تۇسكەن كۇن رەتىندە قاتتالدى. پشيحاۆر شاتقالىنداعى قاقتىعىستا قازاقستان ىشكى اسكەرىنىڭ جەتىنشى قۇراما روتاسى سودىرلاردىڭ تۇتقيىلدان جاساعان شابۋىلىنا تويتارىس بەردى. سان جاعىنان جاۋ كۇشى باسىمدىققا يە بولعان ۇرىستا 17 اسكەري قىزمەتشىمىز وققا ۇشتى, جەر قۇشتى. 33 جاۋىنگەرىمىز جارالاندى. اۋعان تاراپىنان شابۋىل جاساعان سودىرلار الپىس مينۋتتىڭ ىشىندە تاجىكستان اۋماعىنا جەتكىسى, شەكارادان وتكىسى كەلدى. الايدا رۋحى ءور, ءتانى بەكەم قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەر جاۋعا جويقىن تويتارىس بەردى. بەس قارۋىن سايلاعان جاۋىنگەرلەر بەس ساعاتتىق قارۋلى قاقتىعىستان كەيىن جاۋدى كەرى شەگىنۋگە ماجبۇرلەدى. قازاقستاندىق باتالون جاۋىنگەرلەرى ەل مەن جەردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن وققا دا, وتقا دا قارسى تۇرىپ, ەرلىكتىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتتى. «قازباتتىڭ» قارۋلى قاقتىعىستا دۇشپاننىڭ دەسىن باسقانىنا دا جيىرما جەتى جىلدىڭ ءجۇزى تولدى.
جەتىنشى روتا جاۋدىڭ جىگەرىن قۇم ەتكەن كۇن ۇلتتىق ۇلاندا ەرلىك كۇنى بولىپ بەكىتىلگەن. تاريحتا «تاجىك-اۋعان وقيعاسى» دەگەن اتپەن قالعان داتاعا وراي, ءبىز اتى اڭىزعا اينالعان جەتىنشى روتا ساردارلارى مەن ساربازدارىن سوزگە تارتىپ, ەستەن كەتپەس ەستەلىكتەرىمەن بولىسكەندى ءجون كوردىك.
«ول كۇنى جيەكتەن وق جاڭبىرشا جاۋدى. اينالا تولا جانارىن قۇم جاپقان جاۋىنگەرلەر. ءبارى دە فانيمەن قوشتاسقان. بۇل كورىنىستى ەستەن شىعارۋ استە مۇمكىن ەمەس ەدى», دەيدى تاجىك-اۋعان وقيعاسىنىڭ ارداگەرى قايرات ساتباەۆ جادىندا جاي وتىنداي جاڭعىرىق بولىپ قالعان ءساتتى ەسكە الىپ.
«باستاپقىدا نە بولعانىن اڭعارماي قالعان ءبىزدىڭ بويىمىزدى ۇرەي بيلەپ العان بولاتىن. الايدا اجالمەن بەتپە-بەت كەلگەن سايىن ساناڭنان قورقىنىش اتاۋلىنى سىلىپ الىپ تاستايدى ەكەنسىڭ. مودجاحەدتەر ءا دەگەننەن-اق الدىڭعى جانە ارتقى جاقتاعى كولىكتەردى گراناتومەتپەن اتىپ, ك ۇلىن كوككە ۇشىرىپ ۇلگەردى. اينالانى كوك ءتۇتىن باسقان, زۋلاعان وقتىڭ داۋسى قۇلاقتى شىڭىلداتادى. ءاپ-ساتتە قاسىمداعى ۆزۆود جىگىتتەرىن جيناپ, اۆتوكولىكتىڭ دوڭگەلەكتەرىنەن قالقان جاساپ, تىعىلدىق. جاۋىنگەرلەرگە «مەن باعىتتى ايقىندايتىن وقتارمەن اتامىن, سول جەرلەردى نىساناعا الىپ, سەندەر دە سولاي قاراي وق جاۋدىرىڭدار» دەپ بۇيرىق بەردىم. ءىزى ۇشقىنداپ انىق كورىنگەن وقپەن جاۋدى نىساناعا الىپ اتىپ جاتىرمىن. ارتىنان ساربازدارىم دا سول باعىتقا وق جاۋدىردى. كەنەت, ءبىر جەردەن شىققان وقتىڭ ءۇنى وشسە, ەندىگى كەزەكتە اۆتوماتتىڭ ءۇنى باسقا جاقتان ساقىلداپ قويا بەرەدى. مىنە, وسىلاي ۇرىس جالعاسىپ جاتتى. مۇنداي سىن ساعاتتا مينۋتىڭىز ساعاتقا, ساعاتىڭىز قۇددى ءبىر تاۋلىككە اينالىپ كەتكەندەي كۇي كەشەدى ەكەنسىڭ. جارالىلاردى جيناپ, جاقىن ماڭداعى بتد-نىڭ قالتارىسىنا جەتكىزدىك. ساعات كۇندىزگى ون ەكى جارىم شاماسىندا باستالعان قارۋلى قاقتىعىستا ءجۇرىپ, ۋاقىت ءتىلى ۇشكە تاياعانىن دا اڭعارماپپىز. ارقايسىمىزدىڭ كەۋدەمىزدە دامىلسىز سوققان جۇدىرىقتاي جۇرەك «مەن ءتىرى قالۋعا ءتيىسپىن» دەپ تۇرعانداي اسەر ەتەدى. جاۋىنگەرلەردىڭ اجال وعىنان قايمىقپاي, وتان الدىندا بەرگەن انتقا ادالدىق تانىتىپ, جاۋدىڭ بەتىن قايتارۋ ءۇشىن جانتالاسقان تۇرلەرىن كورسەڭىز عوي... باستاپقىدا دەسى باسىم كورىنگەن جاۋدىڭ سەسى جۇرەك شايلىقتىرعانىمەن, مىندەتتى اتقارۋدان ارتىق پارىز جوق ەكەنىن بارلىعىمىز ءبىر ادامداي تۇسىندىك», دەيدى سول قاقتىعىستىڭ قاتىسۋشىسى ءارى كۋاگەرى قايرات ساتباەۆ.
تاعى ءبىر كەيىپكەرىمىز, زاپاستاعى پولكوۆنيك بەرىك وماروۆ: «جاۋىنگەرلەرىمىزدىڭ ءولىمىن ءوز كوزىممەن كورگەندىكتەن, بۇل وقيعا جانىمدى وتتاي قاريدى. ولاردىڭ كورەتىن قىزىقتارى ءالى الدا ەدى. جاۋ وسال بولمادى. سودىرلار سوعىس ونەرىنە ابدەن ماشىقتانىپ, ۇرىستىڭ تاسىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن. شايقاستا ءبىزدى قۇتقارعان 40-50 مەتر جەردە تۇرعان كوپىر بولدى. تاۋدى تەسىپ وتەتىن وسى كوپىردى قالقان قىلىپ, جاۋعا تويتارىس بەرمەگەندە امان قالۋىمىز ەكىتالاي ەدى», دەيدى تاجىك-اۋعان وقيعاسىنىڭ ارداگەرى بەرىك ىلەسبەك ۇلى.
پراپورششيك دينار سيباگاتۋللين ءالى كۇنگە دەيىن ۇلتتىق ۇلاندا قىزمەت اتقارادى. اسكەري قىزمەتىن قاتارداعى جاۋىنگەردەن باستاعان ول دا شاتقالداعى شايقاسقا قاتىسقان.
«سول كۇن ءالى ەسىمدە. «ۇرىسقا!» دەگەن بۇيرىقتى ەستي سالىسىمەن ءبارىمىز ماشينادان سەكىرىپ تۇستىك. ءبىر جاعى – جارتاس, ەكىنشى جاعى – قۇز. جولدىڭ وسىنداي وڭتايلى تۇسىن تاڭداپ العان جاۋ ەس جيعىزار ەمەس. ولاردىڭ الدىن الا ءبارىن ويلاستىرعانىن, الدىمەن پۋلەمەتشىلەر مەن زەنيتتىك-مينومەتتىك قوندىرعىنى بىردەن جويعانىنان وت پەن وق اراسىندا قالعانىمىزدى تۇسىندىك. بىرنەشە قارۋلاستارىم ماشينادان تۇسكەن بەتتە مەرت بولدى. جەدەل ەس جيىپ, جاۋدىڭ قاي جاقتان اتقىلاپ جاتقانىن باعدارلاي باستادىق. قانشا ۋاقىت وتكەنىن بىلمەيمىن, ءبىر كەزدە «100 مەتردەي قاشىقتىقتاعى كوپىرگە بەكىنىڭدەر!» دەگەن پارمەندى ەستىسىمەن سول باعىتپەن جۇگىرگەنىمدە, تىزە تۇسىمنىڭ تىز ەتە قالعانىن سەزدىم. اياعىما گراناتا جارىقشاعى تيگەنىن ەرتەڭىندە ءبىر-اق ءبىلدىم», دەيدى دينار مارات ۇلى.
قيان-كەسكى شايقاستان امان-ەسەن ۇيىنە ورالعان بۇرىنعى ساربازدىڭ ءبىرى داۋرەن جاقىپبەكوۆتىڭ دە ايتارى از ەمەس. بۇگىندە قىرىقتىڭ قىرقاسىنان اسقان داۋرەن اسقار ۇلى جاستاي اسكەرگە اتتانعان. 1993 جىلى الماتى قالاسىنداعى پ.چايكوۆسكي اتىنداعى مۋزىكالىق ۋچيليششەدە وقىپ جۇرگەندە اكادەميالىق دەمالىسقا شىعىپ, وتان الدىنداعى ازاماتتىق بورىشىن وتەۋگە بەكىگەن ەدى.
«سول كۇنى كولىككە وتىرىپ, كولوننامەن جولعا شىققان ەدىك. ەكى ايدان كەيىن اسكەردىڭ مەرزىمى اياقتالادى. ويىمىزدا ەشتەڭە جوق. بەيبىتشىلىك ميسسياسىن ورىنداۋعا بارعانبىز. بارلىعىمىز كولىكتە قالجىڭداسىپ, اڭگىمە ايتىپ كەلە جاتتىق. ەندى ءسال شىداساق, «دەمبەل» بولىپ ۇيىمىزگە قايتامىز دەگەن كوڭىل-كۇيدە ەدىك. شاتقالداعى كوپىرگە كەلگەنىمىز سول ەدى... الدىمىزدا جانە ارتىمىزدا كەلە جاتقان كولىكتەردى كوز الدىمىزدا اتىپ, جارىپ جىبەردى. قوزعالىس توقتادى. جاۋ تاراپى وقتى جاڭبىرشا جاۋدىرا ءتۇستى. قاسىمدا وتىرعان ساربازدىڭ باسىنا وق ءتيدى. ءومىر مەن ءولىم اراسىنداعى كۇرەس باستالدى. مەنىڭ ارقاما وق ءتيدى. ورنىمدا قۇلاعان كۇيى جاتىپ قالدىم. اينالا ابىر-سابىر بولىپ كەتتى. قانسىراعان مەن ءالى كولىكتىڭ ىشىندەمىن. ماڭايدا زۋلاعان وقتىڭ داۋسى قۇلاققا انىق ەستىلەدى. ءار سەكۋندتىڭ قۇنىن تۇسىنە ءتۇستىم. كەز كەلگەن سەكۋندتا ومىرمەن قوش ايتىسۋىم مۇمكىن ەكەنى ساناما جەتتى. سوندا عانا مىنا ءومىردىڭ ءمانىن ۇقتىم. ادام ومىرىنەن اسقان ەشتەڭە جوق ەكەنىن سەزىندىم. قارۋلاستارىما ايتار العىسىم شەكسىز. مەنى تاستاماي, قاۋىپسىز جەرگە جەتكىزدى. بۇل وقيعانى جاستار بىلسە, وتان قورعاۋدىڭ وڭاي ەمەستىگىن سەزىنىپ, ءومىردىڭ ءمانىن جەتە تۇسىنەتىنى داۋسىز دەپ بىلەمىن», دەيدى داڭقتى روتا جاۋىنگەرى داۋرەن جاقىپبەكوۆ.
سانامىزدا وشپەس سىزات, جۇرەگىمىزدە جازىلماس جارا بولىپ قالعان قارۋلى قاقتىعىستا قازا تاپقان 17 ساربازدىڭ بەسەۋىنە ءىى دارەجەلى «ايبىن» وردەنى, ون ەكىسىنە «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالى بەرىلدى. سونداي-اق باتىر بوزداقتاردىڭ بارىنە رەسەي تاراپىنان «قىزمەتتە ۇزدىك شىققانى ءۇشىن» مەدالى قازا بولعان سوڭ تابىس ەتىلدى.
تاجىك حالقىنا كورسەتكەن كومەگى ءۇشىن قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەرگە قۇرمەت رەتىندە دۋشانبەدە مونۋمەنت بوي كوتەردى. ەلىمىزدىڭ استاناسى نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى «وتان-انا» مونۋمەنتى قاسىنان ىشكى اسكەردىڭ 17 ساربازىنا ارنالعان ەرلىك اللەياسى اشىلىپ, ەسكەرتكىش باعان ورناتىلدى. سونىمەن قاتار شىمكەنت, پەتروپاۆل جانە باسقا قالالاردا دا باتىرلارعا ەسكەرتكىشتەر قويىلعان.
سونداي-اق ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ۇلتتىق ۇلان باس قولباسشىلىعىنىڭ باستاماسىمەن 2019 جىلى وسى وقيعا جەلىسىمەن تۇسىرىلگەن «قازبات» ءفيلمى جارىققا شىقتى. وقيعا تاريحتا قالسىن, وسكەلەڭ ۇرپاق باتىرلارىمىزدىڭ ەرلىگىن ۇمىتپاسىن دەگەن نيەتپەن تاسپالانعان كينوكارتينا – جاۋىنگەرلەرگە ۇلتتىق ۇلان تاراپىنان كورسەتىلگەن قۇرمەت.
ءيا, ەرلىك ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. شايقاستا شەيىت بولعان ساربازداردىڭ بەينەسى ءاردايىم جۇرەگىمىزدە ساقتالادى...