ءبىزدىڭ ەلدە جاڭادان تاعايىندالعان مينيسترلەردىڭ دەنى بۇعان دەيىنگى ارىپتەستەرىنىڭ قولعا العان باستامالارىن جالعاستىرمايدى. سوندىقتان «جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز» دەپ جەر-جاھانعا جار سالۋ ءۇشىن ويدان «ۆەلوسيپەد قۇراستىرۋعا» كىرىسەدى. بىراق تۇبىندە ارتىق قىلام دەپ تىرتىق قىلىپ, قوعامنىڭ نارازىلىعىنا ۇشىرايدى. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆتىڭ سۋبسيديالار سانىن قىسقارتۋ تۋرالى باستاماسى وسىنداي كەلەڭسىزدىكتىڭ كەبىن كيگەن سەكىلدى.
سۋبسيديا سانى قىسقارمايتىن بولدى
جالپى, ءبىزدىڭ ەلدىڭ اگروسەكتورى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلەرىنىڭ تاجىريبە الاڭى ىسپەتتى. ارقايسىسى تاريحتا اتىن قالدىرۋ ياكي جالپاق جۇرتقا جۇمىس ىستەپ جاتقانىن كورسەتۋ ءۇشىن «تىڭ باستامالاردى» قولعا الىپ تىراشتانادى دا جاتادى. وكىنىشكە قاراي, وسىنىڭ بارىنەن زارداپ شەگەتىن اۋىلداعى شارۋالار. بۇل جولى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆ قىزمەتكە كىرىسە سالىسىمەن سۋبسيديالاردىڭ سانىن قىسقارتۋ كەرەك دەپ باستاما كوتەردى. ءسويتىپ, اينالاسىنا جاقتاۋشى ەمەس, جاۋ جيناپ العانداي. شارۋالاردىڭ مۇنداي باستاماعا قارسى شىعارى ءاۋ باستان بەلگىلى ەدى عوي.
دالىرەك ايتساق, مينيسترلىك اگروونەركاسىپ كەشەنىن قولداۋعا باعىتتالعان قولدانىستاعى سۋبسيديالار سانىن 42-دەن 20-عا دەيىن قىسقارتۋدى ۇسىندى. سويتسەك, مۇنداي ۇسىنىس مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى مەملەكەتتىك قولداۋدى جەتىلدىرۋ تۋرالى تاپسىرماسىنان كەيىن قولعا الىنعان. بىراق پرەزيدەنت ناقتى سۋبسيديالار سانىن قىسقارتۋ تۋرالى ايتقان جوق. تەك جۇمىستى جەتىلدىرۋ ءۇشىن ۇسىنىستار ازىرلەۋدى تاپسىردى. ال مينيسترلىكتىڭ ۇسىنعانى – سۋبسيديالاردى قىسقارتۋ.
اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى مەملەكەتتىك قولداۋدى جەتىلدىرۋ ءۇشىن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلعانى ءمالىم. وعان سالالىق قاۋىمداستىقتار مەن وداقتاردىڭ, اگروبيزنەستىڭ, عىلىمنىڭ, مۇددەلى مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ وكىلدەرى, سەنات پەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى كىردى. بۇگىنگە دەيىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكلياردىڭ توراعالىعىمەن جۇمىس توبىنىڭ ءۇش وتىرىسى جانە مينيسترلىك دەڭگەيىندە ەكى وتىرىس ءوتتى.
مينيسترلىكتىڭ بىزگە بەرگەن رەسمي مالىمەتىندە وتىرىستار شەڭبەرىندە سۋبسيديا الۋ ءراسىمىن جەڭىلدەتۋدى, ونىڭ باعىتتارىن وڭتايلاندىرۋدى, بارلىق سۋبەكتى ءۇشىن قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدى, زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى ىنتالاندىرۋدى جانە اگروونەركاسىپكە ينۆەستيتسيالار تارتۋدى, ناقتى ينديكاتيۆتىك كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋ بويىنشا شارۋالاردىڭ قارسى مىندەتتەمەلەر الۋ نورماسىن ەنگىزۋدى كوزدەيتىن جاڭا تاسىلدەر تانىستىرىلعانى ايتىلعان.
«جۇمىس توپتارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وڭىرلەردەن, سالالىق وداقتار مەن قاۋىمداستىقتاردان, جۇمىس توبى مۇشەلەرىنەن اگروونەركاسىپتى سۋبسيديالاۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە كوپتەگەن ۇسىنىس پەن ەسكەرتۋ كەلىپ ءتۇستى. ولار سۋبسيديالاۋ جۇيەسىن پىسىقتاۋ كەزىندە جۇيەلەندىرىلدى جانە ەسكەرىلدى. الايدا اعىمداعى احۋالدى جانە ونىڭ دامۋ ۇردىستەرىن كەشەندى تالداۋدى, گەوساياسي داعدارىستىڭ ەل ەكونوميكاسىنا تەرىس اسەرىن بارىنشا ازايتۋ جونىندە بارابار شارالار قابىلداۋ قاجەتتىلىگىن نەگىزگە الا وتىرىپ, سۋبسيديالاۋدىڭ جاڭا تەتىگىن ەنگىزۋ ماسەلەسىن كەلەسى جىلعا دەيىن كەيىنگە قالدىرۋ جانە وسى جىلى اگروونەركاسىپتى مەملەكەتتىك قولداۋدى قولدانىستاعى قاعيدالار بويىنشا جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى», دەگەن جاۋاپ الدىق اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە جولداعان جۋرناليستىك ساۋالىمىزعا.
وسىلايشا, ە.قاراشوكەەۆتىڭ سۋبسيديالار سانىن قىسقارتۋ تۋرالى باستاماسى كەيىنگە قالدىرىلدى. دەمەك, شارۋالاردىڭ ءۇنى, دەپۋتاتتاردىڭ ءسوزى ەسكەرىلدى.
شارۋالار بيىل قولداۋعا مۇقتاج
ماسەلەن, وسى ماسەلەنى ناۋرىز ايىندا سەناتور ءالي بەكتاەۆ كوتەردى. ول ۇكىمەت باسشىسىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا 2022 جىلدىڭ ەكى جارىم ايى وتسە دە, اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ ءتارتىبى ءالى كۇنگە دەيىن بەكىتىلمەگەنىن ايتا كەلىپ, بيىل وسى ماقساتتا بولىنەتىن رەسپۋبليكالىق ترانسفەرتتەر كولەمى ازايىپ, سۋبسيديالاندىرۋدىڭ تۇرلەرى قىسقارىپ, ولاردى ءبولۋدىڭ ءتارتىبى مەيلىنشە وزگەرەتىنىن جەتكىزدى.
– ارينە, جەمقورلىققا قارسى ءىس قيمىل اگەنتتىگىنىڭ تەكسەرۋلەرىنەن كەيىن اگرارلىق سەكتوردى سۋبسيديالاۋدىڭ رەفورماسىن جۇرگىزۋ كەرەك. بىراق ول اسىعىس, اياق استىنان, 2-3 ايدىڭ كولەمىندە جاسالاتىن نارسە ەمەس. اسىرەسە بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن وتە اۋىر جىل بولايىن دەپ تۇر.
قۇرعاقشىلىق, سۋدىڭ تاپشىلىعى, مينەرالدىق تىڭايتقىشتار مەن پەستيتسيدتەردىڭ قىمباتتاۋى, ونىڭ ۇستىنە رەسەيگە سالىنعان سانكتسيالارعا بايلانىستى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ قازاقستانعا اعىلۋى كۇتىلۋدە. ول ءوز كەزەگىندە ءبىزدىڭ شارۋالاردى تىعىرىققا تىرەۋى مۇمكىن. وسىنى ەسكەرسەك, اگرارلىق سەكتوردى قولداۋ شارالارى ارتا ءتۇسۋى كەرەك. سۋبسيديالاردىڭ ءبىراز بولىگىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە ارتا سالۋ دا سالا پروبلەماسىن كۇردەلەندىرە تۇسەتىنى انىق.
ارينە, سۋبسيديالاندىرۋدىڭ ءتارتىبى قاتىپ قالعان دوگما ەمەس. سالانى دامىتۋدىڭ ماقساتتارىنا ساي وزگەرتىلىپ تۇرۋى دا كەرەك. بىراق اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنە «وتپەلى كەزەڭ» ءۇشىن كەمىندە ءبىر جىل ۋاقىت بەرىلۋى ءتيىس. وزگەرىستەر جايى الدىن الا ەسكەرتىلۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, ناقتى جاعداي كەرىسىنشە بولۋدا.
ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەر رومان سكليار مىرزانىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزىلگەن سۋبسيديالاۋ ءتارتىبىنىڭ تانىستىرىلىمىندا ايتىلعانداي, قارجىلاي قولداۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى 2022 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە عانا دايىن بولماق. ال وڭتۇستىكتە باستالىپ كەتكەن كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنىڭ پروبلەمالارى شاش ەتەكتەن. جانارمايعا, مينەرالدى تىڭايتقىشقا, اعىن سۋعا قاتىستى ءتۇيىندى ماسەلەلەردىڭ بىردە-بىرەۋى شەشىلگەن جوق. سوعان قاراماي سۋبسيديالاردىڭ كولەمى مەن تۇرلەرى, ولاردى ءبولۋدىڭ ءتارتىبى اياقاستىنان وزگەرتىلمەك. اگرارلىق سەكتور – ەكسپەريمەنت جاسايتىن الاڭ ەمەس. كەرىسىنشە, اسىرەسە بيىل اۋىل شارۋاشىلىعىنا قوسىمشا قولداۋ كورسەتۋ قاجەت.
مۇمكىن, «جاسىل دامۋ» كومپانياسىنىڭ ەسەپشوتىنداعى ۋتيل الىمنان قۇرالعان 200 ملرد تەڭگەدەن استام بوس قالدىقتىڭ ءبىر بولىگىن اگرارلىق سەكتورعا جۇمساعان دۇرىس بولار. قازىرگى تاڭدا حالىقتى اۆتوكولىكپەن ەمەس, ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدىراق, – دەيدى ءا.بەكتاەۆ.
شەنەۋنىكتەردىڭ كەسىرى شارۋالارعا تيمەسىن
ال ءماجىلىس دەپۋتاتى البەرت راۋ قولدانىستاعى سۋبسيديالاردى 2025 جىلعا دەيىن قالدىرۋ كەرەك دەگەن پىكىر ايتتى.
– وڭىرلەردى ارالاعان كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر كوپتەگەن ءوتىنىش ايتادى. ولار اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سالاداعى مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسىن وزگەرتۋ قادامدارىنا الاڭداۋلى. مينيسترلىك ۇسىنعان سۋبسيديا تۇرلەرىن قىسقارتۋ, تاۋارلىق-سپەتسيفيكالىق سۋبسيديالاردان باس تارتۋ ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيالاردى تالاپ ەتەتىن اگروونەركاسىپ سەكتورلارىنا زالال كەلتىرەدى. Amanat پارتياسىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا 2025 جىلعا قاراي ەلدىڭ تاۋىق ەتىنە, ءسۇت ونىمدەرى مەن ەت ونىمدەرىنە, الماعا جانە تاعى دا باسقا تاۋارلارعا دەگەن قاجەتتىلىگىن تولىق قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلگەن. بۇل رەتتە العا قويىلعان مىندەتتەرگە تابىستى قول جەتكىزۋ اگروونەركاسىپتىڭ يمپورتتىق سەكتورلارىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن كۇشەيتۋدى كوزدەيدى. سەبەبى اتالعان سەكتورلارداعى ينۆەستيتسيالىق جوبالار كاپيتالدى جانە ءتيىستى قولداۋدى قاجەت ەتەدى.
قازاقستاندا ءسۇت ءوندىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ ەل قاجەتتىلىگىنىڭ 70 پايىزىن عانا قامتاماسىز ەتەتىنى بەلگىلى. ءسۇت تاپشىلىعى شامامەن 500 مىڭ توننانى قۇرايدى. سونىمەن 1000 باسقا كەمىندە ەلۋ تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىن ىسكە قوسۋ كەرەك. ەگەر قازىر قولداۋ شارالارىنان باس تارتساق, وندا جاڭا جوبالاردى باستاۋعا نيەتتىلەر مۇلدەم بولمايدى. سونداي-اق جەمشوپ وندىرىسىنە, ونىڭ ىشىندە سۋارمالى جۇيەلەردى دامىتۋعا قاتىستى سۋبسيديالاۋ دەڭگەيىن ساقتاۋ قاجەت. ويتكەنى تۇراقتى جەمشوپ بازاسىنسىز جوعارى ونىمدىلىككە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس.
سۇتكە ارنالعان سپەتسيفيكالىق سۋبسيديالاردىڭ تولەمدەرىن وبلىستىق دەڭگەيگە بەرۋ دە دۇرىس ەمەس. بۇل ولاردى جويۋمەن تەڭ. سونىمەن قاتار بىرقاتار سۋبسيديانى الىپ تاستاۋ ءبىرىنشى قاجەتتىلىكتەگى ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ وسۋىنە اكەلەدى. وسىنىڭ سالدارىنان ەاەو-داعى ارىپتەس ەلدەردەن كەلەتىن يمپورت كولەمىن ارتتىرادى. بۇل ەلدەردە اتالعان ونىمدەرگە قاتىستى سۋبسيديالار دەڭگەيى بىزدىكىنەن جوعارى. قازىردىڭ وزىندە رەسەيدەگى ءسۇت ونىمدەرى ەكسپورتىنىڭ ەڭ ۇلكەن كولەمى قازاقستانعا تيەسىلى, – دەيدى ا.راۋ.
وسى ورايدا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىن دە اقتاپ الۋعا بولادى. ويتكەنى سۋبسيديا ۇلەستىرۋدە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دەڭگەيى جوعارى. بۇل جەردەگى اقشا اينالىمى دا قوماقتى. ماسەلەن, 2021 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋعا 374,9 ملرد تەڭگە جۇمسالسا, وسى جىلعا 309,4 ملرد تەڭگە جۇمساۋ جوسپارلانىپ وتىر. سوندىقتان مينيسترلىك سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگىنىڭ نۇسقاماسىن ەسكەرمەي تاعى وتىرا المايدى.
– مينيسترلىك بىرقاتار قولداۋ شارالارىنان باس تارتىپ, ولاردى جەڭىلدەتىلگەن نەسيەمەن الماستىرۋدى ۇسىنىپ وتىر. دەمەك, قاراجات تاعى دا فەرمەرلەرگە ەمەس, بانكتەرگە تۇسەدى. ءيا, سۋبسيديالاردى ءبولۋ مەن پايدالانۋدا زاڭ بۇزۋشىلىقتار بار. بىراق كوپ جاعدايدا مۇنداي كەمشىلىكتەر شەنەۋنىكتەر تاراپىنان جىبەرىلەدى. ەندەشە, شەنەۋنىكتەردىڭ كەسىرىنەن شارۋالار نەگە زارداپ شەگۋى ءتيىس؟ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن اكىمشىلەندىرۋدى, ونىڭ ىشىندە Qoldau-دى تارتىپكە كەلتىرۋدىڭ ورنىنا, ولاردىڭ كۇشىن جويۋدى ءجون كورەدى. ەل پرەزيدەنتى ءار جاڭا ءمينيستردىڭ كەلۋىمەن اگروونەركاسىپتى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ويىن ەرەجەلەرى ءجيى وزگەرەتىنىن قاتاڭ سىنعا العانى ەسىمىزدە. بىراق بۇل جولى ويىن ەرەجەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتكىسى كەلەدى. سوندىقتان ۇكىمەتكە 2025 جىلعا دەيىن اگروونەركاسىپتىڭ يمپورتقا تاۋەلدى سەكتورلارىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى مەن دەڭگەيىن ساقتاۋدى ۇسىنامىز, – دەدى ا.راۋ.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, شارۋالاردىڭ جاپپاي قارسىلىعى مەن دەپۋتاتتاردىڭ دايەكتى پىكىرلەرىنەن كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋبسيديالاردى وڭتايلاندىرۋ ءىسىن كەيىنگە قالدىردى. بىراق بۇل ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىلدى دەگەن ءسوز ەمەس. دەگەنمەن, ەل ۇكىمەتىنىڭ قوعامنىڭ ۇنىنە قۇلاق اسقانىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز.