اۋىزەكى تىلدە سويلەگەندە قىسقارعان سوزدەردىڭ ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىنا كوبىرەك جۇگىنەتىنىمىز بارشاعا ءمالىم. اسىرەسە ءتۇرلى كۇردەلى اتاۋلاردى, مينيسترلىكتەر مەن مەملەكەتتىك, قوعامدىق, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قىسقارتىلعان اتاۋلارىن ايتقاندا اتىمىزعا قامشى سالدىرمايمىز. ءتىپتى قازاق ءتىلىنىڭ سويىلىن سوعىپ جۇرگەن جۋرناليستەردىڭ ءوزى وسىعان كەلگەندە «ايتۋعا جەڭىل», «ۇيرەنگەن اۋىز» دەگەندى جەلەۋ ەتىپ, جالپاقشەشەيلىك تانىتىپ ءجۇر.
وتكەندە يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن باق وكىلدەرى اراسىندا ءىس-شارا ءوتتى. باسقوسۋدىڭ باس تاقىرىبى قازاقشا بولعانىمەن مير دەگەن قىسقارتىلعان نۇسقاسىن سول كۇيى قالدىرعان. «قازاقشا يدم بولۋى كەرەك ەمەس پە؟» دەگەن سۇراعىمىزعا ءىس-شارانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندەر «مير دەگەن قۇلاققا جاعىمدى ەستىلەدى, ونىڭ ۇستىنە بارىنە تۇسىنىكتى» دەگەن سىرعىتپا جاۋاپپەن قۇتىلدى. «جاعىمدىلىعىن» جەلەۋ, «تۇسىنىكتىلىگىن» تىلگە تيەك ەتىپ جۇرگەن مۇنداي سوزدەر كۇندەلىكتى قولدانىسىمىزدا جەتىپ ارتىلادى. اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى اقدم-دى ميور, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىن ءىىم ەمەس مۆد دەيمىز, ستسك, تسون, جك, ۋك... وسىلاي كەتە بەرەدى. ورىس تىلىندەگى وسىنداي سوزدەر مىسىقتابانداپ سوزدىگىمىزگە ەنىپ, اقىرىنداپ «باس تاقىرىبىمىزعا» اينالىپ بارا جاتقانىن كوبىمىز اڭعارا بەرمەيمىز. اڭعارساق تا استارىنا ءۇڭىلىپ, قاۋپىن سەزىنە قويمايمىز, سالدارىن ساراپتامايمىز. ال شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ءبىر كەزدەرى «قۇلاققا جات ەستىلەتىن» بۇۇ, تمد, ءمامس سەكىلدى قىسقارعان سوزدەردى بۇگىندە ەش قيىندىقسىز ايتۋعا, تۇسىنۋگە ۇيرەنىپ كەتتىك ەمەس پە؟
كەز كەلگەن ءتىل ءوزىنىڭ سوزدىك قورىن بايىتۋدا تۋىسقان تىلدەردىڭ لەكسيكالىق قورىن پايدالانۋى بۇرىننان بار تاريحي ءۇردىس. دامىعان تىلدەردە دە وزگە تىلدەن ەنگەن سوزدەر كوپتەپ كەزدەسەدى. ءتىپتى تۋىسقان ەمەس ەلدەردىڭ دە تىلدىك قورىن پايدالانۋعا بولادى. ماسەلەن, اعىلشىن ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىندا كوپتەگەن ءتىلدىڭ سوزدەرى كەزدەسەدى. ءتىپتى سۋاحيلي تىلىنەن دە الىنعان ءسوزى بار. ءتىل ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, اعىلشىن ءتىلىنىڭ وزىندە بەلسەندى قولدانىلاتىن 400-گە جۋىق تۇركى تىلدەس ءسوز بار ەكەن. ال ورىس ءتىلىنىڭ تۇتاس ءبىر قاباتتارى كەزىندە تۇركى لەكسيكاسىنىڭ نەگىزىندە قالىپتاسقان. سوندىقتان دا ءتىل وقشاۋ, ەشكىممەن بايلانىسپاي دامىمايدى. كەرىسىنشە ارقاشاندا وزگە تىلدەرمەن بايلانىسقاندا عانا, باسقا تىلدەردەن ءسوز العاندا, قورىن تولتىرعاندا عانا داميدى. الايدا...
نەمىس لينگۆيسى لەو ۆايسگەربەردىڭ «انا ءتىلى – بۇل ەرەكشە قۇندىلىق. ءاربىر انا ءتىلىنىڭ ءوزىنىڭ تاعدىرى بار. ءتىلدىڭ تاعدىرى سول تىلدە سويلەيتىن قاۋىمداستىقتىڭ تاعدىرىنا تىكەلەي باعىنىشتى» دەگەن ءسوزى بار. ءتىل مەن ەلدىڭ تامىرىن تۇتاستىرعان قازاق حالقى ء«تىل تاعدىرى – ەل تاعدىرى» دەپ ءبىر-اق اۋىز سوزبەن تۇيىندەگەن.
راس, قازاق ءتىلى – باي ءتىل. ءارى عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, ءتول سوزگە تۇنىپ تۇرعان ءتىل. قازاق ءتىلى تۇركىتىلدەس تىلدەردىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ ءتۇپ تامىرى مەن تۇنىقتىعى بۇزىلماعان تازا تىلدەردىڭ ءبىرى. ياعني ءتىلىمىزدىڭ مادەني يادروسى سول كۇيىندە ساقتالعان. تۇركى تەكتى ءتىلدىڭ جارقىن ۇلگىسى. ماسەلەن, جازۋشى گەرولد بەلگەر مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تىلدىك قورىن ساناپ, مىسالعا الىپ, قازاق ءتىلى باي دەپ تامسانىپ وتىراتىنىنىڭ ءوزى نە تۇرادى؟! الايدا جاھاندانۋدىڭ جەتەگىندە ءجۇرىپ ءتىلىمىزدىڭ تامىرىنان اقىرىنداپ اجىراپ بارا جاتقانى الاڭداتادى. تەحنولوگيا تىلىنە تابىنىپ كەتتىك. جوعارىدا كەلتىرگەن مىسال – سونىڭ ءبىر عانا كورىنىسى. ءتىل تازالىعىن تارازىلاعاندا مىرجاقىپ دۋلات ۇلى دا «قازاق ءتىلى باي, تازا ىرگەلى جۇرت ءتىلى دەپ ءبارىمىز دە ايتامىز… بىراق قۇر باي, تازا دەۋمەن ءتىلىمىز وزدىگىنەن ساقتالىپ, ادەبيەتىمىز ءوربىپ كەتە الا ما؟ قاي جۇرتتىڭ ءتىلى بولسا دا ءتۇۋ باسىندا بىزدىكى سەكىلدى تازا دا, باي بولعان. بىراق ولار كورشى جۇرتتاردىڭ ءسوزى قوسىلا-قوسىلا, جۇرە بۇزىلعان. ءبىزدىڭ قازاق ءتىلى بۇرىن ىلعالسىز تازا بولسا دا, بۇل كەزدە باسقا جۇرتتارمەن ارالاسا باستادىق, باسقا جۇرتتاردىڭ وقۋىن وقىدىق…قازاق ءتىلىن ساقتايمىز, بالالارىمىزدى قازاقشا بولسىن دەگەندە بۇلاردىڭ ءبارىنىڭ نەگىزى ء«تىل قۇرالى» ەكەنىن ۇمىتپاسقا كەرەك» دەگەن ەدى.
«الەمدە 6 مىڭداي ءتىل بار بولسا, كۇن سايىن ءبىر ءتىل قۇريدى» دەگەندى ءجيى ەستىپ, كوپ ايتامىز. الايدا ءبىر ءتىلدىڭ جوق بولىپ كەتۋى تۇتاس ۇلتتىڭ جويىلىپ كەتۋىمەن تەڭ كەلەتىن ۇلكەن اپات ەكەنىن ەسكەرە بەرمەيمىز. عالىمدار كەز كەلگەن ءتىل ءوزىنىڭ ىشكى رەسۋرسىمەن داميتىنىن العا تارتادى. بۇل پىكىرگە قاتىستى زەرتتەۋشىلەردىڭ وزىندىك پىكىرى دە بار. ياعني ءتىلدىڭ قۇرىعانىنا ءتىلدىڭ ءوزى كىنالى ەمەس, ونىڭ قۇرىعانىنا سول تىلدە سويلەيتىن قاۋىمداستىق كىنالى. وسى جونىندە وي قوزعاعاندا پروفەسسور نۇرگەلدى ۋاليەۆتىڭ «ەسكيموس ءتىلىنىڭ قۇرىپ كەتۋىنە ەسكيموستاردىڭ وزدەرى عانا كىنالى» دەگەن ءسوزى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. الاش ارىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ۇلتتىڭ ساقتالۋى مەن جوعالۋىنا سەبەپ بولاتىن – حالىقتىڭ ءوزى. ءتىلى جوعالعان ۇلتتىڭ ءوزى دە جوعالادى» دەگەن تاعلىمى دا ەسكە تۇسەدى وسىندايدا. ەندەشە, ەسكيموستاردىڭ كۇيىن كەشپەس ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, ءتىل تازالىعىنا ەرەكشە ءمان بەرگەن ءجون.