قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, تانىمال ارحيتەكتور, مەملەكەتتىڭ باستى رامىزدەرىنىڭ ءبىرى ەلتاڭبا اۆتورى, قازىرگى تاڭدا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى جانداربەك مالىبەكوۆ سوڭعى جىلدارى وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ساۋلەت-قۇرىلىس فاكۋلتەتى جانىنان «Oitek» ارحيتەكتۋراسى اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك ورتالىق قۇرىپ, ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني ءھام تۇرمىستىق قۇندىلىقتارىن ء(تىل, ءدىن, سالت-ءداستۇر, مادەنيەت, ونەر, ەتنوگرافيا, ەكونوميكا, ساياسات, ت.ب.) زامانعا ساي دامىتۋدىڭ ادىستەمەسىن ۇسىنىپ ءجۇر. وسى ورايدا تىڭ يدەيا يەسى ءھام «Oitek» ارحيتەكتۋراسىنىڭ اۆتورىن اڭگىمەگە تارتىپ, وي بولىستىك.
– جانداربەك مالىبەك ۇلى, سوڭعى جىلدارى ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءسىزدىڭ اۆتورلىعىڭىزبەن قۇرىلعان «Oitek» ارحيتەكتۋراسى اتتى جاڭا كونتسەپتسيا جاريالانىپ ءجۇر. اڭگىمەنى وسىدان باستاساق.
– «Oitek» ارحيتەكتۋراسى جايلى ايتۋدان بۇرىن شاعىن كىرىسپە مالىمەت بەرگەن دۇرىس. ارحيتەكتۋرا دەگەنىمىز – كونە گرەك ءسوزى. ونى قازاقشا تاپسىرلەسەك «جاراتىلىس نەگىزى» دەگەنگە سايادى. دەمەك ءاربىر زاتتىڭ جاراتىلۋ قۇرىلىمى بار. ونىڭ سىرتىندا ارحيتەكتۋرانىڭ ءوزىن بىرنەشە توپقا ءبولىپ قارايمىز. مىسالى, تابيعات ارحيتەكتۋراسى دەگەن سالا بار. وعان عالامنىڭ جاراتىلىس لاندشافتى جاتادى. سول سياقتى ەكونوميكالىق ارحيتەكتۋرا دەيمىز. بۇل – ەكونوميكانىڭ بيىك دەڭگەيىن بەلگىلەيتىن ۇعىم. ال ساياسي ارحيتەكتۋراعا توقتالساق, ونىڭ دەڭگەيى تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ الەم قاۋىمداستىعى الدىنداعى دارەجەسىمەن ولشەنەدى. قازىرگى جاھاندانۋ ءۇردىسى – ساياسي ارحيتەكتۋرانىڭ باستى كورىنىسى.
ەكىنشىدەن, بۇل عاسىر – ارحيتەكتۋرالىق اعىمنىڭ نارىقتىق ەكونوميكاعا بەت بۇرعان ءداۋىرى. ياعني بۇرىن ارحيتەكتۋرانى تەگىن قۇرىلىس دەپ ءتۇسىنىپ كەلسەك, قازىر ونىڭ دامۋ پروتسەسى مەن وركەندەۋى كاپيتالعا بايلانىپ قالدى. وتكەن حح عاسىر الەم ارحيتەكتۋراسىنا حايتەك ءستيلىن ەنگىزدى. قازاقستانعا وسى حايتەك ارحيتەكتۋرالىق ءستيلى اعىلشىن ساۋلەتشىسى نورمان فوستەر ارقىلى كەلدى. وسى ۇلگىدە نۇر-سۇلتان قالاسىندا بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى, حانشاتىر, ت.ب. ەڭسەلى عيماراتتار بوي كوتەردى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, ارحيتەكتۋرا سالاسىنىڭ دامۋى ەلدىڭ ەكونوميكالىق دەڭگەيىنە بايلانىستى ەكەندىگى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە, ارحيتەكتۋرادا كەڭىستىكتى سەزىنىپ, وي قورىتۋ دەگەن تۇسىنىك بار. ياعني وتكەن زامانداعى فيلوسوفيالىق قۇبىلىستاردى بۇگىنگى سانامەن ساراپتاۋ. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, ءبىز ياعني قازاق حالقى الەم ەلدەرىمەن باسەكەلەسۋ ءۇشىن ۇلتتىق بەت-بەينەمىزدى ايشىقتايتىن ارحيتەكتۋرامىز بولۋعا ءتيىس.
– تۇسىنىكتى, ءسىزدىڭ ويىڭىزشا قازاق ارحيتەكتۋراسىن دامىتاتىن سۇرلەۋ «Oitek» جوباسى ما؟
– «Oitek» جوباسى تەك ارحيتەكتۋرامەن شەكتەلمەيدى. ول جايلى كەيىنىرەك ايتارمىز. ول ءسىز ايتىپ وتىرعان قازاق ارحيتەكتۋراسى بۇرىننان بار, تاريحى دا تەرەڭ. وعان بايتاق دالانىڭ شىعىسى مەن باتىسى, وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگىنە دەيىنگى ارالىقتاعى بوزوق, سارايشىق, تالعار, وتىرار, سىعاناق, اقىرتاس, بەرەل, ەسىك قالاشىقتارى مەن قورعاندارى دالەل بولا الادى. سول سياقتى كوككەسەنە, ايشا ءبيبى, بابادجا حاتۋن كەسەنەلەرى جانە ت.ب. ەسكەرتكىشتەر – ۇلتتىق ارحيتەكتۋرامىزدىڭ الەم وركەنيەتىنە قوسقان ۇلەسىنىڭ ءبىر بولىگى.
جالپى العاندا, قانىمىزداعى تەكتىلىك پەن ۇلت بولمىسى – ۇلت ارحيتەكتۋراسىنىڭ نەگىزگى سيپاتى. كۇندەلىكتى تۇرمىسىمىزدا سالت-ءداستۇردى ۇستانعان, تاريحي ساباقتاستىقتى جالعاستىرىپ تۇرعان ارحيتەكتۋرالىق جۇيە بۇزىلماۋعا ءتيىس. ۇلتتىڭ پسيحولوگياسى, شىعارماشىلىق بەت-بەينەسى بۇزىلعان جاعدايدا ۇلت ءوزىنىڭ جاراتىلىس بولمىسىنا ءتان قاجەتتىلىكتەرىن وتەي المايتىن كۇيگە دۋشار بولادى. سودان كەيىن سىرتتان كەلگەن ارحيتەكتۋرانىڭ ۇلكەن ەكسپانسياسى ەلدىك ساناعا وراسان زور نۇقسان كەلتىرەدى. ۇلتتىق رۋحاني ارحيتەكتۋرامىز ەل تولىق ەركىندىككە قول جەتكىزگەن جاعدايدا عانا ايشىقتى ىزدەنىستەرگە بارا الدى. بۇل جەردە ءمان بەرەتىن دۇنيە ءبىز ۇلى دالا مادەنيەتىنىڭ وزىندىك تابيعي ارحيتەكتۋراسى مەن مادەنيەتىن جاڭعىرتۋ ارقىلى الەمدىك وي-سانا ارحيتەكتۋراسىمەن باسەكەلەسەمىز.
– جوعارىدا ايتىلعان « ۇلى دالا ارحيتەكتۋراسى» دەگەن ۇعىمدى ءسال كەڭىرەك تۇسىندىرسەڭىز؟
– ۇلى دالا – وزىنە ءتان تاريحى, مادەنيەتى, دەموكراتياسى بار ۇلكەن مادەني كاتەگوريا. ونىڭ مىڭداعان جىلدان بەرى كەلە جاتقان ەجەلگى ارحيتەكتۋراسى, ورگانيكالىق ارحيتەكتۋراسى, فۋنكتسيونالدى ارحيتەكتۋراسى, بيونيكالىق ارحيتەكتۋراسى, تابيعات ارحيتەكتۋراسى, تاعى باسقاسى بار. ءتىپتى ۇلى دالانىڭ ءان مەن كۇيى, بي ونەرى, ءداستۇرى – تۇنىپ تۇرعان ارحيتەكتۋرا. وعان سان سالالى ۇلتتىق ءويۋ-ورنەكتى قوسىڭىز. بۇل تاقىرىپ ءالى زەرتتەلگەن جوق. وسىلاردىڭ ىشىندە ەرەكشەلەپ ايتارىم – اۋىل جانە قالا ارحيتەكتۋراسى. قازىرگى كەزدە قوعامدا ۋرباندالۋ دەگەن تەرمين ايتىلىپ ءجۇر. بۇنى قازاقشا «شوعىرلانۋ» دەپ تۇسىنگەن ءجون. ياعني اۋىلدان كەلىپ, قالاعا شوعىرلانۋ.
مىسالى, وسىنداعى اۋىل ارحيتەكتۋراسى دۇرىس اتقارىلماۋى سالدارىنان قالا ارحيتەكتۋراسىندا كوپ قاتەلىكتەر پايدا بولدى. بۇرىنعى كەڭەستىك داۋىردەگى ەكونوميكالىق نورماتيۆتەر, جول قۇرىلىسى, ينفراقۇرىلىم, ياعني الەۋمەتتىك سالا شوعىرلانۋ ۇردىسىنە ساي بولمادى. ياعني اۋىل جانە قالا ارحيتەكتۋراسىنىڭ ءجونسىز بۇزىلۋى سالدارىنان حالىقتىڭ پسيحولوگياسى توقىراۋعا ۇشىراپ ءتۇسىپ, وي-سانامىز دامىماي قالدى. وسىنداي كەزدە دەۋربانيزاتسيا جاساپ, اۋىلدى كوركەيتۋىمىز كەرەك ەدى. ويتكەنى ۇلى دالا مادەنيەتىنىڭ بۇل عاسىرداعى جۇرناعى – اۋىل. ال ءبىز ايتىپ جۇرگەن «Oitek» ارحيتەكتۋراسىنىڭ نەگىزى ۇلى دالا قۇندىلىعىمەن ايقىندالادى.
– ۇلى دالا قۇندىلىعى مەن «Oitek» ارحيتەكتۋراسى قالاي بايلانىسادى؟
– اۋەلى مىناعان نازار اۋدارۋ كەرەك. «Oitek» قازاقتىڭ «وي» جانە «تەك» دەگەن ەكى سوزىنەن, ەكى ۇعىمىنان قۇرالعان. وي – ۇلتتىق «مەندى» ايعاقتايدى, سونىمەن بىرگە ول «قازاقشا ويلاۋ» دەگەندى بىلدىرەدى. تەك – تامىر, ۇلتتىق بولمىس-ءبىتىم. كوركەمدىككە كەلسەك, وي مەن ويۋ, وي مەن ويىن, وي مەن ويانۋ ارنالاس ۇعىم. ودان كەيىن «Oitek» ارحيتەكتۋراسى ۇلى دالا تابيعاتىنان ءنار الادى. مىسالى, ساق داۋىرىنەن كەلە جاتقان «اڭ ءستيلى» تۇمارى بولسا, «ماڭگىلىك ەل» – تۇعىرى.
«Oitek» ارحيتەكتۋراسى دەگەنمىز – ءستيلى جاڭارعان ۇلى دالانىڭ مادەنيەت تۋىندىسى ءارى كورىنىسى. قازاقستان – كوپ ەتنوستىڭ تاتۋ-ءتاتتى بىرلىگىنىڭ مەكەنى. ولاي بولسا, ارحيتەكتۋرانىڭ ۇلتتىق مازمۇنى – حالقىمىزدى ۇيلەستىرۋشى, ىنتىماقتاستىرۋشى مادەني ينستيتۋت دىڭگەگى دەپ ءبىلىڭىز. «Oitek» – ۇلى دالا كەڭىستىگىندە تابيعاتپەن ۇندەسكەن ارحيتەكتۋرالىق ۇيلەسىمگە قۇرىلعان ساۋلەت ونەرىنىڭ تەرەڭ تۋىندىسى. ونىڭ ارحيتەكتۋرالىق پروپورتسيالىق ولشەمى – حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ وڭتايلى شەشىمى.
«Oitek» ارحيتەكتۋراسىنىڭ ءتۇپ-تۇقيانى جايلى ايتساق, بىرىنشىدەن, ول ۇلى دالا مادەنيەتىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى قابىلداناتىن ارحيتەكتۋرالىق شەشىمدەر. ول تابيعاتپەن, دالا سارىنى كۇيلەر ارقىلى, سول سياقتى قولدانبالى ونەر تۋىندىلارىنىڭ دامۋ جۇيەسى ءتارىزدى ۇيلەسىمدىلىكتە قۇرىلعان بولۋى شارت. مىسالى, قۇرمانعازىنىڭ «سارىارقا», «كوبىك شاشقان», «كىشكەنتاي», «اق جەلەڭ» سياقتى كۇيلەرىندەگى فورماتيۆتىك نەگىز – لوگيكالىق جولمەن ساناعا اسەر ەتۋ. جانە ونىڭ تەرەڭ ماعىناسى – پاراساتقا, اقىل-ويىمىزعا ءدوپ ءتۇسىپ كومكەرىلگەندە, كۇيدىڭ كەرەمەتتەي ورىندالۋ ءتاسىلى مەن تەحنيكالىق ادىستەمەلەرى اسەر ەتكەنىن بايقايمىز.
سوعان قاراعاندا «Oitek» ارحيتەكتۋراسىنىڭ رۋحاني تىرەگى – ۇلتتىق سانا, پاراسات, اقىل. سانا – پالساپالىق ۇعىم. ول – ءارى قۇبىلىس, ءارى رۋحاني اينا. تابيعي تۇيسىك پەن تۇسىنىك اسەرى. حالىقتىڭ بولمىس-ءبىتىمى ءھام كونەدەن كەلە جاتقان اتا-بابا اماناتى. ەرتەدەن قالىپتاسقان سالت-ءداستۇر, قادىر-قاسيەت ولشەمى. سانا تۇسىنىگى تۇراقتىلىقتى, ەڭبەكتى, بىرلىكتى, تىنىشتىقتى, جاۋاپكەرشىلىكتى, تالاپتى, ىزدەنىستى بىلدىرەدى. ۇلى دالا مادەنيەتىنىڭ سانا ولشەمى تابيعاتپەن استاسىپ, مادەني قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا, دارىپتەۋگە جانە جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ۇلتتىق سانا ۇلتتىق مادەنيەتپەن زەردەلەنەدى. تاۋەلسىزدىك ساناسى ۇلى دالا تۇرعىندارىنىڭ بوداندىقتان ارىلۋىن, ەركىندىك پەن بوستاندىق يەسى ەكەنىن كورسەتەدى. ياعني «Oitek» ارحيتەكتۋراسىنىڭ عىلىمي-تەوريالىق جانە پراكتيكالىق, ادىستەمەلىك ارقاۋى – ۇلى دالا مادەنيەتىنىڭ تاريحى, ادەت-عۇرىپ نەگىزى, ءداستۇر جەمىسى.
– «Oitek» ارحيتەكتۋراسىنىڭ رۋحاني تىرەگى ۇلتتىق سانا, پاراسات, اقىل دەدىڭىز. وسى تۇجىرىمدى جەكە-جەكە ءتۇسىندىرىپ بەرسەڭىز؟
– ادام بالاسى سانا, پاراسات, اقىلسىز كاتەگوريالىق تۇسىنىككە جەتۋى مۇمكىن ەمەس. قازاقتا «بالا بەر, بالا بەرسەڭ سانا بەر, ساناسىز بولسا الا بەر» دەگەن ءتامسىل بار. كەڭىستىكتە سانا, پاراسات, اقىل-وي تۇجىرىمداماسى ۇلتتىق لوگيكاداعى ەلدىك مۇددەگە نەگىزدەلۋگە ءتيىس.
پاراسات – جەكە تۇلعاعا ءتان قادىر-قاسيەت. ادامنىڭ ادامگەرشىلىك تۇسىنىگى. پاراساتتىڭ كىسىلىك قاسيەتى – ادىلدىك, ادالدىق, دەربەستىك, اقىلدىلىق, راقىمشىلىق. سونىمەن قاتار ىزگىلىك, ءبىلىم مەن ىزدەنىس, جاۋاپكەرشىلىك سەزىمدەرى ادامدى پاراساتقا كوتەرەدى. پاراساتتىڭ ءبىر بالاماسى – زەردە. ينتەللەكت تەك بىلىممەن كەلمەيدى, تەرەڭ تانىممەن, داستۇرگە تابان تىرەگەن بىلىكپەن كەلەدى.
اقىل – ادامعا بىتكەن ەرەكشە قاسيەت. اقىل – تاۋسىلمايتىن جەتىستىك. اقىل – داريا, وي – تەڭىز. اقىل – توزباس ءبىلىم مولشەرى. اقىل – سابىر سەرىگى. اقىل – بايلىق, اقىل – باقىت يەسى. «اقىل ازبايدى, ءبىلىم توزبايدى» دەيدى حالىق دانالىعى. بۇل كاتەگوريالار – ۇلى دالا كەڭىستىگىندە تابيعاتپەن ۇندەسكەن ارحيتەكتۋرالىق ۇيلەسىمنىڭ رۋحاني سيپاتى. ناقتىراق ايتساق, «Oitek» ارحيتەكتۋراسىنىڭ فيلوسوفيالىق نەگىزى – ۇلتتىق سانا – پاراسات – اقىلدان ءوربىپ, ەل مەن جەر يەسىنىڭ تەكتىلىگىن ايشىقتايدى.
قازاق – تەكتى حالىق. ەندەشە, ۇلتتىق ساۋلەتىمىز دە تەكتىلىكتىڭ نەگىزدەرىنەن قۇرىلۋعا ءتيىس. وسى ورايدا «Oitek» ارحيتەكتۋراسىندا حالقىمىزعا ءتان گۋمانيستىك اقىل-وي, بوستاندىق, ەركىندىك, قوناقجايلىق, اشىقتىق, قاجىرلىق, قايراتتىلىق, قايسارلىق سەكىلدى ساق داۋىرىنەن كەلە جاتقان ەتنوگەنەزيس بەلگىلەرى بار. مىسالى, ابايدىڭ دانىشپاندىق تۇجىرىمداماسى ءار ۋاقىتتا ۇلتقا, جەرگە, ەلگە, حالىققا تازا پاراساتپەن قاراۋدى, ونى رۋحتى سانامەن ءتۇسىنۋدى ۇيرەتەدى. اباي بيىگى, يدەياسى – وتاندىق ارحيتەكتۋرا سالاسىنداعى باستى يدەولوگيامىز. ول ءار كەز ادامگەرشىلىك وپتيميستىك جولدى اشىپ وتىرادى.
– «Oitek» ارحيتەكتۋراسىنىڭ بولاشاعى جايلى جانە ونىڭ كاسىبي ارحيتەكتۋراعا قاتىستىلىعى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– «Oitek» ارحيتەكتۋراسىنىڭ بولاشاعى جايلى ايتار بولسام – تاۋەلسىز ەلدىڭ ەركىن وي ولشەمدەرى – ءبىر ەل, ءبىر تاعدىر, ءبىر وتان بىرلىگىنىڭ ساۋلەت ونەرىندەگى جيىنتىعى بولۋمەن قاتار, قازىرگى الەمدىك كەڭىستىكتەگى جاھاندانۋعا قارسى يممۋنيتەت بولاتىن دالا وركەنيەتىنىڭ قۋاتىنا اينالۋعا ءتيىس. كەڭىستىكتە ادامنىڭ تابيعاتپەن ۇيلەسىمدىلىگى ارحيتەكتۋرالىق تۇتاستىققا اينالىپ جاتسا, بۇل – ەل مۇراتىنىڭ جۇزەگە اسقانى.
ودان كەيىن «Oitek» – ارحيتەكتۋرا, جوبالاۋ, قۇرۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ەلدىك نەگىزى. ول بۇگىنگىدەي ۋربانيزاتسيا جۇيەسىندە قولدانبالى ارحيتەكتۋرا ونەرىنىڭ ستراتەگيالىق باعدارىن ايقىنداي الادى. تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇيلەسىمى مەن ارمانىن جەتكىزەتىن ۇلتتىق «Oitek» ارحيتەكتۋرامىز قالىپتاسىپ, دامىپ, سالالانىپ جاتسا, الەم بۇعان ىقىلاسپەن قارارى انىق.
ءسويتىپ, قاجەت كەزىندە ۇلتتىق ەرەكشەلىك ءوز قويناۋىنان دالا مادەنيەتىنىڭ قۇندىلىقتارىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن شىعارىپ وتىرادى. ەگەر قاجەت بولعان جاعدايدا, «Oitek» ارحيتەكتۋرا جۇيەسىندە العاشقى كلاسسيكالىق جانە رومانتيكالىق نەومودەرن تاسىلىندەگى فورەسكيزدىك جوبالاردى سىزبا فورماتىندا جوبالاۋ, قوعامعا ۇسىنۋ قيىنعا سوقپاس ەدى. جانە دە جوعارىدا ايتىلعان ويلارعا بايلانىستى ەسكى ءنورماتيۆتى قۇجاتتاردى عىلىمي جانە ەكسپەريمەنتتىك ۇلگىدە قاراستىرىپ, ۇلى دالا مادەنيەتى نەگىزىندە جاساۋ زامانا تالابى ەكەنىن تۇسىنگەن ءجون.
بولاشاقتا «Oitek» ارحيتەكتۋراسىنىڭ نەگىزى, جۇيەسى, قۇرىلىمى, باعدارى, ادىستەمەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى ارناسىندا قالىپتاسىپ, داميتىنىنا سەنىم زور. ساۋلەت ونەرىنىڭ مىندەتى – دالا مادەنيەتى مۇددەسىن كەڭىستىكتە ورنالاستىرۋ ارقىلى كورسەتە ءبىلۋ بولسا, «Oitek» ارحيتەكتۋراسىنىڭ پروپورتسيالىق ولشەمى – حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىستىق جاعدايىنىڭ جاقسارۋى.
ودان كەيىن كوپەتنوستى حالىقتىڭ بىرلىگى مەن ۇلتتىق نەگىزىن ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋعا بولمايدى. مەملەكەتتىك نەگىزدى قۇرۋدا سالماق مەملەكەتقۇراۋشى ۇلتقا تۇسەدى. ءار ەلدىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايىنا بايلانىستى ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىمىنىڭ نەگىزىن زەرتتەي وتىرىپ, كەز كەلگەن وتكىر ماسەلەنى پاراسات پەن اقىلعا جەڭدىرۋ ارقىلى ارحيتەكتۋرالىق شەشىمىن تابۋ – ماڭىزدى ءىس. ودان كەيىن جاس ۇرپاققا ءتالىم بەرەتىن قاريالاردىڭ فۋنكتسيونالدى ۇيلەسىمدىلىگىن دامىتپايىنشا, ارحيتەكتۋرالىق جوبا جەتىلگەن بولىپ ەسەپتەلمەيدى. بولاشاق ۇرپاق دۇرىس ءوسىپ-ءونۋى ءۇشىن بارلىق مۇمكىنشىلىكتى تەرەڭنەن ويلاستىرعان ءجون.
اڭگىمەلەسكەن
بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»