كوكتەمنىڭ بىرنەشە مەرەكەسىن وتكىزدىك. مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى اتاۋلى كۇندەر جاقىنداعان سايىن بالالارعا تاقپاق تاراتۋ باستالادى. سودان سوڭ ونىڭ كەيبىرىن, سوڭعى كەزدە كوبىن اتا-انالار الەۋمەتتىك جەلىلەردە تاراتادى. ۋ-شۋدىڭ كوكەسى سونداي ساتتە باستالادى. ويتكەنى تاقپاقتارداعى ۇيقاستاردىڭ جوقتىعى ءبىر بولەك, ءمان-ماعىناسىز, قۇلاققا تۇرپىدەي تيەتىن تىركەستەردەن ءسوز ۇعاتىن ادامنىڭ ءبارى ۇيالادى.
ۇيقاسسىز تاقپاقتار
8 ناۋرىز مەرەكەسى جاقىنداپ قالعان كەز. ءۇش بالا تاربيەلەپ وتىرعان ءبىر ارىپتەسىمىز جۇمىس بولمەسىنە كىرە سالا بارىمىزگە ولەڭ وقىپ بەرگىسى كەلەتىنىن ايتتى. وتىرعانداردىڭ نازارى وزىنە اۋعانىن اڭداعاندا:
«ماپەلەپ مەنى وسىرگەن
ريزامىن مەن وزىڭە
انا دەگەن كەرەمەت,
سىيلاپ وتەم ومىردە», دەپ داۋىستاپ وقىپ بەردى. وسىنى وقىپ بولعان سوڭ: «تۇك ۇيقاس جوق. ۇيقاسپايتىن تاقپاقتى بالاعا جاتتاتۋ دا قيىن», دەدى كوڭىلى تولماعان تۇرمەن.
راس, ۇيقاسى كەلىسپەيتىن ولەڭدى جاتتاۋ – كوبىمىزگە قيىن. ونى ءبىر ورىندا تۇرمايتىن, دەگەنىن ىستەتپەي تىنبايتىن بالاعا جاتتاتۋ – ودان بەتەر ماشاقات. الگى ارىپتەسىمىز بۇل كەزەڭنىڭ ءبارىن باسىنان وتكىزىپتى. ويتكەنى جاڭا جىلدا سول بالاعا مىناداي تاقپاق بەرگەن ەكەن:
«سۇلۋ ءساندى شىرشاعا
كوز تويمايدى قاراساڭ
بىزدەر ءۇشىن ورماننان
جىبەرىپتى اياز اتا».
ءبىز تاقپاقتاردى قالاي جازىلسا, سولاي بەرىپ تۇرمىز. قالاي جازىلعانىن بىلاي قويا تۇرايىق. ال وسىنداي ۇيقاسپايتىن «ۇيقاستار» قايدان شىعادى؟ بۇل سۇراققا سىزدەن دە ءبىر جاۋاپ تابىلاتىن شىعار. ساراپشىلاردىڭ دا تومەندە بەرىلگەن پىكىرىن وقي جاتارسىزدار. وعان دەيىن مىناۋ ءبىر جەلىدە كوپ تاراتىلعان تاقپاقتى قارايىق, تاقپاق دەۋگە كەلسە. جىڭىشكە جىرتىلعان قاعازدا:
«اينالايىن اناشىم,
الپەشتەگەن بالاسىن.
ەمىپ وسكەن بوبەكپىز
انامىزدىڭ ماماسىن», دەپ جازىلىپتى.
وسى شيمايدىڭ تۇسىندا «ەرداۋلەت» دەپ جاتتايتىن بالانىڭ اتى كورسەتىلگەن. قالاممەن جازىلعان بالانىڭ اتىنا قاراپ, تاربيەشىنىڭ, ياعني ۇلكەن ادامنىڭ جازۋى ەكەنىن بىلۋگە بولادى. بالانىڭ تىلىنە دەگەن مۇنداي نەمقۇرايدى قارىم-قاتىناسقا كىم كىنالى؟ سوراقىلىقتىڭ سەبەبى نەدە؟
مۇعالىمدەر بالالار باسىلىمدارى بارىن بىلمەي مە؟
بالالار اقىنى, ءتۇرلى ۇيقاستى تاقپاقتار مەن ءتىلى جەڭىل ولەڭدەردىڭ اۆتورى سەرىكبول حاسان مۇنداي ماسەلە ىزدەنىستىڭ جوقتىعىنان تۋاتىنىن ايتادى.
«بالالار ولەڭى كاسىپقويلىق دەڭگەيدەن پەداگوگيكالىق دەڭگەيگە تۇسكەندە جاعداي وسىلاي بولادى. سول ءۇشىن اقىن ولەڭىن جازۋ كەرەك, پەداگوگ بالا وقىتۋ كەرەك. پەداگوگقا تىراشتانىپ ولەڭ جازۋ شارت ەمەس. انا تۋرالى وسى ۋاقىتقا دەيىن بالالارعا ارنالعان قانشاما ولەڭ جازىلدى. سونى تاۋىپ بەرسە جەتىپ جاتىر عوي. سوندىقتان بۇل جەردەگى ماسەلە تاربيەشىلەر مەن مۇعالىمدەردە ىزدەنىستىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى بولىپ تۇر. جاسىراتىنى جوق, قازىر كەيبىر تاربيەشى, مۇعالىمدەر ادەبي كىتاپتاردىڭ بەتىن اشپايدى, كىتاپحاناعا بارمايدى. ايتپەسە, قازاق بالالار ادەبيەتىندە بالالارعا ارنالعان ومىرشەڭ ولەڭدەر وتە كوپ. ءتىپتى, تابانىن توزدىرعىسى كەلمەسە, ونلاين كىتاپحانالار, ءتۇرلى ەلەكتروندى كىتاپتار قورى جيناقتالعان kitap.kz, kazneb.kz جوبالارىن قاراۋعا بولادى. قازىر ىزدەنەم دەگەن ادامعا مۇمكىندىك كوپ. سول مۇمكىندىكتى پايدالانۋ قاجەت», دەيدى س.حاسان.
ونىڭ ويىنشا, اركىم ءوز ىسىمەن شۇعىلدانسا, قوعام العا باسادى. ارينە, مۇعالىمگە جۇكتەلەتىن جۇك اۋىر. بىراق مىقتى مۇعالىم جەڭىلدەتەتىن جول تابادى. «ۇلان», «بالدىرعان» سەكىلدى گازەت-جۋرنالداردا ۇنەمى بالالارعا ارنالعان جاڭا دۇنيەلەر جاريالانىپ جاتادى. وكىنىشكە قاراي, كەيبىر مۇعالىمدەر مۇنداي بالالار باسىلىمدارىنىڭ بار ەكەنىن دە بىلمەيدى. بۇل – ۇلكەن قاسىرەت.
قازىرگى تاڭدا اقىن-جازۋشىلاردى الەۋمەتتىك جەلىلەردەن وڭاي تاۋىپ, ولارمەن جەدەل بايلانىسۋعا بولادى. ولاردى پەداگوگ قاۋىم ىزدەي مە؟ س.حاساننىڭ ايتۋىنشا, ونى تاربيەشىلەر ىزدەمەيدى ەكەن. بىراق ولاردان بۇرىن بولاشاقتى ويلايتىن, ۇلتتىق يدەولوگياعا جاۋاپتى تۇلعالار بالالاردىڭ الەمىن «ارلەي» الاتىنداردىڭ باسىن بىرىكتىرەر ورتانى ىزدەۋى كەرەك سەكىلدى. مۇنى اقىن دا ايتىپ وتىر. «حابارلاسىپ, كەڭەسىپ تۇراتىن مۇعالىمدەر بار, كوبىنە كىتاپحاناشىلار بايلانىسقا شىعادى. پاندەميا كەزىندە ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنان 10-نان اسا كىتاپحانا مەنىمەن ونلاين تىكەلەي ەفير وتكىزدى. الايدا تاربيەشىلەر حابارلاسقان ەمەس. بالاباقشانىڭ بالالارىنا جازعاندارىم بار, بىراق بۇل سول باعىتتى تولىق مەڭگەردىم دەگەن ءسوز ەمەس. 3-5 جاس ارالىعىنداعى بالاعا جازۋ وتە اۋىر, بىراق جازۋعا بولادى. مەن وسى باعىت بويىنشا كوپ ادىسكەرمەن, پەداگوگ-عالىممەن سويلەستىم, بىراق ەشقايسىسى ماعان كومەك بەرە المادى. بىزدە ۇجىمدىق جۇمىستار اتقارۋ كەرەك. پەداگوگ, ادىسكەر, پسيحولوگ, جازۋشى, ءبارى بىرىگىپ ىستەيتىن دۇنيە كوپ», دەيدى س.حاسان.
ساباق جوسپارىن دا اقىعا جازدىرادى
10 جىلدان بەرى پەداگوگيكا سالاسىندا تابان اۋدارماي ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان ءبىرىنشى كاتەگوريالى تاربيەشى ۇلبيكە ومىربەكقىزى كوپ ارىپتەسىندە ىزدەنىستىڭ جوقتىعىن راستاپ وتىر. «تاربيەشىلەر ىزدەنىستىڭ جوقتىعىنان ينتەرنەتتەگى دايىن دۇنيەنى الىپ, بالالارعا تاقپاق قىلىپ تاراتا سالادى. كوزىنە 4 قاتار كورىنسە بولدى, ونى ءوزى وقىپ تا جاتپايدى. قاتەلىك وسى جەردەن كەتەدى. كوبىن ەرىنشەكتىك, جالقاۋلىق, نەمقۇرايدىلىق قۇرتادى. «دايىن اسقا تىك قاسىق» بولا سالادى, ارتىق قيمىلداپ, باسىن اۋىرتقىسى كەلمەيدى. ستسەناري, ماقالا, ءتىپتى اشىق ساباقتىڭ جوسپارىن اقشاعا جازعىزاتىن پەداگوگتەر بار, دايىنعا جۇگىرەدى. مۇنىڭ سوڭى جوعارىداعىداي سوراقىلىققا الىپ بارادى. ارينە, بارلىعى سونداي دەمەيمىن, جۇمىسقا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىندار بار. بىراق ولاردىڭ ءوزى كاسىبي قاتەلىك جىبەرىپ جاتادى. وندايلار – ادەتتە جولدان قوسىلىپ, پەداگوگ بولىپ جۇرگەندەر. مىسالى, مەن ءوز اينالامنان بىلەمىن, بالاباقشادا جۇمىس ىستەيتىن تاربيەشىلەردىڭ كوبى «مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە» ماماندىعىن بىتىرمەگەن. ءدال سول ماماندىقتى تاۋىسقانى تۋرالى ديپلومى بولعانىمەن, سىرتتاي نەمەسە قاشىقتان وقىعان, پراكتيكادان ءوتىپ كورمەگەن», دەيدى ۇ.ومىربەكقىزى.
تاربيەشىنىڭ پايىمىنشا, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ نەمەسە عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن عانا ەمەس, باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرى مەن تاربيەشىلەردى دە شەتەلدىك بەدەلدى پەداگوگيكالىق ۇيىمدارىندا ءىس-تاجىريبەدەن, تاعىلىمدامادان وتۋگە جاعداي جاساۋ كەرەك. مۇنداي مەملەكەتتىك باعدارلاما بيىل جاس عالىمدارعا ارناپ ەنگىزىلدى.
«تاربيەشىلەر پەداگوگ مارتەبەسىن الدى عوي, ولار دا بارلىق پەداگوگ قاۋىمنىڭ قۇرامىنا كىرەدى. الايدا ءالى كۇنگە دەيىن تاربيەشىلەردىڭ بەدەلى تومەن. ونى كۇندەلىكتى پراكتيكادان كورىپ ءجۇرمىز. مەكتەپتىڭ مۇعالىمى دەسە, كىشكەنە دۇرىس قارايدى, ال بالاباقشادا تاربيەشى ەكەنىڭدى ايتساڭ, قاراعان كوزقاراسى, تانىتقان رەاكتسياسىمەن-اق تومەن تاپقا جاتقىزىپ قويادى. اتا-انالاردىڭ وزىنەن سونى بايقايمىز. «مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ» ماماندىعىن بىتىرگەن تۇلەكتەردى ءوز سالاسىندا جۇمىس ىستەۋگە ىنتالاندىرۋ كەرەك. مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ جالاقىسى ارتقان شىعار, ايىنا جارتى ميلليون تەڭگەلەپ الاتىندار بار. بىراق كوپ بالاباقشا تاربيەشىلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى ءالى كۇنگە دەيىن ماردىمسىز. نەگە؟ سەبەبى بىزدە جەكەمەنشىك بالاباقشالار كوپ. بۇل – كەيبىر كاسىپكەرلەردىڭ تابىس كوزى عانا. وندا جالاقىنى ادەتتە جەكەمەنشىك بالاباقشا يەلەرى بەكىتەدى. بارلىق مامانعا بىردەي مەملەكەتتىك بالاباقشادان جۇمىس تابىلا بەرمەيدى, سوندىقتان امالسىز جۇرتتىڭ جارتى كۇن جۇمىس ىستەپ العان جالاقىسىن تاڭ اتقاننان قاس قارايعانشا ءجۇرىپ ازەر الاتىن ارىپتەستەر بارشىلىق. ولاردىڭ ارتىق ىزدەنۋگە دە ۋاقىتى جوق. ونىڭ ۇستىنە جەكەمەنشىك بالاباقشالار تاربيەشىلەرىن ءتۇرلى سەمينارلارعا جىبەرىپ, كاسىبيلىگىن شىڭداپ وتىرۋعا ارتىق شىعىن شىعارعىسى كەلمەيدى», دەيدى تاربيەشى ۇ.ومىربەكقىزى.
بالاباقشادا 10 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ساراپشىمىزدىڭ تاعى ءبىر سوزىندە سالماق بار. ۇ.ومىربەكقىزى بالاباقشالاردا تاربيەشىلەرگە ادىستەمەلىك, كاسىبيلىك تۇرعىدا باعىت-باعدار بەرىپ, وقۋ-تاربيە جۇمىستارىنىڭ جوسپارىن تەكسەرىپ, بەكىتەتىن ادىسكەر لاۋازىمىنا ناعىز مامانداردىڭ بارا بەرمەيتىنىن جەتكىزدى. ويتكەنى ادىسكەرلەر وزىنەن لاۋازىمى جاعىنان تومەن تۇراتىن تاربيەشىدەن دە از جالاقى الاتىن كورىنەدى. ال شىن مانىندە بالالارعا بەرىلەتىن ءاربىر تاقپاق پەن ءماتىن الدىن الا تەكسەرىلىپ, ەلەكتەن ءوتۋى قاجەت. بىراق بۇلاي بولماي تۇر. ەگەر تەكسەرىلىپ, بەكىتىلگەنى جوعارىداعىداي شاتپاقتار بولسا, تاربيەشى عانا ەمەس, ادىسكەردە, وعان قول قويعان ديرەكتوردا دا جاۋاپكەرشىلىك جوق دەگەن ءسوز.
مامانداردى مامان ەمەستەر دايارلايدى
ستۋدەنت اسپيرانتۋراداعى عىلىمي جۇمىسىن دا, ودان كەيىنگى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن دا مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ سالاسى بويىنشا قورعاعان پروفەسسور سايرا ناعاشىبايقىزى تۇيتكىلدىڭ ءتۇپ-تامىرى نەدە ەكەنىن ايتتى. «ىزدەنىمپاز تاربيەشىلەردىڭ قالىپتاسپاۋى – ولاردى وقۋ ورنىندا مامان ەمەس ادامداردىڭ وقىتقانىنان. وسى سالانى زەرتتەپ جۇرگەندىكتەن, تاجىريبە الماسۋ ماقساتىندا پەداگوگيكالىق مامانداردى دايارلايتىن وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءجيى بولامىز. سوندا ءبىر نارسەگە قىنجىلامىز. بولاشاق تاربيەشىلەرگە «مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ» ماماندىعىن بىتىرمەگەن وقىتۋشى, سول سالادا زەرتتەۋ جاساماعان پروفەسسور ساباق بەرەدى. ەلىمىزدەگى كوپ جوعارى وقۋ ورنىندا وسىنداي جاعداي, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەر دە بار. مۇنداي مامانداردى قايتا دايارلاۋدان وتكىزۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ جاتىر عوي. مەنىڭشە, وسى قايتا دايارلاۋ تەوريا تۇرىندە اۋديتوريادا ەمەس, بالاباقشادا پراكتيكا ەسەبىندە ءوتۋى كەرەك. بىراق بۇدان دا بۇرىن «مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ» باعىتى بويىنشا دوكتورانتۋراعا بولىنەتىن گرانت سانىن ارتتىرۋ قاجەت. سول ارقىلى عانا وقىتۋشىلىق قۇرامنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا بولادى. ەكىنشى ماسەلە, وسى تاربيەشى ماماندىعىنا وقۋعا تۇسكەندەردىڭ باسىم بولىگى – اداسىپ, ياعني قالاماي كەلگەندەر جانە تومەن بالمەن اۋپىرىمدەپ ىلىككەندەر. ولاردىڭ ونسىز دا ۇلگەرىمى, ىنتاسى, ىقىلاسى ناشار كەلەدى. مۇندايلاردى العا سۇيرەۋ دە قيىن. جىلىنا ەڭ كوپ دەگەندە جوعارى وقۋ ورىندارىنان 700-دەي تاربيەشى دايارلانىپ شىعادى. ال ەلىمىزدە 10 مىڭنان اسا بالاباقشا بار. مۇنداي ماماندىقتى ادەتتە قىزدار وقيدى, ولار وتباسى جاعدايىمەن جۇمىس ىستەمەي جاتادى. قالاماي تۇسكەندەر باسقا سالاعا اۋىسادى. سوندىقتان ناعىز ماماندار جەتىسپەيدى», دەيدى س.ناعاشىبايقىزى.
پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا, ادىستەمەلىك قۇرال مەن ولەڭدەر جيناعى بۇرىنعىداي تەك ۇكىمەتتىڭ باقىلاۋىمەن, تەكسەرۋىمەن شىعارىلمايدى. اركىم ءوز بەتىمەن ءارتۇرلى دۇنيە جاسايدى. بۇل اپپروباتسيادان ءوتتى مە, جوق پا, بەلگىسىز. ونى پەداگوگتەر دە ابدەن تەكسەرىلگەندەي, قولدانا جونەلەدى. ماسەلە وسى جەردەن باستالادى.
«كوپشىلىككە تاراپ كەتكەن كىشكەنتاي كيىز ءۇي بار. ونى قوسساڭ, ءتۇرلى ولەڭ-تاقپاقتار وقىلادى. ءبىرتالاي دۇنيە بار ىشىندە, بىراق بىرەۋى دە جارامسىز. سونى دۇرىستايىق دەپ قانشاما رەت ايتتىق. قۇلاق اسقان ءبىرى بولمادى. سول سەكىلدى مىسال وتە كوپ. قازىر نارىق زامانى, اركىم ءوز ويلاعانىمەن اينالىسا الادى. بىراق ەركىندىكتىڭ دە ءتيىمسىز تۇستارى بار. باقىلاۋ بولمايدى. كىم نە شىعارىپ, كىمنىڭ نە تاراتىپ, قالاي وقىتىپ, قانداي تاقپاق جاتتاتىپ جاتقانىن بىلمەي قالاسىز. بيىل بالالار جىلى جاريالاندى. سول سەبەپشى بولىپ, تىم بولماسا اقىندار مەن پەداگوگ-پسيحولوگتەردىڭ باسى بىرىگىپ, زەرتتەلگەن جيناق شىعارىلسا جاقسى بولار ەدى. اقىن-جازۋشىلار دا ەرەسەكتەرگە ارناپ ءجيى جازادى, وقۋشىلارعا ارنالعان شىعارمالارىن تابۋعا بولار. ال مەكتەپكە دەيىنگى بالالارعا لايىقتى ولەڭدەردى تابۋ وتە قيىن. بۇعان وقۋلىق جازۋ كەزىندە كوز جەتكىزگەنبىز. سوندىقتان اقىن-جازۋشىلاردى ءدال وسى دەڭگەيدە جازۋعا ىنتالاندىرۋدىڭ جولدارى قولعا الىنۋى كەرەك. بۇل ءۇشىن البەتتە قالامگەرلەر ەڭ الدىمەن مەكتەپكە دەيىنگى بالالاردىڭ پسيحولوگياسىن بىلگەنى ءجون. كوردىڭىز بە, ءبىز تاعى دا جۇيەگە كەلىپ تىرەلدىك. جوعارى وقۋ ورىندارىندا ادەبيەت, مادەنيەت, جۋرناليستيكا سالاسىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە جاس ەرەكشەلىك پسيحولوگياسى ارنايى وقىتىلۋى قاجەت», دەيدى س.ناعاشىبايقىزى.
وسىعان دەيىن بالاباقشالاردىڭ سانىنا, 3-6 جاستاعى بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارمەن قامتۋ كورسەتكىشىنە جۇمىس ىستەپ كەلگەن جاۋاپتى مينيسترلىك جاقىندا ساپاعا قاراي ويىسا باستادى. بۇل ءىستىڭ قاشان جانە قانداي ناتيجە بەرەتىنى بەلگىسىز. ماسەلە ناتيجەدە, ودان بۇرىن كوزدەلگەن ماقساتقا جەتۋدىڭ جولىندا. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا مودەلى ازىرلەنگەنىن حابارلادى. بۇل دا وقىتۋ مەن ءبىلىم بەرۋگە بايلانىستى. ءيا, بالاباقشادا دا, مەكتەپتە دە وقىتۋ, ءبىلىم بەرۋ بارىسى بەكىتىلگەن ستاندارت پەن باعدارلاما نەگىزىندە جۇرگىزىلەدى. ال تاربيە جۇمىستارى شە؟.. بۇل الدىن الا سارالانىپ, ەلەكتەن وتكىزىلىپ, بەكىتۋگە تۇرمايتىن دۇنيە مە؟ تاربيە قاشان ءبىرىنشى ورىنعا شىعادى؟ بىلىمنەن بۇرىن تاربيە كەرەك ەمەس پە؟