جىگىتتىڭ جاقسىسى – ناعاشىدان

اسىلىندە, تەكتى اۋلەتتەن تاراعان ۇرپاقتار جۇپ قۇراي قالسا, ودان تاراعان بالانىڭ دا قاتارىنان وزا شاباتىنى, بيىككە باستار جولدى جاڭىلماي تاباتىنى الىمساقتان ايان. جۇدىرىعى توقپاقتاي, جاۋىرىنى قاقپاقتاي قاجىمۇقاننىڭ 17 جاسىندا تانىلعانى, ونىمەن شىققان ساراكيكي سەكىلدى ساڭلاقتاردىڭ جاۋىرىنى بوزكىلەمگە قازىقتاي قاعىلعانى تاريحتا تايعا باسقانداي مورلەنگەن. سول قاجىمۇقاننىڭ جويقىن كۇشتىڭ يەسى بولۋىندا ناعاشىلارىنىڭ دا ۇلەسى بار دەسەك, قاتەلەسپەسپىز. ءيا, ناعاشى اتاسى لەك بالۋان قولىنا ىلىنگەن اعاشتى تامىرىمەن ج ۇلىپ السا, ءوز اكەسى جۇرت اراسىندا «جۋاناياق بالۋان» اتانعان مۇڭايتپاس بولسا, قاجىمۇقاننىڭ وسال بولۋعا قاقىسى جوق ەدى عوي. اكە جاعىنان دا, ناعاشى جاعىنان دا بويىنا تەكتىلىك قانى قۇيىلعان مۇڭايتپاس ۇلىنىڭ مىقتىلىعى ناعاشىلارىمەن دە بايلانىسىپ جاتقانى راس.

جۇرەگى ءوز ەلىم, وزەگىم دەپ سوققان مۇستافا وزتۇرىكتىڭ ناعاشى اتاسى ايگىلى بالۋان قايىسباي ەكەنى بەلگىلى. قايىسباي ناعاشىسىنا تارتقان مۇستا­فانىڭ دا قايىسپاس قارا نارداي بولۋى ناعاشىلارىنان دارىعان مىقتىلىق ەكەنى داۋسىز دەپ بىلەمىز.   

الاشتىڭ ارداقتىسى, تۇلعانىڭ سالماقتىسى رەتىندە تاريح پاراقتا­رىن­دا اتى التىن ارىپتەرمەن قاتتالعان ءاليحان بوكەيحاننىڭ اناسى بەگىم حانىم ەكەنى ءمالىم. كۇللى قازاق قاي­راتكەر, ايباتتى ەر دەپ باعالاعان ءاليحاننىڭ بويىنا دا تەكتىلىك ءدانى اناسىنىڭ سۇتىمەن دارىعانى داۋسىز عوي. ەندى شە, ءتۇپ ناعاشىسى ماماي باتىر بولسا ءوزى دە ماڭايىنا قورقاۋلاردى جيناماسا كەرەك-ءتى.

ارعى-بەرگى تاريح پاراقتارىن اق­تارا بەرسەڭ, مىقتىلاردىڭ ناعاشىلارى دا وسالدان ەمەستىگىن سەزىنۋ, ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس سەكىلدى. قاي­راتتى انا قالامپىردىڭ تار قۇرساعىن جارىپ شىققان بالۋان شولاق تا قارۋلى قولىمەن اينالاسىن­داعىلاردى تامساندىردى ەمەس پە؟ سول تاريحي دەرەكتەر قالامپىردىڭ زاتى ايەل بولعانىمەن قولىنىڭ قۋاتى تالاي ەردى ون وراپ الاتىنداي بولعانىن العا تارتادى. سوعان قاراعاندا بالۋان شولاق اناسىنا تارتقان بولىپ تۇر عوي.

ادامزات اقىل-ويىنىڭ الىبىنا تەلىنگەن ابايدىڭ ناعاشىلارى دا تەكتى اۋلەت ەكەنى بەلگىلى. ەندەشە, تەگىن تۇگەندەپ كورسەك. قازاقتىڭ باس اقى­نى­نىڭ ناعاشىلارى دا, قايىن جۇر­­تى دا قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ ۇر­پاق­تارى ەكەنى تاريحتا جازۋلى تۇر. اقىننان تۋعان ءابىشتىڭ ناعاشىلارى دا سول قاراكەسەكتەر ەكەنى ءمالىم. وسى­عان قاراپ-اق, قازاقتىڭ «تەكتىدەن قىز ال» دەگەن ءسوزى ەرىكسىز ەسكە ورالا بەرەدى ەكەن.

قارت تاريحتىڭ قاتپارىنا ارىدەن ءۇڭىلىپ, ءتىپتى تەرەڭگە بويلاي تۇسسەك, شىڭعىس حاننىڭ ناعاشىلارى قوڭىرات­تان تارايتىنى بىردەن ويعا ورالادى. ناعاشىسىن بىلاي قويعاندا, سۇيگەن جارى بورتە دە قوڭىرات تايپاسىنان عوي. وسىعان قاراپ-اق, جىگىتتىڭ جاقسىسى راسىندا دا ناعاشىدان با دەگەن وي سانا ءتورىن شارلاپ ءجۇرىپ الاتىنى بار.

كەيبىر دەرەكتەردە بەلگىلى شەشەن تۇياق ەلقوندى ۇلى تاراقتى رۋىنان تاراعانى ايتىلادى. ونىڭ تۋعان جىلى تۋرالى ناقتى مالىمەت جوقتىڭ قاسى. سول تۇياق ەلقوندى ۇلىنىڭ تاراقتىنىڭ قىزدارىنان تۋعان اتاقتى ادامدار تۋرالى ءبىر جىرى بار.

«قاز داۋىستى قازىبەك بي,

ول دا مەنىڭ جيەنىم.

قاراكەرەي قابانباي,

ول دا مەنىڭ جيەنىم.

قانجىعالى بوگەنباي

ول دا مەنىڭ جيەنىم.

شاقشاق ۇلى جانىبەك,

ول دا مەنىڭ جيەنىم.

وشاقتى دا ساپابەك,

ول دا مەنىڭ جيەنىم.

قارسەندەگى ەر كوپباي,

ول دا مەنىڭ جيەنىم.

توبىقتىدا قۇنانباي,

ول دا مەنىڭ جيەنىم.

داۋلەت, بايزاق, مامبەت,

ول دا مەنىڭ جيەنىم.

دۇكەن ۇلى ىقىلاس,

ول دا مەنىڭ جيەنىم.

بوتپاي-شىمىر سىپاتاي,

ول دا مەنىڭ جيەنىم.

شۇبىرتپالى اعىباي,

ول دا مەنىڭ جيەنىم»,

دەپ توكپە­لەتەدى ول وسى جىرىندا. بايقا­ساق, مۇندا دا مول تاعىلىم تۇرعان سياقتى.

ادەتتە, اۋىل-ايماقتا بالاسى بايگەدە توپ جارماسا «ناعاشىسىنا تارتقان عوي» دەپ كەيدە ازىلگە, كەيدە شىنعا اينالدىرىپ قاعىتا سويلەپ جاتاتىندار ءالى دە كەزدەسىپ جاتادى. ال وتكەن تاريحقا زەر سالساق, تالاي تۇلپار ءمىنىپ, تۋ ۇستاعان تار­لان­داردىڭ ناعاشىلارى وسالدان بولماعانىن بايقايمىز. تەكتىلىك پەن مىقتىلىقتىڭ بارلىعى دا بالا بويىنا انا سۇتىمەن داريتىنىن قاپەردە ۇستاساق, «ناعاشىسىنا تارتقان عوي» دەگەن ساركازمدى سانادان سىلىپ الىپ تاستاۋىمىز كەرەك.

راسىندا دا «الىپ انادان تۋادى». وعان ەشقانداي داۋ جوق. سوندىقتان دا كىسىلىكتى بويىنا دارىتقان ءاربىر ادام كىشىلىكتى ۇمىتپاي, اناسىنىڭ جۇرتىنا, ناعاشىسىنا باس يگەنى ابزال شىعار.