پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ۋكرايناداعى قاقتىعىستىڭ ەل ەكونوميكاسىنا اسەرى, كاسىپكەرلىك قىزمەتتى «جاڭا پاراقتان» رەتتەۋ تاسىلدەرىن ىسكە اسىرۋ جانە الەۋمەتتىك جانە ەڭبەك سالالارىن تسيفرلاندىرۋ ماسەلەلەرى قارالدى.
ۇلتتىق بانك پارمەندى شارالار قابىلدايدى
قارجى نارىعىنداعى قازىرگى جاعداي تۋرالى ۇلتتىق بانكتىڭ توراعاسى عالىمجان ءپىرماتوۆ باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلادى. رەسەي فەدەراتسياسى ءبىزدىڭ نەگىزگى ساۋدا ارىپتەسىمىز, ونىڭ ۇلەسىنە قازاقستان يمپورتىنىڭ 42%-ى تيەسىلى. وسىعان بايلانىستى گەوساياسي جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋى جانە رەسەيگە قارسى سانكتسيالاردىڭ ەنگىزىلۋى ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا دا ىقپالىن تيگىزۋدە. رەسەي ءرۋبلىنىڭ ايتارلىقتاي السىرەۋىنەن قازاقستاننىڭ قارجى نارىعىنا جاسالاتىن قىسىم دا وسە تۇسكەن. سىرتقى كۇتپەگەن وزگەرىستەردىڭ تەرىس سالدارىن بارىنشا ازايتۋ ماقساتىندا ۇلتتىق بانك ينفلياتسيانىڭ ايتارلىقتاي ءوسۋ تاۋەكەلدەرىن جەڭىلدەتۋگە, تەڭگەدەگى جيناقتاردى قورعاۋعا جانە ەلدىڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرىنىڭ ورىندى جۇمسالۋىنا باعىتتالعان شارالار توپتاماسىن ىسكە اسىرۋدا. «24 اقپاندا ۇلتتىق بانك بازالىق ستاۆكانى 13,5%-عا دەيىن كوتەرۋ جونىندە كەزەكتەن تىس شۇعىل شەشىم قابىلدادى. بۇل شەشىم ۇلتتىق ۆاليۋتا مەن ينفلياتسيا دەڭگەيىنە جاسالاتىن قىسىمدى تومەندەتۋگە, سونداي-اق تەڭگەدەگى اكتيۆتەردىڭ ساقتالۋىنا باعىتتالدى» دەدى ع.ءپىرماتوۆ.
ەكىنشىدەن, ۇكىمەتپەن بىرگە بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىن ىسكە اسىرۋ تەز ارادا باستالىپ كەتتى. بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن جەكە تۇلعالاردىڭ تەڭگەدەگى دەپوزيتتەرى بويىنشا وتەماقى (سىياقى) ەسەپتەۋدى كوزدەيتىن تەڭگەدەگى سالىمداردى قورعاۋ باعدارلاماسى جاريالاندى.
ءۇشىنشى, بازالىق ستاۆكا وسكەننەن كەيىن حالىقتىڭ تەڭگەدەگى سالىمدارى بويىنشا قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى ۇسىنىس جاساعان شەكتى ستاۆكالار دا ءوستى.
ءتورتىنشى, قارجىلىق تۇراقتىلىق تاۋەكەلدەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق بانك وتكەن اپتادا 176 ملن دوللار ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسيا جۇرگىزدى. ء«بىز ينتەرۆەنتسيالار تۋرالى اقپاراتتى جەدەل جاريا ەتەمىز. ۇلتتىق بانك ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە جاعدايدىڭ دامۋىن باقىلاپ, رەسەيگە قارسى جاڭا سانكتسيالاردىڭ قازاقستاننىڭ قارجى جۇيەسىنە تيگىزەتىن اسەرىن باعالاپ وتىرادى. 26 جانە 27 اقپاندا اقش جانە ەۋروپا ەلدەرى رەسەيدىڭ جەكەلەگەن بانكتەرىن SWIFT-تەن اجىراتۋ جانە رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى اكتيۆتەرىنىڭ جۇمىسىنا تىيىم سالۋ ارقىلى رەسەيدىڭ قارجى سەكتورىنا قاتىستى بۇرىن-سوڭدى بولماعان شەكتەۋ شارالارىنىڭ جاڭا توپتاماسى تۋرالى جاريالادى», دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسى.
سىرتقى نارىقتاعى جاعدايعا بايلانىستى ۇلتتىق بانك تەڭگە-دوللار جۇبى بويىنشا ساۋدا-ساتتىقتى فرانكفۋرتتىق اۋكتسيون رەجىمىندە وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل رەتتە ارتىق قۇبىلمالىقتى بولدىرماۋ ءۇشىن رەسەيدىڭ ورتالىق بانكىنىڭ شارالارى جاريا ەتىلگەنگە دەيىن تەڭگە-دوللار جۇبىمەن ساۋدا-ساتتىقتى اشۋ كەيىنگە قالدىرىلدى. ساۋدا-ساتتىق قورىتىندىسى بويىنشا تەڭگە باعامى ءبىر دوللار ءۇشىن 495 تەڭگە 00 تيىن دەڭگەيىندە قالىپتاستى. ساۋدا-ساتتىق كولەمى 159,5 ملن دوللاردى قۇرادى.
«رەسەيلىك جەكەلەگەن بانكتەردىڭ SWIFT-كە كىرۋ رۇقساتىن بۇعاتتاۋ قازاقستان ىشىندەگى تولەمدەردى جۇرگىزۋگە اسەر ەتپەيتىنىن جانە ەلدىڭ تولەم نارىعىنا تىكەلەي قاۋىپ توندىرمەيتىنىن اتاپ وتەمىز. قازاقستان بانكتەرىنىڭ ەل ىشىندە كليەنتتىك جانە مەنشىكتى تولەمدەر مەن اقشا اۋدارىمدارىن جۇرگىزۋ جونىندەگى بارلىق وپەراتسياسى شتاتتىق رەجىمدە جۇرگىزىلىپ جاتىر. SWIFT جۇيەسىنەن اجىراتىلعان رەسەي بانكتەرىنىڭ كليەنتتەرىمەن ترانسشەكارالىق وپەراتسيالاردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءوزارا ەسەپ ايىرىسۋلاردى جۇرگىزۋدىڭ بالاما تەتىكتەرى دايىندالدى», دەدى ع.ءپىرماتوۆ.
ۇلتتىق بانك نارىقتاردى قاداعالاپ, جاعداي بۇدان ءارى ناشارلاعان كەزدە قارجىلىق جانە ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن پارمەندى شارالار قابىلداۋىن جالعاستىرادى. ول ءۇشىن ۇلتتىق بانكتە قاجەتتى تەتىكتەردىڭ ءبارى بار جانە ۇلتتىق بانك ولاردى ورىندى پايدالانۋدا. مەملەكەتتىڭ جالپى حالىقارالىق رەزەرۆتەرى 25 اقپاندا 87,7 ملرد دوللار (ايدىڭ باسىنان باستاپ ءوسىم 346 ملن دوللار), ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى – 54,0 ملرد دوللار, التىنۆاليۋتا رەزەرۆتەرى 33,7 ملرد دوللار بولدى. «ۇلتتىق بانك نارىقتىق باعام بەلگىلەۋگە كەدەرگى كەلتىرمەي جانە بەلگىلى ءبىر باعام دەڭگەيىنىڭ تارگەتتەلۋىن بولدىرماستان ەركىن وزگەرمەلى باعام كەزىندە ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ رەجىمىن ۇستانۋدى جالعاستىرادى. بۇل رەتتە ءبىز قارجىلىق تۇراقتىلىق ءۇشىن تاۋەكەلدەر كۇشەيگەن جاعدايدا ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسيالاردى جۇرگىزۋدى جالعاستىرامىز. قابىلداناتىن شارالار كەشەنى تەڭگەدەگى اكتيۆتەردىڭ تارتىمدىلىعىن ساقتاۋعا, دوللارلانۋ تاۋەكەلدەرىن جانە ايىرباستاۋ باعامىنا قىسىمدى تومەندەتۋگە, سونداي-اق ينفلياتسيانىڭ ەلەۋلى تۇردە ءوسۋ تاۋەكەلدەرىن جەڭىلدەتۋگە باعىتتالعان», دەدى ع.ءپىرماتوۆ.
ماسەلەنى پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆ قورىتىندىلادى. «بارلىعىنا بەلگىلى سىرتقى ساياسي احۋالدىڭ كۇرت شيەلەنىسۋى جاعدايىندا ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىن ىسكە اسىرۋعا كىرىستى. جوسپار ينفلياتسيانى باقىلاۋدا ۇستاۋعا, ۆاليۋتا نارىعىندا تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا, جۇمىسپەن قامتۋدى قولداۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا جانە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا باعىتتالىپ وتىر», دەدى پرەمەر-مينيستر.
سونداي-اق ۇكىمەت ۇلتتىق بانكپەن جانە «اتامەكەن» ۇكپ-مەن بىرلەسىپ, ينفلياتسيانى باقىلاۋ جانە تومەندەتۋ جونىندەگى جاڭا شارالار كەشەنىن قابىلدادى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025» باعدارلاماسى بويىنشا قارجىلاندىرۋ, ونىڭ ىشىندە سۋبسيديالاۋ مەن كرەديتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ ۇلعايتىلادى. بيزنەسكە شامادان كوپ اكىمشىلىك جۇكتەمەنى جويا وتىرىپ, كەمشىلىكتەرگە تالداۋ جۇرگىزىلدى. باسىم سالالاردا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ رەتتەۋشىلىك اكتىلەرى قايتا قارالادى. بيىل «اۋىل – ەل بەسىگى», وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارى جانە باسقا دا باعدارلامالار اياسىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن وڭىرلەردى دامىتۋعا قوسىمشا قاراجات بولىنەدى.
سونىمەن قاتار ۇكىمەت وتىرىسى بارىسىندا وتاندىق يندۋستريالىق-ونەركاسىپتىك كەشەندى قولداۋ جانە دامىتۋ ماسەلەسى قوزعالدى. «وتاندىق ونەركاسىپتى دامىتۋ ءۇشىن ەكونوميكانى يندۋستريالاندىرۋ جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى يمپورتتىق تاۋارلاردى الماستىرۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. بۇل ورايدا مەملەكەتتەن قولداۋ العان كاسىپورىندار قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن وسىرۋگە مىندەتتەمە الادى», دەدى پرەمەر-مينيستر وتىرىس بارىسىندا.
اگروونەركاسىپتىك كەشەندى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن سۋبسيديالاۋ جۇيەسىنىڭ جاڭا تاسىلدەرى ازىرلەنىپ جاتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن اينالىمعا ەنگىزۋ ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسيالارى مەن وتباسىلىق شارۋاشىلىقتاردى دامىتۋعا قوسىمشا جاعداي جاسالادى. ء«بىرىنشى كەزەكتە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋگە باعىتتالعان جوبالار باسىم تۇردە مەملەكەتتىك قولداۋعا يە بولادى. بيىل وسى جانە باسقا دا شارالار قابىلدانادى. ولاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمسايدى دەپ سەندىرەمىن. ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز – حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ», دەپ تۇيىندەدى ءا.سمايىلوۆ.
كاسىپكەرلىك سالادا –جاڭا رەتتەۋشى ساياسات
ۇكىمەت وتىرىسىندا كاسىپكەرلىك قىزمەتتى رەتتەۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى قارالدى. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ, «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ناريمان ابىلشايىقوۆ بايانداما جاسادى.
ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسى 2021 جىلعى 30 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا كاسىپكەرلىك قىزمەت سالاسىندا جاڭا رەتتەۋشىلىك ساياساتتى ەنگىزۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭعا (بۇدان ءارى – زاڭ) قول قويدى. «زاڭدى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا بيىلعى 1 اقپاندا زاڭنىڭ قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قابىلدانۋى قاجەت قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ تىزبەسىن بەكىتۋدى كوزدەيتىن پرەمەر-مينيستر وكىمىنىڭ جوباسى ۇكىمەتكە ەنگىزىلدى. تىزبە 164 نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىنى قامتيدى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
2021 جىلعى 30 جەلتوقساندا مەملەكەت باسشىسى قازاقستاندا كاسىپكەرلىك قىزمەت سالاسىندا جاڭا رەتتەۋ ساياساتىن ەنگىزۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭعا قول قويدى. زاڭنىڭ قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قابىلدانۋى قاجەت قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ تىزبەسى 164 نقا-نى قامتيدى. مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ جاڭا فورمالارى تەكسەرىستەردەن پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالارعا كوشۋدى قامتيدى. زاڭ اياسىندا تەكسەرىستەر مەن پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ جۇرگىزۋ كەستەلەرىن دايىنداۋعا ادامنىڭ بارىنشا از قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن, تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىن اۆتوماتتاندىرۋ جونىندەگى نورمالار زاڭنامالىق تۇردە بەكىتىلدى. ۇكىمەتكە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بيزنەسكە قوياتىن تالاپتارىن قىسقارتۋ ماقساتىندا تاسىلدەردى ساپالى ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ تاپسىرىلدى.
قازىرگى كەزدە مۇنداي تالاپتاردىڭ 40%-ى جاڭا تاسىلدەرگە سايكەس كەلمەيدى. رەفورمانى جاڭادان ىسكە اسىرۋ بيزنەس ورتانى رەتتەۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە كاسىپكەرلىكتى جانداندىرۋ ءۇشىن قولايلى ءارى ىنتالاندىرۋشى جاعدايلار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بيزنەس شامادان تىس اكىمشىلىك جۇكتەمەنىڭ ازايعانىن سەزىنە باستاۋى ءتيىس. ول ءۇشىن مىندەتتى تالاپتار ءتىزىلىمىن قۇرۋدى جانە ساپالى قالىپتاستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
پرەمەر-مينيستر ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە «اتامەكەن» پالاتاسىمەن بىرلەسىپ, رەتتەۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىنە سايكەس مىندەتتى تالاپتار ءتىزىلىمىن قۇرۋدىڭ كەستەسىن بەكىتۋدى تاپسىردى. «قارجى مينيسترلىگى ادىلەت مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ اياسىندا «ادىلەت» اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ بازاسىندا رەەستردى قۇرۋعا قاراجات قاراستىرسىن», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
سونداي-اق پرەمەر-مينيستر قابىلدانعان زاڭعا سايكەس بۇعان دەيىنگى رەتتەۋشىلىك اكتىلەرگە ولاردىڭ جاڭا بازالىق تاسىلدەرگە سايكەستىگى تۇرعىسىنان تەكسەرۋ جانە باعالاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار بيىلعى 1 شىلدەگە دەيىن اتالعان اكتىلەردى قايتا قاراۋ تاپسىرىلدى. «مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە بيزنەستىڭ ەسەپ بەرۋ جۇيەسىن اۆتوماتتاندىرۋ قاجەت. سوندىقتان تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى جانە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىكتەرىنە باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا كوميتەتىمەن بىرگە وسى جۇيەنى اۆتوماتتاندىرۋ بويىنشا ءتيىستى شارالار قابىلداۋدى تاپسىرامىن», دەپ قورىتىندىلادى ۇكىمەت باسشىسى.
الەۋمەتتىك-ەڭبەك سالالارىنا تسيفرلى ترانسفورماتسيا قاجەت
ۇكىمەت وتىرىسىندا الەۋمەتتىك-ەڭبەك سالاسىن تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسى دە قارالدى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى سەرىك شاپكەنوۆ جانە تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى باعدات مۋسين بايانداما جاسادى.
بيىلعى 1 قاڭتارداعى مالىمەت بويىنشا الەۋمەتتىك-ەڭبەك سالاسىندا بارلىعى 12,6 ملن مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتىلدى, ونىڭ 9,1 ملن-ى نەمەسە 72%-ى ەلەكتروندى تۇردە كورسەتىلدى. ۇكىمەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, تسيفرلاندىرۋ مەملەكەتتىك سەرۆيستىڭ بارلىق ءتۇرىن قامتۋى ءتيىس, بۇل ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىن تۇگەل ينتەگراتسيالاۋ قاجەت. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك قىزمەتتەر 100% سمارتفون ارقىلى قولجەتىمدى بولۋى ءتيىس. ءبىرىنشى كەزەكتە حالىق ەڭ كوپ جۇگىنەتىن الەۋمەتتىك ەڭبەك سالالارىنا تسيفرلى ترانسفورماتسيا قاجەت. «جۇمىسپەن قامتۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيە قۇرۋدى اياقتاۋ قاجەت», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ۇكىمەت باسشىسى تسيفرلى فورماتتىڭ مۇگەدەكتىگى بار ادامدار ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان ولارعا ارنالعان بارلىق قىزمەتتى, اسىرەسە, مۇگەدەكتىكتى مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك ساراپتاما ارقىلى سىرتتاي بەلگىلەۋ قىزمەتىن تسيفرلاندىرۋ كەرەك.
الەۋمەتتىك-ەڭبەك سالاسىن تسيفرلاندىرۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن پرەمەر-مينيستر ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە اكىمدىكتەرمەن جانە «اتامەكەن» پالاتاسىمەن بىرلەسىپ, جىل سوڭىنا دەيىن جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋدىڭ بارلىق شاراسىن ەلەكتروندى فورماتقا اۋىستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋدى جانە جۇمىس ىزدەپ جۇگىنگەن ازاماتتاردىڭ كەمىندە 40%-ىنا ونلاين رەجىمدە قىزمەت كورسەتۋدى تاپسىردى.
تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىنە ەڭبەك مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, بيىلعى جىلعى 25 ناۋرىزعا دەيىن Smart Data Ukimet بازاسىندا «وتباسىنىڭ تسيفرلى كارتاسى» جوباسىن ىسكە اسىرۋ جۇمىستارىن اياقتاۋ جۇكتەلدى. بۇدان باسقا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىمەن جانە اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, بيىلعى 1 ماۋسىمعا دەيىن مەديتسينالىق اقپاراتتىق جۇيەلەردى «مۇگەدەكتىكتى سىرتتاي بەلگىلەۋ» جوباسىنا قوسۋ جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ وسى ءتۇرىن سىرتتاي الاتىن ادامداردىڭ ۇلەسىن 20%-عا دەيىن جەتكىزۋ تاپسىرىلدى.