اۋىلعا جايىلىمسىز جال بىتە مە؟!

وڭىردە 605 ەلدى مەكەن بار. شارۋا­شىلىق ەسەبىنە سۇيەنسەك, اۋىل­داعى مالساق قاۋىم 250,6 مىڭ ءىرى قارا, 43,2 مىڭ قوي-ەشكى, 12,8 مىڭ جىلقى باعىپ وتىر. بار­لى­عىن قوسقاندا 811,4 مىڭ باس. سوڭعى جىلدارى جايىلىمدىق جانە شابىندىق جەردىڭ جەتىسپەۋ­شىلى­گىنەن شارۋانىڭ جىگەرى مۇقالا باستاعاندىعىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا العا باسقان قادامدى كەرى كەتىرىپ تۇرعان دا وسى تۇيتكىل. بۇل ماسەلە ءىرى مەگاپوليستەرمەن قاتار, شالعايداعى, ات توبەلىندەي ادام قالعان اۋىلداردا دا ءجيى بايقالادى. قالالىق جەردە ءتىپتى كۇردەلى. ماسەلەن, كوكشەتاۋ قالا­سىنىڭ ىرگەسىندە نۇرلىكوش اۋىلى بار. اۋىل تۇرعىندارى نەگىزى­نەن وبلىس ورتالىعىندا جانە ىرگە­دەگى «التىنتاۋ كوكشەتاۋ» اكتسي­و­نەرلىك قوعامىندا جۇمىس ىستەي­دى. ىستەيمىن دەگەن ادامعا جۇ­مىس تابىلادى, ايتسە دە, قىرىم مەن قىتاي­دان ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ارقا­سىندا اتا-بابا توپىراعىنا قونىس اۋدارعان قاۋىمنىڭ قولى بايلاۋلى. وسى دالادا اتا كاسىپ – مال شارۋاشىلىعىنان نەسىبەسىن ايىر­­عان اعايىن ءتورت ت ۇلىگىن ءوسىرىپ, ىرىز­دىققا كەنەلسەم دەيدى. ال وعان جايىلىمنىڭ جوقتىعى ابى­لاي اسپاس اسۋداي جول بەرمەي جاتىر.

– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2021 جىلدىڭ قازان ايىندا «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ورنىقتى ەكونوميكالىق ءوسۋ» ۇلت­تىق جوباسىن ۇسىنعان بولاتىن, – دەي­دى نۇرلىكوش اۋىلىنىڭ تۇر­عىنى دامەتكەن ەسەتحان, – بۇل جو­با­نىڭ ىشىندە اۋىل شارۋا­شى­لىعىن دامىتۋ دا بار. نەگىزى, قازىر مەملەكەتكە الاقان جايىپ وتىراتىن ۋاقىت ەمەس. ون ەكى مۇشەسى ساۋ ادام جۇمىس ىستەپ, ءوز كۇنىن ءوزى كورۋى كەرەك. ءبىز اتاجۇرتقا كوشىپ كەلگەندە الايىق دەپ ەمەس, وتانىمىزدىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسايىق دەپ كەلدىك. اتتەڭ شىركىن, مال ءوسىرۋ ءۇشىن جايىلىم مەن شابىندىق بولسا, ءبۇيىرىمىز شىعىپ قالار ەدى. كۇنكورىس قانا ەمەس, كەلەشەگىڭدى كەمەل ەتەتىن كاسىپ ەمەس پە, ءبىزدىڭ اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بارلىعى اتا كاسىپتىڭ جايىن جاقسى بىلەتىن ادام­دار, تەك بەرگى جاعىمىزدا كراس­نويار اۋىلى, ارعى جاعىمىزدا تەمىر جول. الا سيىر جاياتىن الاقان­داي جەر جوق. مال باعۋعا جاع­داي جاسالسا, ەشكىمگە الاقان جايماس ەدىك.

مۇنداي كەلەڭسىزدىكتىڭ بەلەڭ الىپ كەتكەندىگى راس. ءار جەردىڭ قۇ­نا­رى ءارتۇرلى, ءشوپ شىعىمىن ەسەپ­تەي كەلە, وڭىردە ءار قارا مالعا 6,5 گەك­تاردان 13,5 گەكتارعا دەيىن, قوي-ەش­كىنىڭ ءار باسىنا 1,3 گەكتاردان 2,7 گەكتارعا دەيىن, ال جىلقىنىڭ ءار تۇياعىنا 7,8 گەكتاردان 16,2 گەكتارعا دەيىن جايى­لىم قاجەت دەپ ەسەپتەلىن­گەن. قازىر­گى جايىلىمنىڭ كولەمىن قولدا بار مال باسىنا شاققان­دا 1,7 ملن گەكتار جايىلىمنىڭ قا­جەت ەكەن­دىگى بەلگىلى بولادى. وڭىر­دەگى ارشالى, ەگىندىكول, جاقسى, زە­رەندى, قورعالجىن, شورتاندى اۋدان­دارىندا جانە ستەپنوگورسك قالا­سىن­دا جايىلىم جاعدايى ءتىپتى ۋشىعىپ تۇر. وزگە اۋدانداردا قا­جەت­تىلىك 58 پايىزدان جوعارى. مال­دى-جاندى ەرەيمەنتاۋ اۋدانىندا 287,6 مىڭ گەكتار, زەرەندى اۋدانىندا 180,3 مىڭ گەكتار, تسە­لينو­گراد اۋدانىندا 150,2 مىڭ گەكتار جايىلىمدىق جەر جەتىس­پەيدى. بۇلاندى مەن بۋراباي اۋدان­دارىندا دا ءدال وسىنداي ماسەلە تۋىنداعان. ءورىسى تارىلعان سان­دىقتاۋ, ەگىندىكول, استراحان اۋدان­­دارىن دا اتاي كەتۋگە بولادى. اۋدان اكىمدىكتەرى اۋىل تۇر­عىن­دارى تاراپىنان ورىندى وكپە-ناز تۋىن­داۋىنا سەبەپشى بولىپ وتىر­عان وسى جايدى ءبىرجولا شەشۋگە تال­­پىن­عانىمەن, ازىرگە جاع­داي وڭا­لار ەمەس. ەلدى مەكەن­دەر شەكاراسىن انىقتاپ, مەم­لەكەتتىك قورداعى جەر­دى قوس­قاننىڭ وزىندە ءورىس كولەمى اي­تار­­لىقتاي وسە قويعان جوق. اۋىل تۇر­عىندارىنا قولايلى جاع­داي تۋ­عىزۋ ءۇشىن اۋىل شارۋا­شىلىعى قۇ­رى­لىم­دارىنىڭ يەلى­گىندەگى جايى­لىم­دىق جەردى الىپ, ونىڭ ورنىنا وزگە جەردەن بەرىپ, امالداۋعا كوشكەن.

– 2021 جىلى بالامالى جەر تەلىمدەرىن بەرۋ ارقىلى 2,1 مىڭ گەكتار القاپ كەرى الىندى, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باس­قارماسىنىڭ ءبولىم جەتەكشىسى ريمما قارىمساقوۆا, – ءشوپ شابۋ جانە مال جايۋ ءۇشىن جەكە تۇل­عالار­عا 14,7 مىڭ گەكتار كولەمىندە جەر بەرىلدى, 0,7 مىڭ گەكتار جەر­دىڭ كەلى­سىمشارتى ەرىكتى تۇردە بۇزىل­دى. ورمان القاپتارىنداعى بوس جەر­لەردىڭ 13 مىڭ گەكتارىن اۋىل تۇر­عىندارى پايدالانۋ ءۇشىن كەلىسىم­شارت جاسالعان. سونداي-اق 154,2 مىڭ گەكتار جايىلىمدىق جەر ەلدى مەكەندەرگە بەكىتىلىپ بەرىلگەن.

ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتى­رى­سىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋىل تۇر­عىن­دارىنا مالىن فەرمەر­لەردىڭ جەرىنە جايۋعا رۇقسات بەرىلەدى دەگەن جالعان مەموراندۋم جاسال­عان­دىعىن دا اتاپ وتكەن بولاتىن. ءيا, وكىنىشكە قاراي, مە­موراندۋمنىڭ دەنى جالعان بولىپ شىقتى. وتى­رىك­تىڭ ءورىسى قىسقارعان سوڭ 219 كەلىسىمشارت عانا قالىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا بۇل جۇمىس ءالى دە شيراتىلا تۇسەدى.

اۋىلداعى الەۋمەتتىك شيە­لە­نىستى ورشىتپەۋ ءۇشىن اۋىل شارۋا­شى­لىعى تاۋارلارىن وندىرۋ­شىلەر­مەن بىرلەسە وتىرىپ, 545 مىڭ گەك­تار جەردى پايدالانۋ ءۇشىن قالا جانە اۋىلدىق اكىمدىكتەر 219 مە­مو­ر­اندۋمعا قول قويعان. 2018-2021 جىل­­دارى جايىلىمنىڭ جەتىس­پەۋ­­شىلىگىنە بايلانىستى شور­تان­­دى اۋدانىنىڭ دامسا اۋىلى­نان, زەرەندى اۋدانىنىڭ بۇلاق, شاعالالى اۋىلدىق وكرۋگ­تەرىنەن, تسەلينوگراد اۋدا­نىنىڭ ورازاق, قورعالجىن اۋدانىنىڭ قور­عال­جىن اۋىلىنان ارىز-شاعىم كوپ ءتۇستى. بۇل ەلدى مە­كەن­دەر­دەگى قور­دا­لا­نىپ قال­عان ماسەلە شارۋا­شى­لىق نى­سان­دارى­مەن جايىلىمدى بىر­لەسىپ پايدالانۋ تۋرالى كەلى­سىم جاساۋ ارقىلى شەشىلدى. بۇل جاي­دى شەشۋدىڭ تاعى ءبىر امالى بار, ول كونە جايلاۋلاردى قايتا­دان قالپىنا كەلتىرۋ.

– ەل رۋحاني جاڭعىرىپ جاتىر, شارۋاشىلىق تا سول سياقتى ەسكىنىڭ جۇرناعىن جاڭارتۋ ارقى­لى ۇيىمداستىرىلۋى كەرەك. مى­سالى, باعزى زامانداعى شۇيگىن جايلاۋلاردى قالپىنا كەلتىرسەك ۇتىمدى بولار ەدى, – دەيدى ەل اعاسى امانگەلدى بەكحوجين, – مال باسى بىرتىندەپ كوبەيگەن سوڭ جا­يى­لىمنىڭ كەرەكتىگى بەلگىلى. كەشەگى كەڭەس زامانىندا سان عاسىر بويى تۋسىراپ جاتقان سارىارقانىڭ سا­يىن دالاسى ءجوندى-ءجونسىز جوس­پار قۋدىڭ كەسىرىنەن تۋتالاقاي بولىپ, تاناپتار تابالدىرىققا دەيىن جىرتىلدى. بۇگىن دە سول كورىنىس. ءسوي­تىپ, ءشوپ قورى, ءشوپتىڭ تۇقىمى جوعالىپ كەتتى. ەگىستىك كولەمىن ۇلعايتامىز دەپ ءجۇرىپ, ەلدىڭ مالىنا تيەسىلى جايىلىمنىڭ ازايعانى دا راس. قويدى, سيىردى, جىلقىنى تو­قىم­داي جەردە توپىرلاتىپ, ءيىرىپ باققان سوڭ تاقىرعا اينال­ماعان­دا نەسى قالسىن. كەيىنگى جىل­دارى ەكپە ءشوپ القاپتارى توزىپ, وسپەي قالدى. ۋاقتىلى كۇتىلمەگەندىكتەن. ەسىلدىڭ بو­يىن­داعى كەڭ كوسىلگەن جايىلىم­داردا ميا, بوزعاناق, بۇيىر­عىن, توبىلعى, بوزجۋسان, قوڭىر­جۋ­سان, جەرجۋسان, كوكپەك, با­لىقك­وز, تۇزجاپىراق, اجىرىق, قا­را­شاعىر, اق شاعىر, قارعا­­تۇياق, قوڭىر­باس, اقسەلەۋ, كارىقىز, تۇيە­جا­پىراق, بايشەشەك, قياق ءتارىزدى وسىمدىكتەر قاۋلاپ وسەدى. ەگەر وسى جەردە جايلاۋ ۇيىم­داستىرىپ, قولدا بار مالدى كوكتەمنەن كۇزگە دەيىن باقسا, اۋىل ىرگەسىندەگى جايىلىمدار بوسار ەدى. جايلاۋدا مەم­لە­كەت مالعا قاجەتتى قۇدىق قا­زىپ, جاعداي تۋدىرسا ءتىپتى جاق­سى. مال با­سىن كوبەيتۋگە بەل بۋىپ وتىر­عان بۇگىنگى تاڭدا جاڭا اگرو­ين­نوۆا­تسيا­لىق سالانىڭ قار­­قىن­دى دامىپ, اي­تار­لىقتاي ءونىم الۋى, العان ونىم­مەن تولا­يىم ەلدى قامتاماسىز ەتۋى ءۇشىن وسىم­دىك شارۋاشىلىعىن تۇبە­گەي­لى زەرتتەپ, ونىڭ ءونىمدى پايدالى تۇرلەرىن توزىپ كەتكەن جايى­لىم­دىق جەرلەرگە اۋىستىرۋى قاجەت.

2018 جىلى اۋداندىق, قالا­لىق اكىمدىكتەرگە جەر كودەكسى­نىڭ 84 بابىنا سايكەس مەملەكەت مۇد­دەسى ءۇشىن جەردى قايتارىپ الۋعا مۇم­كىندىك بەرىلگەن. ايتكەنمەن, قاي­تارىپ الۋ كەزىندە سول اۋىلدىق وكرۋگتەن ءدال سونداي جەر بەرىلۋى قاجەت. ال ولاي جا­ساۋعا بوس جاتقان جەردىڭ جوق­تىعى مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. وسىعان وراي بۇگىنگى كۇنى بۇل مەحانيزمنىڭ ماسەلەنى شەشۋگە قاۋقارى جەتپەيتىندىگىن قاداپ ايتۋعا ءتيىستىمىز. سوندىقتان جەر كودەكسىنە ءتيىستى وزگەرتۋلەر ەنگى­زىلۋى قاجەت. مەملەكەت مۇددەسى ءۇشىن قايتارىلعان جەردىڭ وتەۋ­ىنە ءدال سونداي جەر تەلىمى بەرىل­مەيتىن بولسا شە؟.. ەندىگى ءبىر ماسەلە, اۋىل­دىڭ ىرگەسىنە دەيىن ەگىستىك القاپ­تارىنىڭ ورنالاسۋى. بۇل وتە ۇلكەن قيىندىق تۋعى­زىپ وتىر. تاياۋدا سادوۆىي اۋى­لىندا ءۇي سالاتىن جەر تەلى­مى كەزەگىنە 200-دەن استام وتبا­سىنىڭ تۇرعاندىعىن, مال جايا­تىن بالانىڭ جايالىعىنداي جەر­دىڭ جوق ەكەنىن ەل گازەتى «ەگە­مەندە» جازعان بولا­تىن­­بىز. ءدال وسىن­داي كەرى كەت­كەن كورى­­نىستى كوپ­تەگەن اۋىل­دان كورۋ­گە بو­لا­دى. اۋەل باس­­تا اۋىلدىق جانە اۋدان­­دىق اكىم­­­دىكتەر اۋىل شارۋا­شى­­لى­عى ق­ۇرى­­لىم­دارىنا ەگىستىك جەر­­دى بول­گەن كەزدە اۋىل تۇر­عىن­دا­رى­­نىڭ مۇددەسىن مۇلدەم ەسكەرمەگەن.  

جوعارىدا ايتقانىمىزداي, وتەۋگە بەرىلەتىن جەر تەلىمىنسىز جەردى قايتارىپ الۋ مەحانيزمى ورماندى القاپتارى كوپ بۋرا­باي, زەرەندى, بۇلاندى اۋدان­دارىندا قولدانىلسا وڭ بولار ەدى. كۋرورتتى ايماقتىڭ قۇيقا­لى جەرى ەرەكشە قورعالاتىن ءوڭىر. سون­دىقتان بۇل جەردە جاننات جەر­دى باس-كوزسىز جىرتا بەرۋگە جانە بولمايدى.

اۋىلداعى شيەلەنىستى جويۋ, تۇر­­ع­ىنداردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ءتورت ت ۇلىكتىڭ سۇمەسىمەن كۇن كو­رىپ وتىرعاندىقتان كەيىن جايى­لىم­دىق جانە شابىندىق جەرگە تىكە­لەي بايلانىستى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ماسەلە وڭى­نان شەشىلسە عانا ەل ىشىندەگى وك­پە-ناز سەيىلىپ, بەرەكە كىرەر ەدى. ايت­پەسە, جايىلىمى جوق اۋىلعا جال بىتە مە؟!

اقمولا وبلىسى