تاياۋدا كوكشەتاۋداعى زيالى قاۋىم وكىلدەرى, اقىن-جازۋشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن «حالىقارالىق «قازاق ءتىلى قوعامى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ اقمولا وبلىستىق فيليالى قۇرىلدى.
سوناۋ ءبىر جىلدارى ەلىمىزدە, ءبىزدىڭ وڭىرىمىزدە دە وسىنداي قوعامنىڭ بەلسەندى جۇمىس جاساعانى بار ەدى. ۋاقىت وتە كەلە, وزگە جۇمىستاردىڭ تاساسىندا قالدى. قۇرىلتايى ءوتىپ, تامىرىنا قان جۇگىرمەگەلى ون جىل بولىپتى.
اتقاراتىن شارۋا شاش-ەتەكتەن. جەرىنە جەتكىزىلمەگەن ءىس جەتەرلىك. سولتۇستىك وڭىردە قازاق ءتىلىنىڭ كىرپىگى عانا قيمىلدايتىنى جالپاق جۇرتتان جاسىرىن ەمەس. جەرگىلىكتى جەرلەردەگى وڭتايلاندىرۋ ماسەلەسىنىڭ سالدارىنان انە ءبىر جىلى اقمولا, پاۆلودار, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان ءتارىزدى وبلىستاردا ءتىل باسقارمالارى قىسقارتىلىپ, وزگە باسقارمانىڭ قۇرامىنا ءبولىم بولىپ ەنگىزىلدى. بۇل قادام قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا جاسالىپ وتىرعان قيانات. بالكىم, جەرگىلىكتى ۇلت ءتىلى مەن عاجايىپ سالت-ءداستۇرى جاقسى دامىعان وڭتۇستىك وڭىرگە ءتىل باسقارماسىنىڭ اسا قاجەت بولماۋى مۇمكىن, ال تىڭنىڭ ەپيتسەنترى اتانعان سولتۇستىك وڭىرگە وتە-موتە قاجەت ەدى. باسقارمانىڭ بارىندا ءبىرشاما شارۋا تىندىرىلدى. ءتىل توڭىرەگىندەگى ءۇمىت تۇگەل كوكتەپ كەتپەگەنىمەن, بولاشاققا دەگەن ءۇمىت باسىم-تۇعىن. ويتكەنى قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا اتقارىلاتىن ءىس-شارالاردى, ونوماستيكا جۇمىستارىن ءتىل باسقارمالارى جۇزەگە اسىرىپ كەلدى. تامىرى تارىلعان ءتىل مۇڭىن ايتپاعاننىڭ وزىندە سولتۇستىك وڭىردەگى ونوماستيكا ماسەلەسىنىڭ ءوزى اسا اۋقىمدى دۇنيە ەمەس پە؟
– ونوماستيكا تاقىرىبى وتە نازىك. سوندىقتان بۇل ارادا قامىردان قىل سۋىرعانداي ەپتىلىك كەرەك, – دەيدى «ەل بىرلىگى» قوعامدىق قورىنىڭ جەتەكشىسى, جۋرناليست باقىت سماعۇل, – نەگىزى كەز كەلگەن ەلدى مەكەننىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس. ەلدى مەكەندەردىڭ اتى ءبىر كەزدە سىڭارجاق ساياساتتىڭ سالدارىنان ورىن العانىمەن, جاڭاشا سيپاتقا يە بولىپ جاتقاندىعى بەلگىلى. بۇرناعى جىلدارى تسەلينوگراد اۋدانىنداعى سەمەنوۆكا سەلوسىنىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ كەزىندە كەيبىر ادامدار كوپ قارسىلىق كورسەتتى. شاعىم جازباعان جەرى قالمادى, اقىرى اۋىلعا قارامەندە باتىر اتاۋى بەرىلدى. اسىلىندا, قازاق جەر-سۋ اتتارىنا وتە بايىپپەن قاراعان. اقىل تارازىسىنا سالساڭىز, كىسى اتاۋىنان گورى تابيعات سيپاتى باسىمداۋ. مىسالى, شوققاراعاي, التىندى, قايىڭدى دەگەن ءتارىزدى. ال سوناۋ پاتشا زامانىنان بەرى قاراي كەلە جاتقان, جانى سونشالىقتى ءسىرى انتونوۆكا, يۆانوۆكا اتاۋلارى ءالى دە قاپتاپ تۇر. وبلىس وڭىرىندە 200-دەن اسا ەلدى مەكەن اتاۋلارى مەن 500-دەن استام كوشە اتتارى يدەولوگيالىق تۇرعىدان ابدەن ەسكىرگەن. تاۋەلسىز ەل بولعان سوڭ ءتىلىمىزدى جانداندىرىپ, جادىمىزدى جاڭعىرتۋ ءۇشىن قارەكەت ەتۋ كەرەك قوي. قۇلدىق سانادان قۇتىلاتىن ۋاقىت جەتتى. جەر-سۋ اتاۋلارىن تاريحي قالپىنا كەلتىرۋ ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ وزەگى. اينالىپ كەلگەندە ءتىلىمىزدى دامىتۋعا, ۇلتتىق ۇعىمدى مىقتاۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن جاي ەمەس پە؟
وسى ءبىر ءتىل تۇيتكىلىن شەشەتىن تاعدىرلى تۇستا اۋدان, قالالاردا دا مادەنيەت پەن تىلدەردى دامىتۋ بولىمدەرى ىشكى ساياسات نەمەسە سپورت بولىمدەرىمەن بىرىكتىرىلۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن سوققى بولدى. وسىنداي ورەسكەلدىكتىڭ سالدارىنان اۋدانداردا ءتىل ماسەلەسىمەن اينالىساتىن مامان مۇلدەم قالعان جوق.
– ءتىل باسقارمالارىن جاۋىپ, قىل اياعى قۇردىمعا جىبەرۋ, ۇلتتىڭ تامىرىنا بالتا شاپقانمەن بىردەي بولدى, – دەيدى قارت ۇستاز اياعان سەيىلوۆ, – شىندىعىن ايتقاندا بۇل دەگەنىڭىز جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ قازاق تىلىنە دەگەن كوزقاراسىن بىلدىرەدى. ءتىلى دامىماعان حالىقتىڭ قالاي ءومىر سۇرەتىندىگى اقىلعا سىيمايدى.
ەل اعاسى ايتسا ايتقانداي, ءتىل ماسەلەسى ءدال قازىر ماقتانارلىق جاعدايدا ەمەس. قوعامدىق ورىنداردا ءوز قانداستارىمىز ءالى دە انا تىلىندە سويلەمەيدى, وزگە ۇلت وكىلدەرى قازاق ءتىلىن جۇقالاپ ايتقاندا مەنسىنە بەرمەيدى. ءجۇسىپ بالاساعۇني بابامىز «ادامعا ەكى نارسە تىرەك تەگى: ءبىرى – ءتىل, ءبىرى – ءدىلىڭ جۇرەكتەگى» دەگەن ەكەن. ۇققان ۇرپاققا ۇلاعات بولاتىن-اق ءسوز ەمەس پە؟ باسقا ءتىلدىڭ ءبىرسىپىراسىن بىلگەنمەن, ءوز انا ءتىلىن بىلمەيتىندەردى كورىپ, جۇرەگىڭ تۇز سەپكەندەي اشيدى. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, ءبىزدىڭ وڭىردە مەملەكەتتىك تىلدە تازا سويلەپ, ساۋاتتى جازاتىنداردىڭ سانى 30 پايىزدىڭ توڭىرەگىندە ەكەن. انا ءتىلىنىڭ جاناشىرلارى بيلىكتەگىلەردى كىنالايدى. مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى زاڭ شالا دەسەدى. ءتىل زاڭىندا ەش كەمتىكتىڭ بولماۋى دا مۇمكىن, انىعىندا اقساپ جاتقانى, ونىڭ ورىندالۋى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى اينالاسىندا اڭگىمە از ايتىلىپ جاتقان جوق. جەرگىلىكتى ۇلت ءتىلىن وقىتۋعا كەلگەندە ەنجارلىق باسىم. بىزدەگى اسسامبلەيانىڭ وزىندە 8-9 ءتىلدى وقىتاتىن توپ جۇمىس ىستەيدى. وقىتسا, وقىتسىن ءجون شارۋا, دەگەنمەن مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ نەگىزگى نازاردا بولسا عوي.
ءتىل تۇيتكىلى قوردالانىپ قالعان جەر – ءبىلىم وشاقتارى. وبلىستاعى 555 مەكتەپتىڭ 178-ءى ورىس تىلىندە, 220-سى ارالاس ءبىلىم وردالارى. وقۋشىلاردىڭ مەملەكەتتىك تىلدە وقيتىندارى ءالى كۇنگە دەيىن 50 پايىزعا جەتكەن جوق. كوللەدجدەر تۋرالى دا ءدال وسىنداي سىن ايتۋعا بولادى. وڭىردەگى 32 كوللەدجدىڭ ەكەۋىندە عانا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرىلەدى. ءبىلىم الۋشىلاردىڭ سانى 21 مىڭنان اسسسا, مەملەكەتتىك تىلدە ماماندىق يگەرىپ جاتقانداردىڭ كولەمى 6 مىڭنىڭ عانا اينالاسىندا.
ارىعا بارماي-اق, وبلىس ورتالىعىنداعى جاعدايدى الىپ قارايىقشى. كوكشەتاۋداعى ۇلتتىق تىلدە ءتالىم-تاربيە بەرەتىن مەكتەپ ساۋساقپەن سانارلىق. وتىزدان استام ءبىلىم وشاعىنىڭ نەگىزى ورىس تىلىندە, قالعانى ارالاس مەكتەپتەر. ال ارالاس مەكتەپتەردەگى جاعداي بەلگىلى, نە ءارى, نە بەرى ەمەس.
بيىلعى جىلى وبلىس ءبىلىم وشاقتارىندا 86 175 قازاق بالاسى ءبىلىم الىپ جۇرسە, سونىڭ 23 532-ءى تازا ورىس تىلىندە وقيدى. ءبىرىنشى ورىس سىنىپتارىنا 15 042 جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنىڭ بالالارى بارىپ وتىر. ءبىز كەيبىر اتا-انالارمەن تىلدەستىك, ۋاجدەرى نەگىزىنەن بىردەي. وزدەرى انا تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرمەگەندىكتەن, بالالارىنا ساباق وقۋىنا كومەكتەسە المايمىز دەگەن جەلەۋ ايتادى. وسى تاقىرىپتا اقساقالدى اتا, اق جاۋلىقتى اجەمەن دە سويلەستىك.
– كەشەگى كەڭەس زامانىندا ورىس ءتىلىن بىلمەگەن ادام نە قىزمەت ىستەپ, نە جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الىپ جارىتا المايدى عوي. سوسىن امالسىزدان بالا-شاعامىزدى ورىس تىلىندە وقىتتىق. سول كەزدە ءتىلى ورىسشا شىققان بالالار قازىر ءوز بالالارىن ورىس تىلىندە تاريبەلەپ جاتىر, – دەيدى كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىنى قونىس ەسەنوۆ, – قازىر وتاۋ ءۇيدىڭ ءبارىنىڭ ءتىلى نەگىزىنەن ورىسشا. ءتالىم-تاربيە دە سولاي, ۇلاعات تا سانانىڭ ۇڭعىسىنا سولاي ءسىڭىپ جاتىر. وكىنىشتى ەكەنىن بىلەمىز, وزەگىمىز ورتەنەدى, بىراق ىستەيتىن امالىمىز قانشا؟!
ءبىلىم وردالارىنداعى جاعداي وسىنداي بولعاندا بالا باقشالاردىڭ دا كوسەگەسى كوگەرىپ تۇرعاندىعى شامالى. اۋىلدىق جەرلەردى قايدام, وبلىس ورتالىعىنداعى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردەگى ءمان-جايدى كورگەن ءتىل جاناشىرىنىڭ يمانى قاسىم بولار ەدى. نەگىزى تىلدىك ورتانى قالىپتاستىراتىن تاربيەنىڭ اق بەسىگى وسى بالالار باقشاسى دەسەك, وندا دا سابيلەردىڭ ءتىلى ورىسشا شىعىپ كەلەدى.
اتا-انالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تاربيەنىڭ ءتىنىن سوگىپ تۇرعان تاعى ءبىر كۇردەلى ماسەلە گادجەت. بالا-شاعا كۇنىمەن تەلەفونعا تەسىلۋدە. ونىڭ ءتىلى ارينە, ورىسشا. ورىسشانى ايتاسىز, اعىلشىن تىلىنە اۋعان. اينالىپ كەلگەندە, تەحنولوگيانىڭ قايسىبىر تاقسىرەتىن تارتىپ وتىرعان قازاق ءتىلى.
– ءبىزدىڭ وڭىردە بالالاردىڭ جانىن باۋرايتىن قازاق تىلىندەگى باسىلىمدار وتە از, – دەيدى كوپبالالى انا سامال وسپانوۆا, – دۇڭگىرشەكتەردە كوزدىڭ جاۋىن الاتىن بالالارعا ارنالعان باسىلىمدار قاپتاپ تۇر. اڭىز-ەرتەگىلەر دە. بىراق بارلىعى دەرلىك رەسەيدىڭ باسپا ونىمدەرى. تاياۋدا قازاق تىلىندەگى ەرتەگىلەر جيناعىن الىپ كوردىم, اۋدارما ەكەن. ورىس ەرتەگىلەرىن قازاق تىلىندە سويلەتىپتى. ال جيناقتاعى سۋرەت سول ەلدىڭ اڭىزدارى جەلىسى بويىنشا قۇرىلعان. ءوزىمىزدىڭ ءتول تۋىندىلارىمىز تاربيەگە جاراتىلماي جاتىر.
قازىر كەز كەلگەن مەملەكەتتىك مەكەمەدە ءتىل تۋرالى زاڭ تالابىنىڭ بۇزىلۋىن تابا المايسىز. بۇكىل قۇجات ەكى تىلدە سويلەپ تۇر. بىراق كەيدە باسشىلاردىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقاعا قول قويمايتىندىعى كەزدەسىپ قالادى. بۇل مەملەكەتتىك تىلدەگى قۇجات اينالىمى 90 پايىزدىڭ توڭىرەگىندە دەگەن اقپارات ءۇشىن عانا كەرەك دۇنيە. شىنتۋايتىندا جەرگىلىكتى ۇلت تىلىندەگى نۇسقاعا ەشكىم كوڭىل اۋدارىپ جاتقان جوق. بارلىق قۇجات ەڭ الدىمەن, ورىس تىلىندە دايىندالىپ, سوسىن قازاق تىلىنە اۋدارىلادى. شىركىن-اي, دەيسىڭ, الدىمەن قازاق تىلىندە دايىندالىپ, سوسىن ورىس تىلىنە اۋدارىلسا شە؟ ايتپەسە, انا ءتىلى اۋدارما ءتىل بولىپ قالىپ تۇر.
ءتىل توڭىرەگىندەگى تۇيتكىلدى ماسەلە جاڭا قوعام قۇرىلعان سوڭ جاقسارىپ كەتسە جارار ەدى. ايتپەسە. ءتىل جاناشىرلارىنىڭ جۇرەگىن قازاق ءتىلىنىڭ كوسەگەسى قاشان كوگەرەدى دەگەن ساۋال تۇز سەپكەندەي اشىتىپ تۇر.