بۇرىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دەيتىن. قازىر دە وسى اتاۋ قولدانىلادى. ماسەلەن, باق تۋرالى زاڭ وسىلاي جازىلادى. بىراق عىلىمي ەڭبەكتەردە بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا اتاۋى تانىمال بولا باستادى. سەبەبى ەكىنشىسىنىڭ اياسى كەڭ جانە الەۋمەتتىك جەلىنىڭ قوسىلۋىنا بايلانىستى جاڭا تۇسىنىكتەر پايدا بولدى.
قازىر شىن مانىندە جەكە-دارا باق دەگەن جوق. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ورنىنا, بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا كەلدى. الەۋمەتتىك جەلىدە ماقات سادىق: «مەن قازىر تەلەديدار كورمەيمىن» دەپتى. ءوزى وسى سالادا باسشى بولعان ادام. ەشكىمدى قيناي المايمىز, ادام ءوزى قالاعانىن كورىپ, وقۋى كەرەك. ول ءۇشىن وزگەرىس كەرەك, كىتاپقا دا, تەلەديدارعا دا, گازەت-جۋرنالدارعا دا. ادامدار ءوزى تاڭداپ, قالاپ وقيتىن دارەجەگە جەتۋ كەرەك. بۇل ماسەلەنى ءبىزدىڭ الدىمىزعا بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا الىپ شىقتى.
باق قۇرالدارى دەگەن نە؟ بۇرىن بارلىعى باق دەپ جازاتىن. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا نە كىرەدى؟ گازەت كىرەدى, جۋرنال, تەلەديدار, راديو كىرەدى. سايتتار دا كىرەدى دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. بۇل – ءداستۇرلى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى. بىراق قازىر تەك مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. مۇنىڭ سىرتىندا نە بار؟ ينتەرنەت بار, الەۋمەتتىك جەلى بار, اقپارات تاراتاتىن ءتۇرلى-ءتۇرلى قۇرالدار بار. وسىعان بايلانىستى باق قۇرالدارى دەگەننىڭ ورنىنا, بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا دەگەن كەلدى.
بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيانىڭ اياسى كەڭ. بىراق بىزدە باق تۋرالى زاڭ دەپ تۇر, اتاۋ وزگەرگەن جوق. بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا تۋرالى زاڭ دەپ وزگەرۋ كەرەك, الايدا وزگەرگەن جوق. ءالى كۇنگە دەيىن بارلىق جەردە باق دەپ ايتىلادى, جازىلادى. ءتىپتى جۋرناليستەردىڭ ءوزى باق دەپ جازا بەرەدى. مىسالى, بەلگىلى ءبىر تۇلعا باق وكىلدەرىمەن كەزدەستى دەيىك. بىراق ول جەردە بلوگەرلەر مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى بەلسەندى ادامدار دا وتىرادى. كەيىن سول كەزدەسۋ تۋرالى اقپارات ءداستۇرلى باق-تان بۇرىن, ەڭ ءبىرىنشى الەۋمەتتىك جەلىلەردە, سايتتاردا جاريالانادى.
سوندا كىم كىمگە قاراپ بەيىمدەلۋى كەرەك؟ بىرىندە كاسىبيلىك, ەكىنشىسىندە جىلدامدىق جەتىسپەيدى. ەندى, قازاقشا ايتقاندا, ولار ءبىرىنىڭ باسىن ءبىرى جۇتۋى كەرەك. قايتكەندە دە كاسىبيلىككە ەشتەڭە جەتپەيدى. تۇبىندە شىن كاسىبي سالا مەن كاسىبي ادامنىڭ مەرەيى ۇستەم بولۋعا ءتيىس. بىراق وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن وزگەنىڭ جاقسىسىن بويىنا ءسىڭىرىپ كەتە الاتىن باق كەرەك. وندا دا باق دەپ سىرەسىپ قالعان اتاۋدىڭ ءوزىن وزگەرتۋ كەرەك. ءوزىمىزدى باق وكىلدەرى ەمەس, بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا وكىلدەرىمىز دەپ ايتۋىمىز قاجەت.
قازىر ەندى ءبارىمىز باق دەپ جۇرگەن كەزدە, كەيبىر عالىمدار, اسىرەسە شەتەلدە بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا دەپ ايتا باستادى. عىلىمي ەڭبەكتەردە دە بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا دەپ جازىلا باستادى. بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيانىڭ ىشىنە ءبارى كىرەدى. گازەت-جۋرنال, تەلەديدار, راديو, الەۋمەتتىك جەلى, سايتتار, بارلىعى كىرەدى. قانداي جولمەن اقپارات تاراتاسىز, سول بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيانىڭ ىشىنە كىرەدى. قازىر جوعارعى جاقتان اقپارات تارامايدى. اقپارات قازىر تومەنگى جاقتان تارايدى. بۇرىن جاڭالىقتاردى, تاعى دا باسقا يدەيالاردى بيلىك اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جوعارىدان تاراتىپ وتىراتىن. ال قازىر كەرىسىنشە, اقپاراتتىڭ باسىم بولىگى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى تومەننەن تارايدى. ونى جوعارىدان, بيلىك تاراتىپ جاتقان جوق. باسىم بولىگى تومەننەن تاراپ جاتىر, حالىق تاراتىپ جاتىر. بۇل, اسىرەسە كەشەگى قاندى قاڭتار وقيعاسىنىڭ كەزىندە انىق كورىندى. ەگەر الماتى قالاسىندا ينتەرنەتتى اجىراتىپ تاستاماعاندا نە بولار ەدى؟
وندا بيلىك اقپارات تاسقىنىنا مۇلدەم يە بولا الماي قالار ەدى. ودان بەرگى ۋاقىتتا بايقاساڭىز, جاڭالىقتىڭ كوبىن بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا تاراتىپ جاتىر. ال جوعارعى جاق سوعان جاۋاپ رەتىندە وزدەرىنىڭ ويلارىن, ۋاجدەرىن, شەشىمدەرىن, يدەيالارىن ايتۋمەن شەكتەلىپ قالدى. ياعني تومەننەن تاراپ جاتقان جاڭالىقتارعا جاۋاپ بەرىپ جاتىر. دەمەك ءبىرىنشى ورىنعا باق ەمەس, بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا شىقتى دەپ ايتۋعا بولادى. عالىمداردىڭ بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا تۋرالى ويلارىن قاراپ, ءبىر نارسەنى بايقادىم. عالىمدار اقپارات تاراتۋدىڭ تەحنيكالىق جاقتارىنا كوبىرەك ءمان بەرىپ كەتكەن سەكىلدى. بۇدان باسقا, عالىمداردىڭ ءوزى ەسكەرمەي وتىرعان ءبىر نارسە بار. ول – ستاندارتتى ويلاۋدان كەتۋ. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بار كەزدە, سونىڭ زامانىندا ءبىز بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ستاندارتتى ويلايتىنبىز. راس, ول زاماندا دا ەركىن ويلايتىن ادامدار بولدى.
بىراق ءبارىبىر ماقالامىزدى ءار جانر بويىنشا جازىپ, ويىمىزدىڭ بارلىعىن بەلگىلى ءبىر قالىپقا سالىپ بەرەتىنبىز. سۇحبات العان كەزدە دە قانداي سۇراق قويۋعا بولادى, قانداي سۇراق قويۋعا بولمايدى, سونىڭ بارلىعىن ويلاستىراتىنبىز. بۇنىڭ بارلىعى ستاندارتتى ويلاۋدىڭ, ستاندارتتى جازۋدىڭ, ستاندارتتى سويلەۋدىڭ اسەرى بولاتىن. بۇل باق-تىڭ كەزىندە سولاي بولدى. ال ەندى باق-تىڭ زامانى ءوتىپ, بىزگە بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيانىڭ زامانى كەلدى. ءبىز ەندى ستاندارتسىز ويلايتىن زامانعا كەلدىك. مىسالى, قازىرگى تاڭداعى وقيعالاردى حالىق قالاي جازىپ جاتىر, قالاي اينالىسقا سالىپ جاتىر؟
ولار بەلگىلى ءبىر ستاندارتقا سالىپ جازىپ جاتقان جوق. نە ماڭىزدى, قانداي ءسوزدى ايتقىسى كەلەدى, قانداي فاكتىنى الدىعا شىعارعىسى كەلەدى, مىنە, سودان باستايدى. سول ماسەلەنىڭ توڭىرەگىندە عانا وي قوزعايدى جانە سول ويىن ەركىن جەتكىزىپ, ايتا بىلەدى. ەشكىم وعان مىنا ويدى ولاي, مىنا فاكتىنى بىلاي جاز دەپ ايتپايدى. ولار ءوز ەركىمەن, ءوزىنىڭ قالاۋىنشا, ءوزىنىڭ ويىنشا جازادى. ال ول حالىقتىڭ وزىنە ۇنايدى. سوندىقتان ءداستۇرلى اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءبارى ستاندارتتى ويلاۋدان كەتۋ كەرەك, ەركىن جازۋ كەرەك. حالىق كوبىرەك وقيتىن جاققا, سۇرانىسقا كوبىرەك يە جاققا كەلۋ كەرەك. قازىر سۇرانىسقا نە يە؟ مىسالى, بەلگىلى ءبىر قالىپقا سالىنعان نارسەنى حالىق وقىماۋى مۇمكىن, ونداي قالىپقا سالىنعان باعدارلامانى كورمەۋى مۇمكىن. ال ەندى سول قالىپتان, شەڭبەردەن تىس بەرىلەتىن اقپاراتتى, ەركىن ويدى حالىق كوبىرەك وقيدى, قارايدى.
بۇل وپپوزيتسيالىق باعىت دەگەن ءسوز ەمەس. اسىلىندە, ەركىن وي مەن وپپوزيتسيا ەكەۋى ەكى باسقا. بۇعان قاراپ وپپوزيتسيانى كۇستانالادى دەپ, ءسوزىمىزدى باسقا باعىتقا بۇرمالاماۋدى وتىنەر ەدىك. ەركىن ويلاۋ دەگەن مۇلدە باسقا, ءبىز سول ەركىن ويلاۋ, ەركىن جازۋ, ەركىن سويلەۋگە قاراي بەت بۇرۋىمىز كەرەك.
كاسىبيلىك جاعىنان جۋرناليستەر وزدەرىنىڭ ورىندارىن قازىر قايتا تارتىپ الىپ جاتىر. ءتۇرلى باعدارلامالاردان ەسترادا جۇلدىزدارى كەتتى, اقپارات كەڭىستىگىنەن بلوگەرلەر دە ىعىستىرىلا باستادى. ال بىراق ەركىن وي جاعىنان ۇيرەنەتىن نارسە كوپ. كەڭەس زامانىندا مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ فاريزا وڭعارسىنوۆاعا ايتقان اتاقتى ءسوزى بار, ءتىپتى قازىر ماتەل بولىپ كەتتى. «شەڭبەردەن شىعايىق, فاريزا!.. شەڭبەردەن شىعۋ كەرەك, قارا قىز!..»
كەڭەس زامانىندا, توتاليتاريزم قىسىپ تۇرعان زاماندا «شەڭبەردەن شىعايىق» دەگەن. سول زاماننىڭ وزىندە شەڭبەردە قالعان ويدىڭ ەشكىمگە قىزىق ەمەس ەكەنىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ ءدال بايقاعان, ءدوپ بولجاعان. مىنە, قازىر ءبىز سوعان كەلدىك. شەڭبەردەگى وي, شەڭبەردەگى گازەت-جۋرنال, شەڭبەردەگى تەلەراديو, شەڭبەردەگى جۋرناليست, شەڭبەردەگى قالامگەر ەشكىمگە كەرەك ەمەس.
سىزدەرگە مىسال رەتىندە ءوزىمنىڭ جازعان ءبىر ماقالامدى ۇسىنعىم كەلەدى. اباي قۇنانباەۆ تۋرالى ءۇش ماقالا جازدىم. سونىڭ سوڭعىسى «ەسكىلىك پەن ەستىلىك» دەپ اتالادى. وسى گازەتتە جاريالانعان. مىنە, سول جەردە ەركىن ويلاۋدىڭ نە ەكەنى كورسەتىلگەن. ول وپپوزيتسيالىق وي ەمەس, مىندەتتى تۇردە بىرەۋگە قارسى شىعۋ ەمەس, ءوزىڭنىڭ كوزقاراسىڭدى ەركىن جەتكىزە الۋ.
اباي قۇنانباەۆتىڭ «ەسكىلىك كيىمى» دەگەن ولەڭى بار. ول جەردە اباي قانداي كيىم تۋرالى ايتىپ وتىر؟ قازىر ءبىز شاپان جابۋعا قۇمارمىز. تويعا بارساق تا قاتار ءتىزىپ قويىپ, شاپان جاۋىپ جاتادى. نەگىزى, قازاق شاپان كيمەگەن, جوق شاپان, وتىرىك ول. ماقالادا ونىڭ جالعان ەكەنى جازىلعان. ەگەر قازاق شاپان كيگەن بولسا, ونى اباي كيۋى كەرەك ەدى. ابايدىڭ اتاقتى ەكى سۋرەتى بار. بىرەۋىندە اقىلباي, تۇراعۇل ۇشەۋى بىرگە تۇسكەن. اباي وتىر, وڭ جاعىندا اقىلباي, سول جاعىندا تۇراعۇل تۇر.
سونداعى ولاردىڭ كيگەن شاپاندارىنا ءمان بەرەيىكشى. ۇشەۋىنىڭ دە ۇستىندە ويۋى بار شاپان جوق. بۇل بىزدەن ءجۇز جىل بۇرىنعى كيىمنىڭ ۇلگىسى. ابايدىڭ ۇستىندە ويۋ-ورنەگى بار شاپان جوق. ونىڭ بالالارى تۇراعۇل مەن اقىلباي دا ونداي شاپان كيىپ تۇرعان جوق. جوق, ونداي شاپان. ال ەندى اباي ءوزىنىڭ «ەسكىلىك كيىمى» ولەڭىندە وزىنەن ءجۇز جىل بۇرىنعى كيىمنىڭ ۇلگىسى تۋرالى جازادى. ياعني بىزدەن ەكى عاسىر بۇرىنعى قازاقتىڭ كيىم ۇلگىسى. ول جەردە دە ومىراۋىندا ويۋى بار شاپان جوق.
ال ەندى شاپان دەگەن قايدان كەلدى قازاققا؟ شاپان دەگەن توعىشارلىقتىڭ بەلگىسى ەمەس پە دەگەن قاۋپىمىز بار. بىرەۋگە جاعىمپازدانعان كەزدە, بىرەۋدى حان-سۇلتان سايلاعان كەزدە سوعان جابادى. بىراق ونى اتتىڭ ۇستىندە جۇرگەن, تۇزدە جۇرگەن قازاق كيمەگەن. ونى وتىرىقشى حالىق كيگەن. وتىرىقشى حالىقتار ارقىلى كەلگەن بىزگە. ال قازاقتار باس-اياعىن قىمتاپ, بەلىن بۋىپ جۇرەتىن كيىم كيگەن. حانى بولسىن, قاراسى بولسىن ءبارى اتتىڭ ۇستىندە جۇرگەن. ابىلاي حان دا اتتىڭ ۇستىندە جۇرگەن. بۇرىنعىلار ويۋلى شاپان كيمەگەن. ال قازىرگى زاماندا ءبىز توعىشارلىقتىڭ بەلگىسىندەي قىلىپ, سىيلى كىسىلەردىڭ يىعىنا جاپپاي شاپان جاۋىپ جاتقان كەزدە, كىشكەنە كوڭىلىڭە الاسىڭ.
مىنە, وسى ماقالانى وقىعاندا, ادامنىڭ ەركىن سويلەۋىن, ويىنداعى نارسەنى بۇكپەسىز ءدال ايتۋىن تۇسىنەسىز. كوركەم شىعارما جازساق تا, قارا ماقالا جازساق تا, تەلەديداردان حابار جۇرگىزسەك تە ىشىمىزدەگىنى ايتا الۋىمىز كەرەك. ستاندارتتان كەتۋىمىز كەرەك. بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا زامانىنداعى ەركىندىك دەگەن وسى!
قازىر تەلەۆيدەنيەدە جۇرگەن ەكى مىقتى جۋرناليست بار. بىرەۋى «اشىق الاڭدى» جۇرگىزەتىن ماقسات تولىقباي, ەكىنشىسى «ماسەلە» باعدارلاماسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان نارتاي ارالباي. وسى ەكى ءجۋرناليستى قاراپ وتىرساق, بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ستاندارتسىز ويلاۋدىڭ, ياعني ەركىن ويلاپ, سويلەۋدىڭ كەيبىر ەلەمەنتتەرىن شەبەر مەڭگەرگەنى بايقالادى. بىراق مەن سولاردىڭ ارعى قالقاسىنان بەيسەن قۇرانبەكتى كورگەندەي بولامىن جانە ونىڭ شىنايىلىعىن بۇل ەكەۋىنەن ارتىق قويامىن. ونىڭ حابار بارىسىندا قالاي ەركىن ءجۇرىپ-تۇراتىنى, كەلگەن قوناقتىڭ ءىشى-باۋىرىنا قالاي كىرىپ كەتەتىنى, سول ارقىلى كىمگە دە بولسا شىندىعىن ايتقىزاتىنى كوز الدىما كەلە بەرەدى.
ول ەڭ اۋەلى تەلەۆيدەنيەنىڭ بەلگىلى ستاندارتتارىنان بويىن اۋلاق سالدى. ىشىندەگى ويىن جاسىرماي, كوڭىلىندە نە تۇرسا سونى جەتكىزىپ ايتتى. قولدان جاسالعان شىندىقتى ايتىپ تۇرعانداي جاساندىلىققا ۇرىنعان جوق. سول ارقىلى حالىقتىڭ, قازاقتىڭ سۇيىكتىسىنە اينالدى. بەيسەن قۇرانبەك سياقتى جۋرناليست ول كۇندە دە بولعان جوق, بۇل كۇندە دە جوق.
بۇرىن باق-تى ء«تورتىنشى بيلىك» دەپ ايتاتىنبىز. قازىر بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيانىڭ ورنى مۇلدە باسقا جانە وزىنە وتە ىڭعايلى ورىندا تۇر. بۇرىن باق ء«تورتىنشى بيلىك» رەتىندە وزىنە ىڭعايسىز ورىندا تۇراتىن. ءاسىلى اركىم ءوز جۇمىسىن ىستەسە, وعان سول ىڭعايلى ەكەنىن ايتىپ جاتۋ ارتىق تا شىعار. وسى ءبىر ء«تورتىنشى بيلىك» دەگەن زاڭداستىرىلماعان اتاقتان ارىلمايىنشا, وزىمىزگە جۇكتەلگەن ارتىق مىندەتتەن دە قۇتىلمايتىن سياقتىمىز. ءبىز مويىنداساق تا, مويىنداماساق تا بۇگىنگى بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا سول قاساڭدىقتىڭ ءبارىن بويىمىزدان سىلىپ تاستاپ جاتىر, بايقايسىز با؟!
عالىمدار نەگە بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا اتاۋىنا قۇمار بولىپ وتىر؟ بۇل دامىعان زاماناۋي تەحنولوگيالار اسەرىنەن تۋعان كوڭىل كۇي مە؟ جوق, ولار دا قاراپايىم وقىرمان مەن كورەرمەن رەتىندە كۇندەلىكتى جاڭالىقتاردى الەۋمەتتىك جەلىدەن الا باستادى. ەگەر سول تاراپقا كاسىبي جۋرناليستەر وزدەرى بارىپ كىرمەسە, اقپارات كەڭىستىگىن بەيبەرەكەتتىك جايلاۋى مۇمكىن. ءتۇبى ول دا ءتۇرلى كاسىبي وزگەرىستەرگە ءتۇسۋى عاجاپ ەمەس, بىراق ول كاسىبي جۋرناليستەرسىز مۇمكىن دە ەمەس سياقتى.
ازەلدەن كەلە جاتقان ءبىر سۇراق بار. وي, يدەيا, ماسەلە العا شىعۋ كەرەك پە؟ الدە فورما العا شىعۋ كەرەك پە؟ وي, يدەيا, ماسەلە, بۇل – مازمۇن, ال فورما بۇل ءبىزدىڭ ونى وبرازدى تۇردە قابىلداۋىمىز. وي, يدەيا بارلىعى شىعارمانىڭ ىشكى دۇنيەسى بولسا, فورما – شىعارمانىڭ سىرتقى كورىنىسى. قازىر مازمۇن وزگەردى, سوعان بايلانىستى فورما دا وزگەردى. ياعني فورما بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ستاندارتتى بۇزدى. ستاندارتتان تىس ويلاۋ دەگەنىمىز وسى, شەڭبەردەن شىعۋ دەگەنىمىز دە وسى.
سونىمەن سانامالاپ ايتساق ايىرماسى نەدە؟ ءبىرىنشى, اقپاراتتى تاراتۋ قۇرالدارىنىڭ اياسى كەڭەيدى. الداعى ۋاقىتتا دا جاڭا تۇرلەرى پايدا بولۋى مۇمكىن. بۇرىنعى باق جاڭا تۇرلەردىڭ پايدا بولۋىنا قارسى بولاتىن. بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا باق سياقتى جاڭا اقپارات تاراتۋ كوزدەرىنىڭ پايدا بولۋىنا قارسى شىقپايدى. ويتكەنى ونىڭ ءوزى وسى ەركىندىكتىڭ نەگىزىندە دۇنيەگە كەلگەن. ەكىنشى, اقپاراتتى تاراتۋ ادىستەرى ستاندارتتىلىقتان ارىلا باستادى. ءۇشىنشى, اقپارات سالاسىندا بۇرىن بولماعان وي ەركىندىگى پايدا بولدى. ءتورتىنشى, اقپارات بۇرىنعىداي جوعارىدان ەمەس, تومەننەن تاراتىلاتىن بولدى. ماسەلەنى تومەننەن تاراعان اقپارات ايقىندايدى. بۇرىنعىداي جوعارىدان تاراعان اقپارات ماسەلەنى انىقتامايدى. بەسىنشى, اقپارات ومىرگە بارىنشا جاقىنداي ءتۇستى. اقپاراتتىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىن انىقتاۋ قوعامنىڭ ءوز ەركىنە كوشتى. ياعني اقپارات دۇرىس, دۇرىس ەمەس دەپ قوعام ءوزى ايتادى. وسىلاي سانامالاي بەرسەك, بۇل ەرەكشەلىكتەر ونعا جەتۋى, ءتىپتى ودان دا اسىپ كەتۋى مۇمكىن.
بىراق ماسەلە وندا ەمەس. ماسەلە, ەلىمىزدەگى باق ساياساتىن جاڭا جۇيەگە كوشىرۋدە جاتىر. ونسىز وقىرمان مەن كورەرمەن ءھام تىڭدارمان سەنىمىنە كىرۋ قيىن. ءتۇرلى تەلەشوۋلاردان ەسترادا جۇلدىزدارىن كەتىرىپ تىنعان جانە قيلى ساياسي باعدارلامالاردان ساياسات سايىپقىراندارىن ىعىستىرىپ شىعارعان كاسىبي جۋرناليستەردىڭ قولىنان كوپ نارسە كەلەدى. ولار ەرتەڭ وزەندەي تاسىعان «كوشە اقپاراتىنا» دا يە بولىپ شىعا كەلسە, ەش تاڭعالۋعا بولمايدى. ول ءۇشىن كاسىبي ادامعا كوپ نارسە كەرەك تە ەمەس, بار بولعانى اقپارات تاراتۋ سالاسىن الەمدە بار جاڭا جۇيەگە كوشىرسە بولعانى دەمەكپىز.