ەكونوميكاعا قۇيىلعان ينۆەستيتسيانىڭ ەلدى دامىتۋعا ىقپالى زور ەكەنى انىق. اسىرەسە ىشكى ءوندىرىسى اقساپ تۇرعان وڭىرلەر ءۇشىن سىرتقى قارجى كوزدەرىنىڭ ناقتى باعىتقا جۇمسالۋى ەكىباستان ءتيىمدى بولا تۇسەدى. ءتىپتى ايماقتاعى ونەركاسىپ ورىندارىنا قان جۇگىرتكەن جوبالاردىڭ قاتارىندا دۇنيە جۇزىنە تانىمال برەندتەردىڭ ءجيى كەزدەسۋى ءىستى ىلگەرىلەتىپ قانا قويماي, ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى مەن جۇمىس ورىندارىنىڭ كوپتەپ اشىلۋىنا كەپىلدىك بەرەتىنى تاعى شىندىق. وسىنداي باستامالاردىڭ بىرقاتارى الماتى وبلىسىندا جۇزەگە اسىپ جاتىر.
دەرەككە جۇگىنسەك, 2021 جىلى جەتىسۋداعى ءتۇرلى جوبالارعا 728 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. جالپى, وبلىستىڭ ينۆەستيتسيالىق پورتفەلىندە 612 جوبا ناقتىلانىپ, وعان 5,5 ترلن تەڭگە بولاتىن قارجى باعىتتالعان. باستامالاردىڭ كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرىلۋى وڭىردە 40 مىڭ جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بىلتىر 1,9 مىڭ جۇمىس ورنىن اشۋعا قول جەتكىزگەن 45 جوباعا جان بىتكەن. بۇعان 45,9 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلدى. ال بيىل وبلىس ەكونوميكاسىنا 761 ملرد تەڭگە كولەمىندە تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتۋ كوزدەلگەن. وسى جەردە جەتىسۋ ايماعىندا الەمگە ايگىلى ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قارجىسىنا ىسكە قوسىلىپ جاتقان ءوندىرىس وشاقتارى جايلى ايتۋ پارىز. ستاتيستيكاعا قاراساق, جالپى, ەلىمىز بويىنشا ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىمەن 16 جوبا جۇزەگە اسىپ جاتقان بولسا, ونىڭ 9-ى الماتى وبلىسىندا. ونىڭ بىرەگەيلەرى بۇگىندە الەم نارىعىنا ءوز ونىمدەرىن شىعارىپ جاتىر. مىسالعا, قاپشاعاي قالاسىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان «مارەۆەن فۋد» زاۋىتى شەتەل ينۆەستيتسياسىنا سالىنعان بولاتىن. وندىرىسكە 15,4 ملرد تەڭگە شەتەل ينۆەستيتسياسى تارتىلدى. بۇعان دەيىن 32 جوبا تىكەلەي شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىمەن جۇمىسىن باستاعان بولاتىن. ولاردىڭ قاتارىندا الەمگە ايگىلى «كوكا-كولا», «فۋد ماستەر», «دانون», «ەفەس», «دجي تي اي», «تيكۋريللا» سياقتى جيىرمادان استام برەند كومپانيالار بار.
ەندى وسى كومپانيالاردىڭ ءتىزىمىن «تەحنونيكول» ترانسۇلتتىق كورپوراتسياسىنىڭ جوبالارى تولىقتىراتىن بولدى. كومپانيا الماتى وبلىسى تالعار اۋدانىنىڭ اۋماعىندا جىلۋ وقشاۋلاۋ ماتەريالدارىن شىعاراتىن ەكى زاۋىت قۇرىلىسىن ءساۋىر ايىندا باستاۋعا نيەتتى ەكەن. بىلتىر وبلىس اكىمدىگىمەن جاسالعان ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمدا كاسىپورىندار اۋماعىن ەلەكتر, سۋ, گاز, كارىز جەلىلەرىمەن, كىرۋ جولىمەن قامتۋ, تەمىر جولدى ىسكە قوسۋ جۇمىستارى قاراستىرىلعان ەكەن. جاقىندا وبلىس اكىمى قانات بوزىمباەۆ «تەحنونيكول» كومپانياسىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, شارۋا جايىن تاعىدا پىسىقتادى. كەزدەسۋ بارىسىندا زاۋىتتار ورنالاساتىن «قايرات» يندۋستريالدى ايماعىنا تەمىر جول, سۋ, كارىز, ەلەكتر جۇيەلەرى تارتىلعانى, تەك ىسكە قوسىپ تەكسەرۋ جۇمىستارى قالعانى بەلگىلى بولدى. كوكتەمدە توپىراق جانە قيىرشىقتاس توگۋ ارقىلى جول توسەلەدى. سول سياقتى گاز قۇبىرىن تارتۋ ماسەلەسى شەشىلەدى. جوباعا سايكەس دۋالدى وقىتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وقىتۋ ورتالىعىن اشۋعا قاجەتتى كوللەدج تالعار اۋدانىنىڭ اۋماعىنان ۇسىنىلادى.
– «تەحنونيكول» – تانىمال كومپانيا جانە وبلىس ءۇشىن ماڭىزدى ينۆەستور. ەكى زاۋىتتىڭ اشىلۋى ناتيجەسىندە, وڭىردە جاڭا تەحنولوگيالى قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ ءوندىرىسى ىسكە قوسىلىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. بۇل ءوز كەزەگىندە وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ وسىمىنە وڭ ىقپالىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىن, – دەيدى ق.بوزىمباەۆ.
ايتپاقشى, «تەحنونيكول» ترانسۇلتتىق كورپوراتسياسى نارىقتا 30 جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى ەكەن. كورپوراتسيا قۇرامىنداعى 58 زاۋىتتا 3 مىڭداي ءونىم ءتۇرى شىعارىلىپ, تاۋارلارى 95 ەلگە ەكسپورتتالادى. ال تالعار اۋدانىندا ورنالاساتىن ەكى زاۋىتقا جالپى قۇنى 44 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلادى دەپ كۇتىلۋدە. كاسىپورىندار جىلۋ وقشاۋلاۋ ماتەريالدارىن وندىرەدى. زاۋىت ىسكە قوسىلعاننان كەيىن 200 ادامعا تۇراقتى جۇمىس ورنىن ۇسىنباق.
جالپى, ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جولىندا ينۆەستورلاردىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە ەكەنى اكسيوما. الايدا بۇل سالانىڭ ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋى مەن ەكونوميكالىق تابىسىنىڭ ارتۋىنا ينۆەستورلار عانا مۇددەلى بولماۋى كەرەك. ياعني ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق دامۋىن ينۆەستيتسياعا تاۋەلدى ەتىپ قويۋدىڭ سوڭى شەكسىز مونوپولياعا ۇلاساتىنىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر. دەمەك اكىمدەر ىشكى ءوندىرىستى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن بيۋدجەت قارجىسىن دا ءتيىمدى پايدالانۋى كەرەك. قازىر ەلىمىزدە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جۇزەگە اسىپ جاتىر. ماسەلە, وسى باعدارلاما اياسىندا ناقتى قانداي ءىس جاسالعانىندا بولىپ تۇر. تاقىرىپ رەتىنە قاراي ءبىز اتالعان باعىتتاعى جۇمىستاردى تىلگە تيەك ەتۋدى دە ماقسات تۇتتىق. بىرقاتار شارۋا جاسالعان ەكەن. مىسالى, وتكەن جىلى جەتىسۋدا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 18,7 ملرد تەڭگەگە 5 نىسان ىسكە قوسىلدى. ايماق الەۋەتىن ارتتىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن نىسانداردىڭ قاتارىندا جىلىنا 100 ملن ليترگە دەيىن الكوگولسىز سۋسىندار شىعاراتىن Pure Pack زاۋىتى, جىلىنا 200 مىڭ دانا گاز پليتالارىن قۇراستىراتىن «تۇرمىستىق تەحنيكا» زاۋىتى, جىلىنا 3 مىڭ توننا كونديتەرلىك ءونىم جاسايتىن «ياكار» فابريكاسى جانە شەلەك دالىزىندەگى «نۇرلى» جەل ەلەكتر ستانساسى قۇرلىسىنىڭ ەكىنشى كەزەگى مەن شاجا وزەنىندە قۋاتى 25,8 مۆت بولاتىن سۋ ەلەكتر ستانسانىڭ قۇرىلىسى بار ەكەن.
– بۇل جەردە «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسىنىڭ دا ءوڭىردىڭ وركەندەۋىنە قوسقان ۇلەسى تۋرالى ايتپاسقا بولماس. اتالعان باعدارلاما اياسىندا 2021 جىلى 135,2 ملرد تەڭگەگە 220 جوبا ماقۇلداندى. بۇل دا وتكەن جىلداعى جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى. ال بيىل وبلىستاعى ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمىن 3 پايىز وسىممەن 1 ترلن 563,9 ملرد تەڭگەگە جەتكىزۋ جوسپارلانعان. ەكونوميكاداعى تۇراقتى ءوسۋ, ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جانە قابىلدانعان الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى حالىقتىڭ تابىس دەڭگەيىن ساقتاۋعا, جۇمىسسىزدىقتىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بىلتىر ايماقتا بارلىعى 54,8 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلسا, ونىڭ 30 مىڭى تۇراقتى ەڭبەك كۇشىنە اينالدى, – دەيدى وبلىستىق ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى جومارت ءامىرحانوۆ.
الماتى وبلىسى