قاسيەتتى كۇي ونەرىنىڭ شىراقشىسى

ول – جەتىسۋ كۇيشىلىك مەكتەبىن قاي­تا جاڭعىرتقان تۇڭعىش فولكلورتانۋ­شى, وسى تاقىرىپ اياسىندا ديسسەرتاتسيا قورعاعان ءھام حرەستوماتيالىق كۇي جيناقتارىن جازعان ورەلى عالىم. سانالى عۇمىرىندا جەتىسۋمەن قاتار ارقا, قاراتاۋ, التاي, ىلە, بايولكە ايماق­تارىنىڭ كۇيشىلىك مۇراسىن جي­ناق­تاۋمەن اينالىستى, ولاردى جۇيە­لەدى, كاسىبي مەكتەپ ءتۇزىپ عىلىمي اينا­لىمعا ەنۋىنە تەر توكتى.

ول – «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىمەن شىققان كۇي انتو­لو­گيا­لارىنىڭ («ماڭگىلىك سارىن-1», «ماڭ­گىلىك سارىن-2», «قازاقتىڭ 1000 كۇيى») العاشقى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى. وسى جوبالار بارىسىندا مۇراعاتتا جاتقان كوپتەگەن تۋىندىلاردى قايتا ساراپتادى, كۇيشىلىك ايماقتارىن انىقتادى, شەتەلدەگى قانداستارىمىزدىڭ ەسكەرىل­مەي قالعان اسىل مۇرالارىن كۇيتاباققا جازدى.

ول – حالىقارالىق دەڭگەيدەگى «اس­تانا-ارقاۋ», «استاناعا تارتۋ» سياق­تى ونەر فەستيۆالدارىنىڭ وتۋىنە ۇيىتقى بولدى, تۇركى حالىقتارى ونەر­پاز­دارىنىڭ ءبىر ساحنادا باس قوسۋى­نا ىقپالى ءتيدى. ءوزى دە ونەرىمەن كوپ­شىلىكتىڭ ىقىلاسىنا بولەندى.

ول – ءداستۇرلى كۇي ونەرىنىڭ مايتال­مانى. بازارالى تابيعاتىنان دالا داس­تۇرىمەن سۋسىنداعان كۇي جىراۋى ەدى, دومبىراسىنىڭ قۇلاق كۇيىن باباسى قوجەكەنىڭ كەرتولعاۋ كۇيلەرىنەن باستاپ, ايگىلى سىبانقۇل, مەرگەنبايلاردىڭ مۇڭلى قوڭىرلارىنا جالعاستىرىپ تاراۋلاتا شەرتەتىن ەپيكتىك قاسيەت يەسى بولدى. بايجىگىت, تاتتىمبەت, توقا, سۇگىر, بەيسەنبى, ءاشىم, قايراقباي, ايكەن كۇيلەرىن دە اسا سەرگەك سەزىممەن شەرتىپ راديونىڭ التىن قورىنا جازىپ قالدىردى.

ول – قازاق راديوسىنىڭ الدىڭعى قاتارلى قايراتكەرى. راديودا ەڭبەك ەتكەن جىلدارى كوپتەگەن رۋحاني جوبا­لاردىڭ باستاماشىسى بولدى. قازاق مۋزىكاسىنىڭ ناسيحاتىنا ايانباي تەر توكتى. ەل اراسىنداعى ءداستۇرلى كۇيشى­لەردىڭ مۇراسىن جازىپ الىپ «التىن قورعا» ەنگىزدى. دينا مەن ابىكەننىڭ سۋ ءتيىپ ب ۇلىنگەن تاسپالارىن رەستاۆراتسيالادى, ولاردى تسيفرلى فورماتقا كوشىرىپ حالقىمەن قايتا تابىستىردى. كونتسەرتتىك باعدارلامالاردىڭ, مادەني تاقىرىپتاعى ماڭىزدى راديو­حابارلاردىڭ اۆتورى بولدى.

ول – كاسىبي فولكلور جيناۋشى. جارقىن شاكارىممەن بىرگە ماسكەۋ­دىڭ دىبىس جازۋ ارحيۆىنەن اكادەميك احمەت جۇبانوۆ شەرتكەن كونە كۇي­لەر­دىڭ كوشىرمەسىن ەلگە اكەلىپ سۇيىن­شىلەگەن ازامات. قىتايداعى ىلە, ال­تايداعى, مۇڭعۇلياداعى بايولكە توپى­را­عىنداعى دومبىرا مەن سىبىزعى كۇي­لەرىمەن وتاندىق تىڭدارماندى قۋانتقان ادام.

ول – جاڭاشىل كوزقاراستاعى اعار­تۋشى ۇستاز. قازاق ۇلتتىق ونەر ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور ايمان مۇساقوجاەۆانىڭ شاقىرتۋىمەن ەلورداعا جۇمىسقا كەلدى. وقۋ ورنى قابىرعاسىنان فولكلورلىق زەرتحانا اشتى. ارنايى ەكسپەديتسيالار جاساقتاپ ايماقتاردى ارالادى, ارقا جەرىندە كۇي كەشتەرى مەن فەستيۆالدارىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا سەپ بولدى. ەكس­پەديتسيا بارىسىندا جينالعان ماتەريالداردى وڭدەپ, كۇيتاباق, نوتالىق جيناقتار مەن كىتاپتار جازدى. وسى وقۋ ورنىندا جاس عالىمدارعا تا­لىم­گەر بولىپ, تىڭ مازمۇنداعى ديسسەر­تاتسيالاردىڭ جازىلۋىنا مۇ­رىندىق بولدى. بازارالىنىڭ جەتەك­شىلىگىمەن ماگيسترلىك دارەجە العان جاس عالىمدار بۇل كۇندە وتاندىق عىلىمنىڭ ءار سالاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.

ول – ۇلتتىق مۇرانىڭ داڭقىن الەم­دىك دەڭگەيگە كوتەرە العان ونەر قاي­راتكەرى. 2014 جىلى بازارالى مۇپ­تەكەەۆ دومبىرا كۇيلەرىنىڭ «ادامزات يگىلىگىندەگى ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالارى» قاتارىندا يۋنەسكو تىزىمى­نە ەنۋىنە جەتەكشىلىك ەتتى. ۇستازى سايدا ەلەمانوۆامەن بىرگە الەمگە ايگى­لى ۇيىممەن جىلعا جۋىق اسا كۇردەلى جۇمىستاردى اتقاردى. ەگەمەن قازاق مەملەكەتى ءۇشىن بۇل رۋحاني سالاداعى ءىرى جەتىستىك بولدى.

بازارالى مۇپتەكەەۆ 2015 جىلى وڭتۇستىك كورەيا جەرىندەگى يۋنەسكو شتا­بىنا ارنايى ىسساپارمەن بارىپ, قازاق كۇيلەرىنىڭ جاھاندىق ناسيحاتتالۋى جۇمىستارىمەن اينالىستى. ۇل­كەن جوبالارعا قاتىستى, دومبىرا كۇيلەرىنىڭ انتولوگياسىن جاساۋ جانە ولاردىڭ بولاشاقتا الەمدىك ساۋدا جۇ­يەسىنە ءتۇسۋ مۇمكىندىكتەرى جونىندە ارنايى يۋنەسكو شتابىمەن مادەني كەلىسسوزدەر جاسادى. وكىنىشىمىزگە قا­راي, تالانتتى عالىم سول ساپاردان قايت­پادى, ءوز حالقىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن دامىل تاپپاعان جۇرەگى جات جەر­دە توقتادى. الايدا ونىڭ ءومىرى, ۇلت­تىق مۇ­رانى زەرتتەۋدەگى ءتالىمى مەن تاجى­ريبەسى, وتان­شىلدىق مۇراتى مەن ماقساتى بارشا ونەرسۇيەر قاۋىمعا سارا جول سالىپ كەت­كەنى انىق. بازارالىنىڭ فولكلوردى زەرتتەۋ مەن ساراپتاۋ ءادىسنامالارى كەيىنگىگە ىزدەنىمپاز بۋىنعا ۇلگى بولىپ قالدى. كوزى تىرىسىندە زەردەلى عالىم­نىڭ ءاربىر باستاماسى تۋعان حالقىنىڭ يگىلىگىنە اينالدى, سوندىقتان دا ونىڭ عىلىمداعى اتى دا, قوعامداعى تۇلعاسى دا ءاماندا اسقاق ەدى.

قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىندا بازارالىمەن بىرگە وقىدىم. سىرىمىز دا, جىرىمىز دا ءبىر ەدى. ونەر جولىندا بازارالىنىڭ اتى وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى شىعا باستادى. جالپى تىڭدارمان اۋەلى ونى شەرتپە كۇي شەبەرى رەتىندە تانىدى, ول بايجىگىت, تاتتىمبەت كۇيلەرىن تازا ورىندايتىن, سۇگىر كۇيلەرىن جاپ­پاسشا تولعاۋشى ەدى. كەيىننەن ول حا­ل­ىق­تىڭ اڭىز كۇيلەرىنىڭ سيرەك ۆاريانتتارىن بىلەتىن قابىلەتىمەن كوزگە ءتۇستى. اسىرەسە جەتىسۋ, التاي وڭىرىندە­گى تاريحپەن بايلانىستى ەسكى كۇيلەردى اڭگىمەلەي وتىرىپ اسەر­لى ورىنداۋشى ەدى. كونسەرۆاتوريا قا­بىرعاسىندا بازا­رالىنىڭ بەدەلى اينالاسىنا بىردەن بايقالاتىن, سە­بەبى ول سول كەزەڭدەگى قا­لىپتاسقان دوم­­بىرا ماشىعىن بۇكىل ىقپىل-جىق­پىلىمەن قوسا يگەرە وتىرىپ, دا­لالىق ورىنداۋشىلىق ءداستۇردى دە جانىنا سىڭىرگەن ىزدەنىمپاز ستۋدەنت رەتىندە ۇستازداردىڭ نازارىنا ىلىكتى. بازارالىنىڭ كۇيشىلىگى مەن عىلىم سالاسىنداعى ىزدەنىسىن راحمانقۇل بەر­دىباەۆ, جارقىن شاكارىم, تالاسبەك اسەمقۇلوۆ, قوشان مۇستافا ۇلى, عالىم دوسكەن, تۇرسىنجان شاپاي سە­كىل­دى الماتى زيالىلارى جوعارى با­عا­لادى. ارينە, كەز كەلگەن ونەردە ءار­تۇرلى بىلىك, ارقانداي سانا بولاتىنى بەلگىلى, كەي جاعدايدا بازارالىنىڭ جاسىنان وزىق ويلى بولعانى وزىنە دە قيىن ءتيدى مە ەكەن دەپ قالام. ول كۇيتانۋ ادەبيەتىندە قالىپتاسقان كە­ڭەستىك زەرتتەۋ مەتودولوگياسىنا اشىق قارسى شىقتى جانە القالى جيىنداردا وزىندىك سىني تۇجىرىمدارىن جاسىرماي ايتىپ ءجۇردى. نەگىزگى پىكىرلەرى ورىنداۋشىلىق ونەرگە, نوتالىق جۇيە­نى جەتىلدىرۋگە قاتىستى بولاتىن. ونى قولداۋشىلاردىڭ قاتارى ول كەزدە سيرەك ەدى, دەگەنمەن ۋاقىت وتە كەلە زەردەلى ورتا بازارالىنىڭ باتىل ويلارىمەن ساناسا باستادى.

بازارالى كونسەرۆاتوريانىڭ فول­كلورلىق كابينەتىندە ءبىراز جىل ەڭبەك ەتتى, بەلگىلى جازۋشى ءارى كۇي­شى تا­لاس­بەك اسەمقۇلوۆپەن بىرگە قىز­مەت­تەس بولدى. تالاسبەك اعاسىنىڭ كۇي تاري­حىنا بايلانىستى پىكىرلەرىن جا­­دى­نا توقىدى, جوعارى باعالادى. ول وزىق ويلى عالىمدارمەن تىعىز شى­عار­ماشىلىق قارىم-قاتىناس جاسادى, ءبىرسىپىرا ماقالالارى جاريالاندى. وتاندىق ونەرتانۋ عىلىمىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى – ءاسيا مۇحامبەتوۆا, سارا كۇزەمباەۆا, پەرنەبەك شەگەباەۆ, ساعاتبەك قاليەۆ, گۇلزادا وماروۆا, سايدا ەلەمانوۆالاردان ءدارىس الدى. كونسەرۆاتوريادا ەڭبەك ەتكەن جىلدارى ول مۋزىكالىق مۇراعاتتاردىڭ حات­تالۋىن ۇيرەندى, ماگنيتتاسپالاردى تسيفرلى نۇسقادا ساقتاۋدىڭ قىر-سىرىن مەڭگەردى. ول مۋزىكالىق ترەكتەردى دىبىستىق تۇرعىدا تازالاۋ مەن وڭدەۋ جۇمىستارىن كەز كەلگەن كاسىبي دىبىس وپەراتورىنان ارتىق بىلەتىن, ونىڭ وسى سالادا جيناعان تاجىريبەسى كەيىننەن راديوعا بارعاندا كوپ كومەگى تيگەنى انىق.

بازارالى توقسانىنشى «توقىراۋ جىلداردىڭ» سوڭىن الا, ناقتى ايتساق 1998 جىلى بەلگىلى عالىم ساعاتبەك مە­­­دەۋبەكوۆپەن بىرلەسىپ «جەتىسۋ كۇي­لەرى», «جەتىسۋ اۋەندەرى» دەگەن حرەس­توماتيالىق جيناقتارىن جارىققا شى­عاردى. بۇل ەكى كىتاپ ءداستۇرلى مۋزىكا سالاسىندا شىن مانىندە سەنساتسيالىق ءدۇمپۋ تۋدىرعان ۇلكەن عىلىمي جاڭا­لىق ەدى. جالپى, كەڭەس داۋىرىندە اي­ماقتىق كۇيشىلىك ۇلگىلەردىڭ ناسيحاتتالماۋى, ولاردى «بۇقارالىق-اۋەس­قوي تۆورچەستۆو» دەپ ساناۋ قالىپ­تاس­قان جاعداي بولاتىن جانە ول كاسىبي كۇيشىلەر قاۋىمىن دا پالەندەي تول­عان­دىرا قويماۋشى ەدى. ارنايى مۋزى­كالىق ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىندا «جەتىسۋ كۇيشىلىك ءداستۇرى» دەگەن ۇعىم دا وسىنداي سەبەپتەرمەن مۇلدە ەسكەرىلمەيتىن. كونتسەرتتىك ساياساتتا, دومبىراشىلىق ونەردە نەگىزىنەن باتىس ەۋروپا مەن ورىس كومپوزيتورلارىنىڭ شىعارمالارىن وڭدەپ دومبىراعا سالۋ ماشىعىنا باسىمدىق بەرىلەتىن. (قازىرگى ەگەمەن جاستار اۋديتورياسىن وسى اڭگىمەمەن يلاندىرۋ قيىن, بىراق ءبىزدىڭ بۋىن باستان كەشكەن اششى شىندىق وسى). وسىنداي قيلى زاماندا جەتىسۋ كۇيشىلەرى مۇراسىنىڭ كاسىبي وقۋعا باتىل ەنىپ ارنايى ايماقتىق كۇي مەكتەبى بولىپ قالىپتاسۋى با­زارا­­لى­نىڭ جانكەشتى ەڭبەگى ءھام ەر­لى­گى ەدى. وسى جەردە بازارالىنىڭ كۇي­­لەردى نوتاعا جازۋ قولتاڭباسىنا توقتال­عىمىز كەلەدى. جەتىسۋ كۇيلەرىنىڭ حاتتالۋى بارىسىندا ول قوڭىر شەرتپە مەن جەلدىرمە­لى-شەرتپەلى كۇيلەردىڭ جازىلۋ ءستيلىن ءدوپ باستى, كۇيلەردىڭ ءسوز سەكىلدى وقۋعا ۇعىنىقتى بولۋىن مۇقيات قاداعالادى. ناتيجەسىندە ول كۇي ىرعاعى ىشكى سوزىمەن بىردەي قابى­ساتىن, ءسوز بۋىنى مەن ساز تاكتىلەرى ءوزارا ساي بولاتىن جازۋ مەتوديكاسىن قا­لىپتاستىرا الدى. كۇيدى نوتاعا ءتۇسى­رۋ ۇردىسىنە سەرگەك قارادى, بۇل سالادا ول كومپوزيتور ەرمۇرات ۇسەنوۆتى ۇلگى تۇتاتىن, رۋحاني ۇستاز سانايتىن.

2014 جىلدىڭ 26 قاراشاسىندا دومبىرا كۇيلەرى يۋنەسكو تىزىمىنە ەنگەن سوڭ بازارالىمەن كەزدەسىپ, قۋانىشىمەن ورتاقتاسىپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇرعانىمىز ەسىمدە. بازەكەڭ «وسى تاريحي كۇننىڭ قۇرمەتىنە جىلدا قاراشا ايىندا ۋنيۆەرسيتەت ۇستازدارىنىڭ قاتىسۋىمەن «كۇي اپتالىعى» اتتى كون­تسەرتتىك شارا وتكىزەيىك» دەگەن ۇسى­نىسىن ايتتى. بىر­دەن قولدادىق, جە­كە كۇيشىلەردىڭ كەشتە­رى, سىنىپتىق كونتسەرتتەر مەن شەبەر­لىك ساباقتارى «شابىت» عيماراتىن­دا دۇركىرەپ ءوتىپ تۇردى. كەيىن «كۇي اپتالىعى» ءداستۇرلى تۇردە ءوتىپ تۇراتىن مەرەكەگە اينالدى. «جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەگەن وسى شىعار. «بىز­دە دومبىرا كۇنى ۇلتتىق مەرەكەسى بولۋى كەرەك» دەگەن باستامانى دا العاش بازارالى كوتەرگەن ەدى. ول ء«بىز كورشىلەس ەلدەردەن قالىپ بارامىز, رەسەيدە «بايان», «بالالايكا», قىرعىزدا «كومۋز», وزبەكتە «دۋتار» كۇندەرى بار ەكەن, بىزدە ءالى كۇنگە دومبىرانىڭ ەسكە­رىلمەۋى ۇيات جاعداي عوي» دەپ ەدى. وسى جونىندە ءتيىستى ورىندارعا حات تا جازىپ ءجۇردى. ناتيجەسىندە ونىڭ تىلەگىن ءتاڭىر قابىل ەتتى, «دومبىرا كۇنى» ۇلتتىق مەرەكەگە اينالدى. وكىنىشى سول, ءوزى سول مەرەكەنى كورە الماي ارماندا كەتتى.

بازارالىنىڭ تىرشىلىكتە جيناقتاعان مۇراسى قيساپسىز قازىنا ەدى. ونىڭ فونوتەكاسىندا ءالى جارىق كورمەگەن ەكى مىڭنان استام كۇي, سونشاما قارا ولەڭ, ەپوستىق سارىندار, جىردىڭ ما­قام-سازدارى بار بولاتىن. بۇلار تەك مەنىڭ جۇمىس بارىسىندا اڭعارعانىم عانا, ال سيرەك قولجازبالار, تسيفرمەن شىققان كونە كۇي جيناقتارى, ەكسپەديتسيا ماتەريالدارى, تاريحي فوتوسۋرەتتەر, قىتاي, مۇڭعۇليا ەلدەرىندەگى دومبىراشىلاردان جازىلىپ الىن­عان كۇي اڭىزدارى, سۇحباتتار, سىبىزعى كۇي­لەرى, تۋىسقان ۇيعىر مۇعامدارى مەن قىرعىز قايرىقتارى, بۇلاردىڭ ءبارى ءجۇز كىتاپقا جۇك بولارلىق قۇندى دۇنيە ەدى. ۇلت ونەرىنىڭ شىراقشىسى بازارالى مۇپتەكەەۆ رۋحاني مادەنيەتىمىزدىڭ يگى­لىگىنە جارايتىن اسىلىمىزدى «سا­باق­تى ينەسىنە دەيىن» شاشاۋسىز جينادى, ولاردى ساراپتاپ, كەلەشەكتە كە­شەندى ەڭبەك جازۋدى ماقسات ەتكەن ەدى, اتتەڭ, وعان ءدام-تۇزى جەتپەدى. ءتاڭىر­دىڭ ءىسى. ەندى وسى قازىنانىڭ ءبارىن يگەرۋ بولاشاقتىڭ ەنشىسىنە قالماق, ال­دىن كورگەن شاكىرتتەرى, ارتىنداعى ۇرپاق­تارى بازارالى اماناتىنا ادال بولار دەپ ۇمىتتەنەمىز.

بازارالى مۇپتەكەەۆتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىن جارىققا شىعارۋ, ونىڭ ورىنداۋىنداعى تۋىندىلاردى كۇيتا­باققا جازۋ جۇمىستارىمەن جاس عالىم­دار باۋىرجان بەكمۇحامەت, ماق­سات مەدەۋبەكوۆ اينالىسىپ جۇر­گە­نىن جا­قىندا ەستىپ جانىم جادىرا­دى. قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەر­سيتە­تىنىڭ ۇجىمى, ء«داستۇرلى مۋزىكا ونە­رى» فاكۋلتەتى الداعى ۋا­قىت­تار­­­دا بازارالى مۇپتەكەەۆ شىعار­ما­­شى­لىعىنا ارنالعان ءىس-شارا­لار باع­دارلاماسىن جوسپارلاپ وتىر ەكەن, يگىلىگى ەلگە جۇعىستى بولسىن دەي­مىز. بولاشاقتا وسىناۋ جوبالار اياسىندا جاس عالىمدارعا ارنالعان «مۇپ­­تەكەەۆ وقۋلارى» اتتى ءداستۇرلى رەس­پۋب­ليكالىق سەمينار وتكىزۋ جوس­پارلانسا, ول مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان قاداعالانسا يگى ءىس بولار ەدى دەگەن ۇسىنىسىمىز بار. سەبەبى ونەرتانۋ سالاسىنداعى ىز­دەنىسى مول جاستاردىڭ ءوزارا پىكىر الماساتىن الاڭى رەتىندە جاڭاشا عى­لىمي مازمۇنداعى سەمينارلار, ال­قالى جيىندار كەرەك-اق. «مۇپتەكەەۆ وقۋلارى» جوباسىن جۇزەگە اسىرا الساق, بىرىنشىدەن, جاستاردىڭ ءبىلىم كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە جول اشىلار ەدى, ەكىنشىدەن, كورنەكتى قازاق عالىمىنىڭ رۋحىنا دەگەن ءبىر قۇرمەتىمىز سول بولار ەدى.

جانعالي ءجۇزباي