جۋىردا پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ قىتايمەن شەكارادا ورنالاسقان كەدەن بەكەتتەرىندەگى جەمقورلىق ارەكەتتەرىنە توسقاۋىل قويىپ, تەمىردەي ءتارتىپ ورناتۋ جونىندە ءتيىستى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ناقتىلى تاپسىرمالار بەردى. ەل باسشىسىنىڭ اتالعان ءسوزىن ەستىگەن كەزدە وسىدان تۋرا جيىرما جىل بۇرىنعى باستان كەشكەن قانقۇيلى وقيعالار مەن نەبىر ادىلەتسىزدىكتەر تىزبەگى كوز الدىما قايتا كەلدى.
2002 جىلدىڭ 25 قاڭتارىندا ەلباسى استانادا بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەرمەن كەڭەس وتكىزدى. سول كەڭەستە: «قىتايمەن اراداعى مەملەكەتتىك شەكارالار ماڭىندا, جول بەكەتتەرىندە جەمقورلىق جويىلماي وتىر. بۇل ۋچاسكەدە ءبىر ايدىڭ ىشىندە ءتارتىپ ورناتىپ, ناتيجەسىن مالىمدەۋدى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا تاپسىرامىن...» دەپ ايتىپ ءوتتى. كوپ ۇزاماي ۇكىمەت وتستاۆكاعا كەتىپ, كەدەن كوميتەتىنىڭ باسشىلىعى دا اۋىستى. كەدەن كوميتەتىنىڭ ۋاقىتشا توراعالىعى مىندەتىن اتقارۋدى سول كەزدەگى مەملەكەتتىك كىرىس ءمينيسترى ز.كاكىمجانوۆ ءوز قولىنا الدى. ىلە-شالا 11 اقپان كۇنى ول استاناعا بىرنەشە كەدەن باسقارمالارى مەن كەدەن بەكەتى باستىقتارىن شاقىرىپ الىپ, ارقايسىسىمەن جەكە-جەكە اڭگىمە وتكىزدى. سول كۇنى قىتايمەن شەكارادا ورنالاسقان كەدەن باستىقتارىنىڭ ءبارى قىزمەتتەن بوساتىلادى. سودان كەيىن «قىتايمەن شەكارادا ورنالاسقان كەدەندەرگە ءتارتىپ ورناتا الاتىن جىگىتتەر بار ما؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. سول كەزدە اتىشۋلى «قورعاس» كەدەنىنە باستىق رەتىندە ە.ابدراحمانوۆتىڭ كانديداتۋراسى, «باقتى» كەدەنىنە مەنىڭ, ال «مايقاپشاعاي» كەدەنىنە سول كەزدەگى «ۋبا» كەدەن بەكەتىنىڭ باستىعى ب.سماعۇلوۆتىڭ كانديداتۋراسى ۇسىنىلادى. ءسويتىپ, ۇشەۋمىز دە ءبىر كۇندە ءبىر بۇيرىقپەن ءۇش جاققا اتتاندىق.
ءبىزدىڭ الدىمىزعا ءۇش ءتۇرلى مىندەت قويىلدى. ءبىرىنشىسى – شەكارالىق كەدەندەردە ورىن العان سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تامىرىنا بالتا شاۋىپ, كادرلاردى كاسىبي شەبەرلىگىنە قاراي ىرىكتەۋ جانە كەدەنشىلەردى قىلمىستىق توپتىڭ ىقپالىنان اجىراتۋ. ەكىنشىسى – كونترابانداعا قارسى ءۇزىلدى-كەسىلدى توسقاۋىل قويۋ. ءۇشىنشىسى – باسقا قالتالارعا كەتىپ جاتقان كەدەندىك تولەمدەردى تۇگەلدەي مەملەكەت قازىناسىنا ءتۇسىرۋ.
سول ءبىر ايتۋلى كەزەڭدە ءبىزدىڭ كورگەن قۇقايىمىز بولەك اڭگىمە. ال ەرىكجان ابدراحمانوۆتىڭ «قورعاس» كەدەنىندە باسىنان وتكەرگەن ەرجۇرەك قيمىلى مەن تاباندى ارەكەتتەرى كەدەن تاريحىندا ۇلكەن ارىپپەن جازىلىپ قالدى.
اقپان ايىنىڭ 14-نەن باستاپ ە.ابدراحمانوۆتىڭ كەلۋىمەن «قورعاس» كەدەنىنەن يمپورتتالعان جۇكتەردى تاسۋ كىلت توقتادى. كەشە عانا جولاۋشىلار مەن جۇك كولىكتەرى ءارى-بەرى قايشىلاسىپ جاتقان شەكارادا ءبىر-اق كۇننىڭ ىشىندە مۇلگىگەن تىنىشتىق ورنادى. قىتاي جاعىندا قازاقستانعا شىعا الماي, جۇك تيەلگەن جۇزدەگەن اۆتوكولىكتەر كەرۋەنى كەپتەلىپ تۇردى. ەرىكجان جۇمىسقا بىلەك سىبانا كىرىسە سالا, وتكەنگە تالداۋ جاسادى. جىل باسىنان بەرى (2002 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ) 14 اقپانعا دەيىن يمپورتتالعان تاۋارمەن 998 جۇك ماشيناسى وتكەن ەكەن. ال تۇسكەن كەدەندىك تولەمدەر ءجۇز ميلليونعا دا جەتپەيدى. جۇك تاسىعان ءار كولىكتەگى تاۋاردىڭ سالماعى مەن كەدەندىك قۇنى 15-20 ەسەگە دەيىن تومەندەتىلگەن. ياعني ميلليارد تەڭگەدەن ارتىق قىرۋار اقشا مەملەكەت قازىناسىنا تۇسپەگەن.
ارينە, وتە قيىن جاعداي. تار جول, تايعاق كەشۋدىڭ كوكەسى ەندى باستالعالى تۇر. سەبەبى شەكارانى جاۋىپ تاستاعانى ءۇشىن ءبارىنىڭ قايراعان تىستەرى مەن نازارلارى ە.ابدراحمانوۆقا باعىتتالعان. بۇعان قوسا شەكارادان وتكەن ءار كولىكتەن ءوز ۇلەسىن الىپ وتىرعان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن بانديتتىك قۇرىلىمداردىڭ «نەسىبەسىز» قالۋى دا پسيحولوگيالىق احۋالدى شيەلەنىستىرە ءتۇستى. ءبارى دە وڭايلىقپەن بەرىلە سالاتىن جاۋلار ەمەس. سونىمەن قاتار ەرىكجاننىڭ وسكەمەندەگى بالا-شاعاسىنا دا قاۋىپ ءتوندى. «ناعىز دوس باسىڭا ءىس تۇسكەندە سىنالادى» دەگەن ەمەس پە. سول كەزدە ونىڭ وتباسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ءوزىنىڭ دوستارى, پوليتسيا پولكوۆنيكتەرى باقىتبەك جامانباەۆ پەن ورالبەك بەلىمباەۆ ەكەۋى ءوز مويىندارىنا العان ەدى. بۇنداي جاۋاپتى دا قاۋىپتى ساتتەردە قاساقانا ءبىر بالەنى ۇيىمداستىرا سالۋ تۇككە دە تۇرمايدى, ارينە.
– بەكەن, – دەدى بىردە ەرىكجان «قورعاس» كەدەنىنەن تەلەفون شالىپ, – ءوزىڭدى بايقا, جىگىتتەردى ساقتا.
– نە بوپ قالدى, ەرەكە؟ – دەدىم تۇككە تۇسىنبەي.
– كەشە ماعان بىرنەشە قارجى پوليتسياسىنىڭ جىگىتتەرى كەلدى. قولدارىندا «كۇدىكتىنى ۇستاۋ جونىندە حاتتاما» بار ەكەن. تۇتقىنداۋ جونىندەگى قاعازدارىمەن تانىسىپ وتىرىپ, ىشىنەن «جەكە تەكسەرۋ حاتتاماسىن» كورىپ قالدىم. وقىسام, حاتتامادا مەنىڭ قالتامنان «وزىندىك ءيىسى بار اق ۇنتاق تابىلدى» دەپ جازىپ قويىپتى. كوردىك دەگىزىپ, الدىن الا جالعان كۋاگەرلەردىڭ دە قولىن قويعىزىپ العان. ىزا بولعانىم سونشالىق, دەرەۋ ورنىمنان اتىپ تۇردىم دا تاپانشامدى كەزەپ تۇرىپ, وزدەرىنىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىن كۋالاندىرىپ, قاماتىپ تاستادىم. ولاردان ز ۇلىمدىقتىڭ نەبىر ءتۇرىن كۇتۋگە بولادى, ساق بولىڭدار, – دەدى.
وسى وقيعادان كەيىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى كۇندە-كۇندە كەدەنشىلەردى جامانداعان اقپاراتتار اعىنى قارشا بورادى. بۇل ارەكەتتىڭ ارتىندا كەدەن سالاسى بويىنشا قوعامدا جاعىمسىز پىكىر قالىپتاستىرۋ جانە شەكاراداعى كەدەن باسشىلارىن ورنىنان الدىرىپ تاستاۋ ماقساتى تۇرعانى بەلگىلى. ارينە, سويلەۋشىلەردىڭ ارتىندا ۇلكەن ءبىر كۇشتىڭ دەم بەرىپ تۇرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس ەدى. بۇل جونىندە ز.كاكىمجانوۆتىڭ ءوزى دە ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىندا: «قورعاس» كەدەنىنىڭ ارتىندا كىمدەردىڭ مۇددەسى تۇرعانىن بىزگە قارسى قانداي بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى شابۋىل جاساپ جاتقاندارىنان-اق بايقاپ وتىرعان شىعارسىزدار...» دەپ باتىل ايتىپ ءوتتى. ول ارينە, راحات اليەۆ ەدى. بىزدەر دە سول ەكەنىن بەس ساۋساقتاي ءبىلىپ وتىردىق. بىراق تا قول قىسقا بولعان سوڭ, امال نە؟...
قالاي دەگەنمەن دە 2002 جىلدىڭ 11 ساۋىرىندە «مەگاپوليس» گازەتىندە: «حورگوسسكي سكاندال: «ۆوينا» پو زاكازۋ؟» دەگەن ماتەريال جاريالاندى. وندا بىلاي دەپ جازىلدى: «...پروستو پوسلە چيستكي تاموجەننىح كادروۆ, ناچاتوي مينيستروم گوسدوحودوۆ كاكيمجانوۆىم, ي نازناچەنيەم نوۆىم ناچالنيكوم پوستا گوسپودينا ە.ابدراحمانوۆا, ۆيديمو, بىل پولنوستيۋ پەرەكرىت «زەلەنىي» دەنەجنىي پوتوك, تەكۋششي ك تومۋ سامومۋ ەكسبونزە يز ودنوي سيلوۆوي سترۋكتۋرى... ەتي گوسپودا پروستو ۆىپولنيالي وپرەدەلەننىي زاكاز, چتوبى ۆەرنۋت ۆسە نا كرۋگي سۆويا...». سول كەزدە جالعىز وسى ماقالا عانا ءبىراز شىندىقتىڭ شەتىن شىعاردى.
كەز كەلگەن وقيعانى باستان كەشىرۋ قيىن, ايتۋ وڭاي. ەرىكجان ابدراحمانوۆقا تەلەفونمەن: «ولتىرەمىز, بالا-شاعاڭدى كەپىلدىككە الامىز» دەۋشىلەر دە بولدى. اۋەلى كتك تەلەارناسىنان: «قورعاس» كەدەنىنىڭ باستىعى قاماۋعا الىندى», «قورعاس» كەدەنىنىڭ باستىعىنا ىزدەۋ سالىندى», «قىلمىس جاساپ قاشىپ ءجۇر» دەگەن جالعان اقپاراتتار دا كەتىپ قالدى. وسىلايشا, پسيحولوگيالىق شابۋىل اققان سەلدەي ۇدەي ءتۇستى. بۇعان قوسا «قىزمەتتىك وكىلەتتىگىن شەكتەن تىس پايدالاندى» دەپ وڭتۇستىك-شىعىستاعى كولىك پروكۋراتۋراسى ە.ابدراحمانوۆتىڭ ۇستىنەن نەگىزسىز فاكتىگە قۇرىلعان قىلمىستىق ءىس تە قوزعاپ جىبەردى. ءتىپتى قارجى پوليتسياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كەدەندىك رەسىمدەۋدەن وتكەن يمپورتتىق تاۋار تيەۋلى كولىككە اۆتومات تا لاقتىرىپ كەتتى. سونىمەن قاتار كەدەندىك رەسىمدەۋدەن وتكەن كولىكتەردى نەگىزسىز تەكسەرۋلەردى دە ۇدەتە ءتۇستى. الايدا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتاتىنداي ەش ىلىك تاپپادى.
وسىلايشا, باستارىنا قانشالىقتى قارا بۇلت ۇيىرىلسە دە, «قورعاس» كەدەنشىلەرى كەزدەسكەن قيىنشىلىقتارعا قارسى ءبىر كىسىدەي جۇمىلا كۇرەسە ءبىلدى. ءسويتىپ, سول جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا عانا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە كەدەندىك تولەمدەر بويىنشا 1 ميلليارد 86 ميلليون 473 مىڭ تەڭگە اۋدارىلدى. وسىلايشا ەرىكجان مىرزامۇحان ۇلى باستاعان كەدەنشىلەر ارلارىنىڭ تازا, ءوز ىستەرىنىڭ اق ەكەنىن ۇلكەن كۇشپەن دالەلدەپ شىقتى. بۇل قاراجات «قورعاس» كەدەنىنىڭ 2001 جىلعى ءبىر جىلدىق كورسەتكىشىنەن اسىپ كەتەتىن ەدى. اتالعان جاڭالىق تۋرالى ز.كاكىمجانوۆ ءىزىن سۋىتپاي, سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسى ي.تاسماعامبەتوۆتى حاباردار ەتەدى. كوپ ۇزاماي, مامىر ايىندا «قورعاس» كەدەنىنىڭ باستىعى ە.ابدراحمانوۆقا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ي.تاسماعامبەتوۆتىڭ قولى قويىلعان «العىس حاتى» تابىس ەتىلەدى.
وسى جەتىستىكتى كەزىندە قورعاستىق كەدەنشىلەر «قورعاس» رەۆوليۋتسياسىنىڭ جەڭىسى» دەپ اتادى. بۇل جەردە, ارينە, سول ءبىر قيىن دا جاۋاپتى ساتتەردە تىرەك بولا بىلگەن ءمينيسترىمىز ز.كاكىمجانوۆتىڭ دا ەڭبەگى وتە زور. ءوز اتىنا قانشاما نەگىزسىز, اۋىر دا ادىلەتسىز سوزدەر ەستىسە دە, قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەرىن جانىن سالىپ قورعاي ءبىلدى. جانە دە وسىنداي دۇربەلەڭ كەزىندە كەدەن كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان ۇلكەن جۇرەكتى ازامات امانياز قاسىم ۇلى ەرجانوۆتىڭ دا كورسەتكەن ازاماتتىعى ءبىر توبە. سونىمەن قاتار ءتونىپ تۇرعان قاۋىپتەن قايمىقپاي, ەرىكجاننىڭ جانىنان ءبىر تابان شەگىنبەگەن مارقۇم سامات رامازانوۆ, التاي تاناباەۆ, قايرات بوكىشەۆ, ريزابەك قالياجداروۆ, بولات جامانباەۆ, رۋسلان سەليحانوۆ, ەربول يسانوۆ سياقتى ارىپتەستەرىنىڭ دە ازاماتتىعى ەرەكشە. سول كەزدەرى بۇل جەتىستىك جونىندە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە جاريالانعان «قورعاس»: ترەحلەتنيە پوكازاتەلي – زا تري مەسياتسا» دەگەن ماقالادا: (29.06.02) «...پودوبنوە پونيمانيە پروبلەمى پريسۋششە ي ۆسەي نوۆوي كوماندە, پريشەدشەي نا وسنوۆنىە تاموجەننىە پوستى سترانى. پو كراينەي مەرە, تەندەنتسيا, كوتورايا وتمەچەنا نا «كورگاسە», پروسلەجيۆاەتسيا ي ۆ وستالنىح وبلاستياح. تاموجەننىي پروگنوز پلان ۆ تسەلوم پو كازاحستانۋ پەرەۆىپولنەن بولەە چەم ۆ دۆا رازا. پوكا مى بەسەدوۆالي س ەريكجانوم ابدراحمانوۆىم, پوزۆونيل ناچالنيك تاموجني «باحتى» بەكەن نۇراحمەتوۆ. پو ەگو تاموجنە ۆىپولنەنيە پروگنوزنوگو پلانا سوستاۆيلو 117 پروتسەنتوۆ, پروشلوگودني پوكازاتەل ۋجە پەرەۆىپولنەن نا 600 پروتسەنتوۆ... سۆيازىۆايۋتسيا ەتي پەرەمەنى كاك س نوۆىم رۋكوۆوديتەلەم تاموجەننوگو كوميتەتا رەسپۋبليكي, تاك ي س پريحودوم كوماندى پروفەسسيونالوۆ» دەپ اتاپ ءوتىلدى.
سونىمەن قاتار «ۆرەميا» گازەتىندە جاريالانعان «حورگوس گەيت» دەگەن شاعىن حاباردا «قورعاس» كەدەنى ايىنا ءبىر ميلليارد تەڭگەدەن ارتىق تابىس بەرسە, بۇل دەگەنىڭىز الماتى وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى ءبىر جىلدىق بيۋدجەتىن قۇرايتىنى جونىندە ايتىلدى. مىسالى, «قورعاس» كەدەنىندە مەملەكەت قازىناسىنا كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتاردان تۇسەتىن اقشا كولەمى 1999 جىلى 900 ميلليون تەڭگەنى, 2000 جىلى 840 ميلليون تەڭگەنى, 2001 جىلى 720 ميلليون تەڭگەنى عانا قۇراعان ەكەن. جىل سايىن يمپورتتالاتىن تاۋار اينالىمى بىرنەشە ەسەگە ءوسىپ وتىرعانىنا قاراماستان, كەدەندىك تولەمدەر كەرىسىنشە, قۇلدىراي بەرگەن. ال ە.ابدراحمانوۆتىڭ باسقارۋىمەن 2002 جىلى نەبارى التى-اق ايدىڭ ىشىندە عانا كەدەندىك تولەمدەردەن مەملەكەتكە وتكىزگەن قارجىنىڭ سانى – «قورعاس» كەدەنىنىڭ سوڭعى ون جىلدا بەرگەنىنەن اسىپ تۇسكەنىن ايتا كەتكەن ورىندى.
«قورعاس» كەدەنىندە جاساعان جانكەشتى ەرلىگى ءۇشىن ەرىكجان ابدراحمانوۆ كەيىننەن ەكىنشى دارەجەلى «ايبىن» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. بۇل جەڭىس وڭايلىقپەن كەلگەن جوق, ارينە. سول ءبىر قيىن-قىستاۋ كۇندەردە وعان ىشكى ىستەر مينيسترلىگى سالاسىندا ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كۇرەستەگى جيناعان تاجىريبەسى مەن اۋعانستان رەسپۋبليكاسىندا اسكەري بورىشىن وتەگەن ەرجۇرەكتىلىگى ۇلكەن سەرىك بولعانى بەلگىلى. قالاي دەگەنمەن دە ەرىكجاننىڭ «قورعاس» كەدەنىندەگى جەڭىسىنەن كەيىن ەل اراسىندا ءارتۇرلى قاۋەسەتتەر ءجۇردى. «جەڭىلىس تاپقاندار ونى كەشىرمەيدى...» دەگەن ىزعارلى سوزدەر دە ايتىلماي قالعان جوق. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە زەينوللا كاكىمجانوۆپەن ارنايى كەزدەسكەن ەدىم. اڭگىمە اراسىندا زەينوللا حاليدوللا ۇلى ماعان:
– سول كەزدە ءبىزدىڭ جاۋلارىمىز ەرىكجان ەكەۋمىزدى ولتىرۋگە تاپسىرىس بەرىپ قويعان بولاتىن. ءبىزدى نەگە ولتىرە الماعانىن بىلەسىڭ بە؟ – دەدى.
مىنا ءسوزدى ەستىگەندە سەلك ەتە ءتۇستىم. سودان كەيىن بىلمەيتىنىمدى ايتقانىمدا ءسوزىن قايتا جالعاپ:
– سەبەبى ءبىز جاۋلارىمىزبەن اشىق سوعىستىق. ونى ءوزىڭ بىلەسىڭ. ءبىزدى ولتىرگەن جاعدايدا تاپسىرىستىڭ قايدان شىققانى بىردەن بەلگىلى بولاتىن ەدى. ولار سودان قورىقتى, – دەدى ەشتەڭەنى جاسىرماي.
ءيا, شىنىمەن دە «قورعاس» وقيعاسىنان كەيىن ەرىكجاننىڭ ارتىنا ءتۇسىپ, اياقتان شالماقشى بولعان ارەكەتتەر تولاستامادى. ونىڭ بويىنداعى ايتقانىنان قايتپايتىن قاعيداتشىلىق پەن قارا قىلدى قاق جاراتىن ادالدىعى كەي باسشىلارعا ۇنامادى. ۇستىنەن بىرنەشە قىزمەتتىك تەكسەرۋلەر دە جۇرگىزىلدى. بىراق قىزمەتتەن قۋاتىنداي ەشبىر ىلىك تابا المادى. اقىرى, 2008 جىلى ەرىكجان ابدراحمانوۆ «دوستىق» كەدەنىنە باستىق بولىپ تاعايىندالدى. تاعى دا قىتايمەن شەكارا, تاعى دا ايقاي-شۋى كوپ جەر. كەدەن كوميتەتى باسشىلىعىنىڭ ونى سول جەرگە نە ءۇشىن تاعايىنداپ وتىرعانى دا تۇسىنىكتى ەدى. سەبەبى سونىڭ الدىندا عانا كەدەندە بانديتتىك قۇرىلىم وكىلدەرى مەن كەدەنشىلەر اراسىندا شيەلەنىستى جاعداي ورىن العان ەدى. سوندىقتان دا كەدەندى بانديتتىك قۇرىلىمنىڭ ىقپالىنان اجىراتىپ, تەمىردەي ءتارتىپ ورناتۋ كەرەك بولدى. وسىلايشا, ەرىكجان وزىنە تاپسىرىلعان سەنىمدى اقتاپ, «دوستىق» كەدەنىندە دە ەرجۇرەك ءارى قاعيداتشىل باسشى رەتىندەگى قولتاڭباسىن قالدىرا ءبىلدى. وعان دالەل رەتىندە 2012 جىلدىڭ 14 ساۋىرىندە «ۆرەميا» گازەتىندە جاريالانعان «چۋجيە زدەس نە ۆورۋيۋت» اتتى ماقالاعا (اۆتورى ت.كۋچۋكوۆ) توقتالا كەتكەندى ءجون كوردىم. وندا اۆتور «دوستىق» ستانساسىنداعى كولىكتىك پوليتسيا بولىمشەسىنىڭ باستىعى, پودپولكوۆنيك ەرلان الىمبەكوۆكە سۇراق قويعان كەزدە ول بىلاي دەپ جاۋاپ بەرىپتى. گازەت ماتەريالىنان ءۇزىندى:
– نەسكولكو لەت نازاد ناچالنيك تاموجني «دوستىك» جانارباەۆا نۋرگۋل جالوۆالاس, چتو مەستنىي كريميناليتەت پولنوستيۋ وككۋپيروۆال گرانيتسۋ ي ۆسە پەرەحودى. ونا ۋتۆەرجدالا, چتو ەە جە پودچينەننىە «حوديات پود بانديتامي». چتو-تو يزمەنيلوس س تەح پور؟
– يا ۆ تە گودى رابوتال ۆ درۋگوي سلۋجبە, نو سلىشال پرو پەرەدەل سفەر ۆليانيا. پوسلە جانارباەۆوي ناچالنيكوم پريشەل ەريكجان ابدراحمانوۆ. ون پەرەستال پروۆوديت راستاموجكۋ گرۋزوۆ نا «دوستىكە» ي پەرەدال ەتي فۋنكتسي تاموجەننيكام نا كونەچنىح ستانتسياح. ون دوۆولنو جەستكي مۋجيك – بىسترو ناۆەل پوريادوك نا گرانيتسە ي, نە پوۆەريتە, كريميناليتەت سام پو سەبە يسچەز. سەيچاس ورگانيزوۆاننوي پرەستۋپنوستي ۋ ناس نەت...
سول جىلدارى قىتايمەن شەكارادا ورىن العان قاقتىعىستىڭ ىزعارى وڭايلىقپەن ءجىبي قويعان جوق. وسى ورايدا, 1999 جىلى قاندىقول قاراقشىلاردىڭ قولىنان قايتىس بولعان «دوستىق» كەدەنىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى ساياسات تۇرىشەۆتىڭ قايعىلى تاعدىرىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. قىزمەتتەن ەش نەگىزسىز بوساعان ول ادىلەتتىلىك ىزدەپ, سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر نۇرلان بالعىمباەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولادى دا, شەكاراداعى ورىن الىپ جاتقان بار شىندىقتى ايتادى. ساياسات جۇماجان ۇلىنىڭ وسى بەتالىسىنان قورىققان قىلمىستىق توپ مۇشەلەرى ماسەلەنى ۋشىقتىرماۋ ءۇشىن ونى ارنايى تاپسىرىسپەن قىزىلوردا قالاسىندا اتىپ ولتىرەدى. بۇعان قوسا «باقتى» جانە «دوستىق» كەدەندەرىنىڭ باستىعى بولعان ەرجان نۇعىمانوۆتى دا ابدەن تىعىرىققا تىرەپ, ناتيجەسىندە جۇرەك تالماسىنان قايتىس بولادى.
سونىمەن قاتار ەرىكجان عانا ەمەس, مەنىڭ دە ارتىمنان شام الىپ تۇسۋشىلەر ەسەسىن جىبەرمەۋگە تىرىستى. اتاپ ايتسام, 2008 جىلدىڭ 19 تامىزى كۇنى تۇنگى ساعات 12-دە قىلمىستى توپتىڭ مۇشەلەرى جەكە باسىما قاستاندىق جاسادى. ول كەزدە «سەمەي» كەدەنى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە بولاتىنمىن. كورەر جارىعىمىز بار ەكەن. ءبىر قۇداي ساقتادى. ول ازداي, اۋرۋحانادان ەمدەلىپ شىققان بەتتە كوپ ۇزاماي اۆتوكولىگىمە ەسىرتكى تىعىپ كەتتى. ودان دا قۇتىلدىم با دەگەندە, بۇكىل سەمەي قالاسىن دۇرلىكتىرىپ, اۆتوكولىگىمە جارىلعىش زات قويۋ ارەكەتى دە ورىن الدى. قانشاما سىر بەرمەۋگە تىرىسسام دا, جۇيكەمدى ءبىراز توزدىردى. وسىنداي قينالعان ساتتەرىمدە تۋعان-تۋىستارىم مەن بالا-شاعام جانە ەتجاقىن جولداستارىم ماعان جۇمىستان كەتۋگە اقىل-كەڭەس بەردى. جاۋلارىمنىڭ ەشتەڭەدەن تايىنبايتىن تۇرلەرى بار ەكەنىن ەسكەرتتى. شىنىمەن دە قاتتى ويلانىپ قالدىم. سونداي سىناۋلى ساتتەردە ەرىكجان ۇستازىما حابارلاستىم. ول كەزدە «دوستىق» كەدەنىنىڭ باستىعى قىزمەتىندە بولاتىن. مەنىڭ ويىمدى تىڭداپ بولعان سوڭ:
– بىرىنشىدەن, قازىر سەنىڭ بارلىق دوستارىڭ مەن جاۋلارىڭ جان-جاقتان «نە جاسايدى ەكەن؟ – دەپ سىن كوزبەن قاراپ وتىر, – دەدى ءسوزىن نىعارلاپ. – ەكىنشىدەن, كەزىندە مەنىڭ «قورعاس» كەدەنىندە باستان كەشكەن جاعدايدى قازىر سەن ءوز باسىڭنان وتكەرىپ وتىرسىڭ. شەگىنۋشى بولما. شەگىنسەڭ قابانباي اتاڭنىڭ ارۋاعىنان ۇيات بولادى, – دەپ نامىسىمدى قايراپ, اعالىق اقىلىن ايتتى.
ەرەكەڭنىڭ اعالىق اقىلى ماعان شىنىمەن دە ۇلكەن جىگەر بەردى, نامىسىما قامشى باستى. وسى اڭگىمەدەن كەيىن مەن دە تاسادان تاس اتىپ جۇرگەن جاۋلارمەن اشىق ايقاسقا ءتۇستىم. ءسويتىپ, سول سىننان دا سۇرىنبەي وتتىك, ايتەۋىر. وسى ورايدا, ماعان جاسالعان قاستاندىقتىڭ نەگىزگى سەبەبى, قىتايدان سەمەيگە كەلەتىن يمپورتتى تاۋارلاردى كەدەندىك رەسىمدەۋدەن وتكىزگەن كەزدە ەشكىمگە «جەڭىلدىك» جاساماي قويعاندىقتان تۋىنداعان ەدى. ءتىپتى «سەمەي» كەدەن بەكەتىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى ا.بەكبەرگەنوۆ ەكەۋمىز ءبىر كولىكتەن عانا 25 ميلليون تەڭگە كەدەندىك تولەمدەردى ءوندىرىپ, رەسپۋبليكانى ءبىر شۋلاتقانىمىز بار.
ەرىكجاننىڭ بويىنداعى الاقۇيىن مىنەزىنە بايلانىستى لاقاپ اتى دا وتە كوپ بولاتىن. بىرەۋلەر ونى التايدىڭ تۋماسى بولعاندىقتان «كەربۇعى» دەسە, ەندى بىرەۋلەرى «افگانەتس» دەيتىن. ال ەندى قىلىشىن سەرمەپ, قىپ-قىزىل ايقاستىڭ ىشىندە جۇرگەنىن كورگەن كەزدە «چاپاي» دەپ تە ايتاتىن. ول شىنىمەن دە ناعىز جاۋىنگەر بولاتىن. سوندىقتان دا ونىڭ دوسى قانشا كوپ بولسا, جاۋلارى دا از ەمەس ەدى. بەيبىت ءومىردىڭ وزىندە بۇكىل ءومىرى كۇرەسپەن ءوتتى. ول ىلعي دا: «ۆسە موجنو كۋپيت, كرومە چەستي ي سوۆەستي» دەپ ايتاتىن. ءتىپتى سول جولدا وتقا دا كۇيدى, سۋعا دا تۇنشىقتى.
ءيا, ەرەكەڭ تەك كۇرەسىپ قانا قويعان جوق. قانشاما شاكىرتتەر تاربيەلەپ, ولارعا اقيقات جولىندا تايسالماۋدى ۇيرەتتى, بويلارىنا جاۋىنگەرلىك رۋحتى سىڭىرە ءبىلدى. الايدا ونىڭ جاساعان ەرلىگىن قايتالاۋ ءالى كۇنگە دەيىن بىردە-ءبىر كەدەنشىنىڭ ماڭدايىنا بۇيىرماپتى. ارادا جيىرما جىل وتسە دە, قىتايمەن شەكارادا ەرىكجان سياقتى تەمىردەي ءتارتىپ جاساي العان بىردە-ءبىر كەدەن باسشىسى بولعان جوق. ونىڭ سەبەبى, كەدەن بەكەتى باسشىلارىنىڭ شەكارانى مونوپولياعا اينالدىرىپ العان كلاندىق توپقا قارسى كۇرەسۋگە شامالارى جەتپەگەنى تازا شىندىق.
قالاي ايتساق تا, بارىنە ۋاقىت تورەشى. وكىنىشكە قاراي, ەرىكجان ارىپتەسىمىز ومىردەن ەرتە كەتتى. كەدەن سالاسىنداعى باسىنان وتكىزگەن نەبىر ادىلەتسىزدىكتەر مەن تەكەتىرەسكە تولى تىرلىك جۇرەگىنە اۋىر سالماق ءتۇسىردى. ءسويتىپ, 2019 جىلدىڭ 10 قاڭتارىندا ءفاني جالعاننىڭ ەسىگىن جاۋىپ, 58 جىل عانا عۇمىر كەشتى. بۇل حاباردى ەستىگەندە سەنگەن جوقپىن. سەبەبى 10 قاڭتار مەنىڭ تۋعان كۇنىم بولاتىن. تاڭەرتەڭ ەرتەمەن تۋعان كۇنىممەن اعالىق اق پەيىلىن ءبىلدىرىپ, قۇتتىقتاعان ەدى. ال تۇستەن كەيىن سۋىق حاباردى ەستىدىم. وسىلايشا, ومىرىمدە ءبىرىنشى رەت تۋعان كۇنىمدى جىلاپ قارسى الدىم.
ەرەكەڭ ومىردەن ەرتە كەتسە دە, ارتىندا قانشاما وشپەس ءىز قالدىردى. مۇمكىن, ۋاقىت وتە كەلە, ەرىكجان سياقتى ازاماتتاردان تاربيە كورگەن كەدەنشىلەردىڭ جاڭا تولقىنى كوكجيەكتەن كوپتەپ كورىنىس بەرەتىن شىعار. ءتىپتى سوڭعى دەمى تاۋسىلىپ بارا جاتىپ, ء«لا يللاحا يللا اللا» دەپ ءتىلىن كاليماعا كەلتىرىپتى. سودان كەيىن قاسىندا وتىرعان جان دوسى, پولكوۆنيك ورالبەك بەلىمباەۆقا قاراپ: «قانجارىمدى اپەرىپ جىبەرشى, ورەكە» دەپ ءوتىنىش جاساپتى. ورالبەك دەرەۋ قانجارىن قىنابىنان شىعارىپ, قولىنا ۇستاتىپتى. سول ساتتە قانجارىنىڭ ۇشىن كوككە قاراتقان كۇيى كوزى جۇمىلىپ كەتە بەرگەن ەكەن.
ءيا, ول ءولىمنىڭ ءوزىن دە قولىنداعى قانجارىمەن قارسى الدى. سول ارقىلى ناعىز باتىرلىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ كەتتى. كەيدە مىنا ءفاني جالعاندا بولىپ جاتاتىن كەيبىر كەلەڭسىز كورىنىستەرگە قاراپ تۇرىپ, سول جەرگە ەرىكجاننىڭ توقپاعى جەتپەي تۇرعان سياقتى كورىنەدى ماعان. سەبەبى قىتايمەن شەكارالىق كەدەندەردە دۇربەلەڭ ءالى بىتكەن جوق. سوندىقتان دا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ قويعان قاتاڭ تالاپتان كەيىن اتالعان ۋچاسكەدە تەمىردەي ءتارتىپ ورناپ, ادىلەتتىلىك سالتانات قۇراتىن كۇن الىس ەمەس دەپ ۇمىتتەنەمىز.
بەكەن نۇراحمەتوۆ,
كەدەن قىزمەتىنىڭ ارداگەرى, پولكوۆنيك,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعى س.بەردىقۇلوۆ اتىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى