سوناۋ ستالين زامانىنداعى جەكە باسقا تابىنۋ, قانشاما قايعى مەن قاسىرەت, زاڭسىزدىقتار مەن رەپرەسسيالار تاتارستان رەسپۋبليكاسىنداعى ع.توقاي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى يبراگيم سالاحوۆتىڭ قالام قۋاتىمەن كورىنىس تاپقان.
ناقاقتان ون جىلعا سوتتالىپ, كولىمانىڭ قارا تۇنەگىندە ادام توزگىسىز اۋىر ازاپتى باسىنان كەشكەن, ايتسە دە ءۇمىت ساۋلەسىن ۇزبەگەن جانكەشتى جازۋشى 1911 جىلى كوكشەتاۋ قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە كراسنويار اۋىلىنداعى اۋداندىق تۇتىنۋشىلار قوعامىندا بۋحگالتەر بولىپ قىزمەت ىستەيتىن جازۋشىمەن جۇزدەسىپ, سۇحبات العانىم ەستە. شىنىن ايتۋ كەرەك, ول كەزدە الدە جاستىق, الدە جەتە ءمان بەرمەدىك پە, سونشالىقتى اسەر ەتە قويعان جوق ەدى. تاياۋدا ورىس تىلىنەن كوكشەتاۋلىق جازۋشى, مارقۇم تولەگەن قاجىبايدىڭ اۋدارماسىمەن جارىق كورگەن «كولىما قاسىرەتى» تاقىرىبىنداعى ءبىر قايعىلى تاعدىردىڭ حرونيكاسىن تاعى ءبىر وقىپ شىقتىم. وقىدىم دا سۇمدىق سەزىمگە بولەندىم. ادام بالاسى نەگە بولسىن, تاعدىردىڭ سالعان ءىسى قانشالىقتى اۋىر بولسىن, توزەدى ەكەن-اۋ.
ءبارىن باسىنان باستايىنشى. جازۋشى تۇلا بويىنا تابيعات سىيلاعان ايرىقشا ءماندى قاسيەتتەرمەن بىرگە تاباندىلىقتى, ەڭبەكسۇيگىشتىكتى, الدىنا قويعان ماقساتىنا جەتپەي قويماس جىگەرلىلىكتى اكەسى نيزامي يبراگيمنەن ۇيرەنگەن. ال اناسى ماگيدجامالدان قاراپايىمدىلىق پەن ۇقىپتىلىقتى سۇيەگىنە ءسىڭىرىپتى.
كوكشەتاۋ وڭىرىندە كەڭەس وكىمەتى ورنىققان كەزدە نادجمي كاريموۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن العاشقى تاتار مەكتەبى اشىلعان. ءوزىنىڭ كىشكەنتاي قۇربىلارىمەن بىرگە بولاشاق جازۋشى يبراگيم اعا دا وسى ءبىلىم وشاعىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتاعان. العاشقى ءبىلىم وشاعىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن «جاسىل ءۇيدىڭ تاريحى» دەپ اتالاتىن شىعارماسىنان وقىپ بىلۋگە بولادى. قاراڭعى تۇنەكتى سەرپىپ تاستايتىن ۇلى كۇش – ءبىلىمنىڭ نۇرى سەبەزگىلەيتىن مەكتەپكە بارۋعا كىشكەنتاي بالالاردىڭ قانشالىقتى قۇمار بولعاندىعىن ءسابيدىڭ جۇرەك لۇپىلىندەي ادەمى سيپاتتايدى. بالالار, اسىرەسە مەكتەپتەگى گلوبۋستى كوبىرەك تاماشالاپتى. جۇمىر جەردىڭ بەينەسى بەرىلگەن گلوبۋس ولارعا كەرەمەت اسەر ەتسە كەرەك. ۇستازدار تۋرالى دا ورنىقتى پىكىرى بار. ماسەلەن, تاتار ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ساباق بەرگەن راحمان ءابي ياحين تۋرالى شاكىرتتىك كوڭىلدىڭ شاراپاتتى شۋاعى كورىنىس تاپقان. راحمان ءابي مەكتەپتە بالعىن كوڭىلدەردى اربايتىن, كوركەم ادەبيەتتىڭ قۋاتىن ۇعىندىراتىن ادەبي ۇيىرمە اشقان. ءسوز ونەرىنە ءولىپ-ءوشىپ عاشىق بولاتىن كەزى دە وسى تۇس. مەكتەپتەگى جازۋعا يكەمى بار بالالاردىڭ باسىن قۇراپ, تىرناقالدى تۋىندىلارىن وڭدەپ, «جالىن» دەپ اتالاتىن قولجازبا جۋرنال شىعارعان. بولاشاق جازۋشى وسى جۋرنالعا العاشقى ولەڭدەرى مەن شاعىن اڭگىمەلەرىن جاريالاعان.
– قالام ۇشتادىق, قولجازبا جۋرنال بولسا دا العاشقى جازعان-سىزعاندارىمىز جاريا بولعانىنا قۋاندىق, – دەپ ەسكە الادى ەكەن يبراگيم نيزامي ۇلى, – مەنىڭ ولەڭدەرىم مەن شاعىن اڭگىمەلەرىم قازان قالاسىندا شىعاتىن «جاس لەنينەتس» گازەتىندە جاريالانا باستادى. ءتىپتى ماسكەۋدە جارىق كورەتىن «وكتيابر بالاسى» جۋرنالىندا دا جاريالاندى. كوكشەتاۋداعى مەكتەپتەن كىشكەنتاي كونۆەرتكە سالىپ, ىشتەي ءسات-ساپار تىلەپ, جولداپ تۇرۋشى ەدىم. ول تۇستا «وكتيابر بالاسى» جۋرنالىندا تاتاردىڭ ۇلى اقىنى مۇسا جالەل قىزمەت ىستەدى. كەيبىر جازعاندارىم قايتىپ كەلەتىن. سوندا دا كۇدەر ۇزبەدىم. اراگىدىك جاريالانىپ تا تۇردى.
جەتى جىلدىق مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن يبراگيم سالاحوۆ قازان قالاسىنداعى پەداگوگيكا تەحنيكۋمىنا وقۋعا تۇسەدى. جازۋشى ەستەلىگىن وقىپ وتىرىپ, جازعان دۇنيەلەرى رەسپۋبليكانىڭ كوپتەگەن گازەت-جۋرنالىندا باسىلىپ, قالامى كادىمگىدەي توسەلىپ قالعاندىعىن اڭعارۋعا بولادى. اسكەري بورىشىن وتەپ كەلگەن سوڭ قازانداعى مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ ادەبيەت فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. سول تۇستا ءونىمدى جۇمىس ىستەگەن. «ماحاببات» پەساسى مەن «ساقشى» ولەڭدەر جيناعى جانە «دۋەل» پوۆەسى جاريالانعان. 1937 جىلى پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ ءۇشىنشى كۋرس ستۋدەنتى يبراگيم اعا يالتادا ەمدەلەدى. تاتارستان جازۋشىلار وداعىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا بەلگىلى جازۋشى سول كەزدە ەپتەپ سىرقاتتانىپ جۇرگەن عالىمجان يبراگيموۆپەن جولىعىپ, باسپادان جاريالاۋ ءۇشىن ونىڭ قولجازباسىن الا كەلەدى. كەيىن سول قولجازبا قىرسىق بولىپ جابىسقان. بۇل ساياسي قۋدالاۋدىڭ, قولىنا قالام ۇستاعان ات توبەلىندەي اعايىندى جاۋ كورۋدىڭ باسى بولاتىن. عالىمجان يبراگيموۆ تا جازىقسىز جالا جابىلىپ ۇستالعان. حالىق جاۋىمەن جۇزدەسىپ, قولجازباسىن العان يبراگيم سالاحوۆ تا حالىق جاۋى ساناتىندا. كسرو جوعارعى سوتىنىڭ اسكەري كوللەگياسىنىڭ كوشپەلى سەسسياسىندا 1938 جىلدىڭ 12 مامىر كۇنى جازۋشى جازىقسىزدان جازىقسىز ون جىلعا سوتتالادى. جازاسىن وتەگەننەن كەيىن بەس جىل بويى بارلىق ازاماتتىق قۇقىقتان ايىرىلسىن دەگەن ۇكىم قوسا شىعارىلادى.
ەندىگىسى ازاپتى ساپار. ءتىپتى ادام توزبەستەي. جازۋشىنىڭ ءوز باسىنان كەشكەن, بارىنشا شىنايى, اقيقات سوزىنەن اڭعارعانىڭىزدى تۇگەل ايتىپ شىعۋ ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەستەي. الدىمەن قازان قالاسىنداعى پلەتەنەۆ تۇرمەسى, ودان سوڭ توبىلداعى يزولياتور. ءارى قاراي ماڭگىلىك توڭ باسقان, توپىراعى قانمەن سۋارىلعان, اسپانىن جازىقسىز ادامداردىڭ قايعى-مۇڭى تورلاعان قاسىرەتتى كولىماداعى ۇزاق-ۇزاق ون جىل. ون جىلىڭ تۇتاس ءبىر عۇمىرعا تاتيتىنداي. جەر بەتىندەگى توزاق. ال جازىقسىز جاپا شەگۋگە, ادام ايتقىسىز ازاپ ارقالاۋعا جاس جۇرەك قالاي شىدادى دەسەڭىزشى. الدەنەشە رەت ءولىم اۋزىنان قالعان. «كولىما قاسىرەتىن» وقىپ وتىرىپ, اش-جالاڭاش, ارىپ-اشىققان, تىرشىلىكتەن مۇلدە كۇدەر ۇزۋگە تاياۋ ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە سونداي قيىن كەزدىڭ وزىندە قول ۇشىن بەرۋى, بويلارىنداعى ادامگەرشىلىكتەن ارىلماۋى, كىسىلىك كەلبەتتەرىن ساقتاپ قالعاندىعىنا تاڭ قالاسىڭ. اجالدىڭ عۇمىرى تويىپ بىتپەيتىن, تولىپ تۇگەسىلمەيتىن اپانىنا ەندى-ەندى كەتتىم دەگەن كەزدە ءوزى ءتارىزدى ساياسي ايىپپەن سوتتالعان بولگار گەورگي ستويانوۆ قۇتقارىپ قالادى. وتا جاسايدى. كىر-قوقىسقا مەلتەكتەپ تۇرعان كازارمانىڭ ىشىندە. بالكىم جولداستىق, دوستىق كوڭىل ساقتاپ قالعان شىعار. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ اۋىر ازاپتان قاجىپ, التىن كەنىندە مەرتىككەن جازۋشىنى تايشەت لاگەرىندەگى مۇگەدەكتەر وتريادىنا اۋىستىرادى. مۇگەدەكتەر وتريادى بولعانىمەن بۇل جەردە دە قورلىقتان كوز اشپايدى. سىڭىرىنە ءىلىنىپ ءجۇرىپ جۇمىس ىستەيدى.
جازۋشى كولىما تۇنەگىندە قازاق جازۋشىسى زەيىن شاشكين, قالماق اقىنى ساندجي كالياەۆتەرمەن تاعدىر تالقىسىنا بىرگە تۇسكەندىگىن, اۋىر ازاپتى بىرگە ارقالاعانىن جازادى. تار قاپاستا پىكىرلەس, جان-دۇنيەڭدى تۇسىنەتىن ادامداردىڭ بولۋى دا ءسال دە بولسا دەمەۋ بولادى ەكەن. زەيىن شاشكين لاگەردىڭ اۋرۋ-سىرقاۋلارىن ەمدەگەن. ءوزى بەينەتتى بەلدەن كەشىپ جۇرسە دە, جاعدايى ناشارلاعان مۇگەدەكتەردىڭ قامىن ويلاعان. ەكەۋى وڭاشا قالعان كەزدە كوكشەنىڭ كوگىلدىر قىراتتارىن, ءمولدىر كولدەرىن, جاسىل ورماندارىن, جايقالعان شالعىنىن ەسكە الادى ەكەن. قازاق اقىنى ماعجان جۇماباەۆتىڭ قيلى-قيلى تاعدىرى مەن عاجايىپ ولەڭدەرىن زەيىن شاشكيننىڭ اۋزىنان ەستىگەن.
مىنە, ون جىل ازاپتى ومىردە تىرشىلىكتەن كۇدەر ۇزبەگەن, ايتەۋىر الدىنان جارىق كۇننىڭ اتارىنا سەنىممەن قاراعان جازۋشىنىڭ جازاسى دا وتەلىپ ءبىتتى. ءوزى دە بوستاندىقتىڭ ءبىر جۇتىم اۋاسىن جۇتىپ تۇرعانىنا سەنەر-سەنبەستەي. توزاقتىق ناق وزىنەن 1948 جىلى ون جىلىن وتەپ, ءبىرجولا بوساپ شىققان جازۋشى تۋعان ولكەسى كوكشەتاۋعا جەتكەنشە اسىق. قۇسقا بىتكەن قوس قانات وزىنە بىتسە, قاس-قاعىم ساتتە ۇشىپ بارار ەدى. انشەيىندە قيامەت-قايىم بولىپ كورىنەتىن جول ازابى كولىمانىڭ قاسىرەتىن ون جىل ارقالاعان ادام ءۇشىن تۇك تە ەمەس ەكەن.
ءوزى اڭساعان, جەتكەنشە اسىق بولعان كوكشەتاۋعا تابانى تيىسىمەن كوڭىلى سۋ سەپكەندەي باسىلعان. قازان مەن كوكشەتاۋ قالاسىندا تۇرۋعا رۇقسات جوق. شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋدىڭ دا جولى كەسىلگەن. اباقتىدان شىققان ادامدى ەش جەرگە جۇمىسقا المايدى. وگەي شەشەنىڭ وكتەم ءۇنى كولىماداعى جانالعىش ايداۋىلداردىڭ قاھارلى ايعايى ءتارىزدى, ءتىپتى ودان دا بەتەر سىڭايلى. ءولدىم-تالدىم دەگەندە كراسنويار اۋىلىنداعى اۋداندىق تۇتىنۋشىلار قوعامىنىڭ اسحاناسىنا ورنالاسقان. ءار كۇن سايىن كومەنداتۋرادا تىركەلىپ وتىرۋى كەرەك. بۇرىنعى كوزى تانىستار حالىق جاۋى اتانعان جازۋشىعا جولاپ كەتسە, كۇيەسى جۇعاتىنداي قورقىپ, ات-توندارىن الا قاشادى. تانىس قانا ەمەس, ەت جاقىن اعايىن, تۋىستار دا. بارىنەن كوڭىلى قالعان جازۋشى ءوزىنىڭ تابيعات سىيلاعان تالانتىنا عانا سەنەدى. شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋعا تىيىم سالىنسا دا كولىما قاسىرەتىن جازۋى كەرەك. بار شىندىقتى. كەيىنگى جۇرت جارالى جىلداردىڭ جىلناماسىن, جازىقسىز سوتتالعانداردىڭ تاعدىرىن ءبىلۋى ءۇشىن. تۇرمىس اۋىر. وزگەنى بىلاي قويعاندا تاماق تابۋدىڭ ءوزى قاسىرەتكە اينالعان. وسى ارادا جازۋ ونەرىنە دەگەن قۇشتارلىقتىڭ قانشالىقتى مىقتى بولاتىندىعىنا ءتانتى بولاسىڭ. ايتەۋىر, 1956 جىلى حالىق جاۋى سالاحوۆتىڭ ءىسى قايتا قارالىپ, تولىق اقتالىپ شىققان.
ايداۋدا جۇرگەن كەزىندەگى اۋىر ازاپ ءبىرجولا ۇمىت بولۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. ءسال عانا ارقاسى كەڭىگەندەي, تۇلا بويىنا تىلسىم كۇش قۇيىلعان. قازان قالاسىنان «دالا تولقىندارى» اتتى جىر جيناعى جارىق كوردى. كىندىك قانى تامعان قازاق دالاسىنىڭ توپىراعى تۋرالى. پەرزەنتتىك ماحابباتىن, ۇلبىرەگەن ىڭكار سەزىمىن ارقاۋ ەتكەن. ارقانىڭ اقتاڭگەرى – اقان سەرىنىڭ اسقاق ونەرىن, ەرتەگىدەي سۇلۋ عۇمىرىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەدى. سەرىنىڭ اۋىلىنداعى كونەكوزدەرمەن جۇزدەسىپ, الدە اڭىز, الدە شىندىق, نەبىر عاجايىپ ەستەلىكتەردى جازىپ الدى. سەرى تاعدىرى ءتانتى ەتكەن. وزگەشە ءومىر, ايرىقشا سۇلۋ, ءماندى دە ماڭگىلىك ونەر. تەبىرەنە تولقىعان, قۇلشىنا قالام سەرمەگەن. وسى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا «قۇلاگەر» پوەماسى ومىرگە كەلدى.
جان جارى ماگينۋر سۇلەيمەنوۆا جازۋشىنىڭ بار جاعدايىن جاسادى. تۇزدە ەردىڭ, ۇيدە ايەلدىڭ جۇمىسىن اتقاردى. ءوزى دە ءناپ-نازىك, ءسال اۋرۋشاڭ بولسا دا الدىنان جۇمىس ۇركىپ وتىراتىن. 1948 جىلى شاڭىراق كوتەرگەن. پەرزەنتتەرى دۇنيەگە كەلدى. شاميل مەن كاميل ءوسىپ كەلەدى. ۇلكەن ۇلدارى نىعمەت, احات, ۋلفات ەندى ەر جەتىپ كەلە جاتقان كەزىندە وپات بولعان. قانشاما قايعى-قاسىرەت. كەيىن ۇلى شاميل دە باقىتسىز جايعا دۋشار بولىپ, ومىردەن ءوتىپ كەتتى. ادام جانى, ونىڭ ىشىندە ءناپ-نازىك اقىن جانى وسىنشالىقتى ءتوزىمدى بولار ما؟! وسىنىڭ بارلىعىن كوتەرگەن. قايعى-قاسىرەتتى بەلدەن كەشىپ جۇرسە دە ءبىر كۇش, ءبىر قۇدىرەت قولتىعىنان دەمەپ, العا جەتەكتەيتىندەي. ول قۇدىرەت جازۋ ونەرىنە دەگەن ماحاببات ەدى. 1965 جىلى كوكشەتاۋ ولكەسىندەگى تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋگە بايلانىستى «كوكشەتاۋ قىراتتارىندا» رومانى جارىق كوردى. اقىن تىلىمەن جازىلعان اسەرلى دە ادەمى رومان وقىرماندار تاراپىنان جاقسى باعاسىن الدى. سول جىلدارى «ەمەندەر تامىر جايعاندا» رومان-ەپوپەياسىنىڭ ءۇش ءبولىمى جاريالانىپ, اتاق-داڭققا بولەندى.
يبراگيم نيزام ۇلى بەس ءتىلدى بىردەي مەڭگەرگەن ادام. تاتار, قازاق, ورىس تىلدەرىن جەتىك بىلۋىمەن قاتار, اراب پەن تۇركى ءتىلىن دە ءتاپ-ءتاۋىر بىلەتىن. زامانىندا كوكشەتاۋلىق بەلگىلى قالامگەر جانايدار مۋسين ءوزىنىڭ دوسى يبراگيم سالاحوۆتى قازاق جازۋشىلارىن ورىس تىلىندە سويلەتكەنى ءۇشىن قازاق ادەبيەتىنىڭ ناعىز جاناشىرى دەپ باعالاعان. كوكشەتاۋدا تۋىپ-وسكەندىكتەن يبراگيم اعا جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇرىن عانا ەمەس, ۇشان-تەڭىز پوەزياسىن, قازاقتىڭ ارىدەگى اۋىز ادەبيەتىن وتە جاقسى بىلەتىن. سول ءبىلىمى تالاي شىعارمالارىندا كورىنىس تاپقان. بالالارعا ارناپ جازعان شىرايلى شاعىن شىعارمالارى ءوز الدىنا ءبىر توبە.
قولىڭا الساڭ قايعى-قاسىرەتتىڭ بەت قاراتپاس داۋىلى الاي-دۇلەي سوعىپ تۇرعانداي اسەر ەتەتىن «كولىما قاسىرەتى» قالامگەردىڭ سوڭعى تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى ءارى ازاپتى شىعارماشىلىعىنداعى ششوقتىعى بيىك دۇنيەسى. وسى كىتاپتى وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى جازعان ەكەن. نەتكەن سۇمدىق شىدام. شىنايى شىعارما ءادىل باعالانعاندىقتان تاتارستاننىڭ عابدوللا توقاي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلگەن. زامانىندا كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى بولعان قالامگەر تاتارستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اتانعان.
قوس حالىقتىڭ اراسىنداعى دوستىقتىڭ دانەكەرى اتانعان «پاراسات» وردەنىنىڭ يەگەرى يبراگيم سالاحوۆ كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. شىعارماشىلىعىن, ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگىن ءسوز قادىرىن بىلەتىن ءوڭىردىڭ قۇرمەتتەگەنى دە. ابدەن لايىق!
«كولىما قاسىرەتىن» اسىقپاي, ءار ءسوزىنىڭ استارىنداعى سالماققا ءمان بەرىپ, تاعى ءبىر وقىپ شىقتىق. قايعى قاپتاپ, مۇڭ مەلتەكتەپ تۇر ەكەن. سارىتاپ ساعىنىش كول-كوسىر. مىناۋ جارىق دۇنيەدەن ادىلدىك ىزدەگەن, ادالدىق اڭساعان اقىن جۇرەگىنىڭ تەبىرەنىسى. جازىقسىز جالالى بولۋ قانداي قيىن ەدى. كوڭىلدەگىنى جازۋعا تىرىستىق. ارينە, جازۋشىنىڭ جان-دۇنيەسىن تولايىم بەرە الماسپىز. ءبىز مۇنداي قاسىرەتتى كورگەن جوقپىز. كورۋگە دە جازباسىن.