كوكتەم كەلىسىمەن قىزىل سۋدىڭ قاۋپى تۋىنداپ, كوڭىلدىڭ قوبالجۋى ادەتكە اينالعالى قاشان. بيىل دا كوكشەتاۋ مەن قورعالجىننىڭ اراسىنداعى كەڭ كوسىلگەن دالانى قاق جارىپ وتەتىن وزەندەردىڭ تاسۋى, كولدەرگە جينالعان سۋ ارناسىنان اسۋى ىقتيمال.
مامانداردىڭ بولجاۋىنا قاراعاندا, 17 اۋدانداعى 13 مىڭنان اسا حالىق تۇراتىن 125 ەلدى مەكەنگە قىزىل سۋ قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. سونداي-اق رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق ماڭىزداعى كۇرە جولدىڭ 74 تەلىمىندە, جالپى ۇزىندىعى 33,9 شاقىرىمدى قۇرايتىن تەمىر جولدىڭ ءتورت بولىگىندە الاڭداتارلىق احۋال قالىپتاسىپ وتىر. «قازگيدرومەت» مەكەمەسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, اقپان ايىندا قار قالىڭ ءتۇسۋى ابدەن مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە كۇن كۇرت جىلىنادى دەگەن جورامالدار ايتىلۋدا. وبلىستا جىلدىڭ بۇل ۋاقىتىندا ادەتتە 14-16 گرادۋس سۋىق بولاتىن بولسا, ايلىق كورسەتكىش – 1 گرادۋس شاماسىندا. سونداي-اق قىستىڭ سوڭعى ايىندا 31 مم-گە دەيىن قار ءتۇسۋى مۇمكىن. مىنە, وسىنداي جاعدايدا ەرتە كەلەتىن ءارى كۇن كۇرت جىلىناتىن كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنا قاپىسىز قامدانۋ قاجەت-اق.
جىل سايىن تەنتەك مىنەز تانىتاتىن ەسىل, جاباي, قالقۇتان وزەندەرىندەگى سۋ مولشەرى, وزەن تابانىنىڭ تەرەڭدىگى قازىردەن باستاپ زەرتتەلۋدە. وسى وزەندەردى جاعالاي قونعان 53 ەلدى مەكەندە دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قولعا الىنباق. تاراتىپ ايتاتىن بولساق, تسەلينوگراد, جارقايىڭ اۋداندارىنداعى جالپى ۇزىندىعى 2,8 شاقىرىمدى قۇرايتىن وزەن اڭعارى تازارتىلىپ, اعىن سۋ وتەتىن جەرگە بوگەسىن بولماۋى ەسكەرىلۋدە. وبلىس ورتالىعىن قاق جارىپ وتەتىن قىلشاقتى وزەنىنىڭ 22 شاقىرىم اڭعارىن تازارتۋ كوزدەلگەن بولسا, بۇل جۇمىس 86 پايىزعا جۇزەگە اسىرىلدى. مىنە, وسىنداي شارۋالار اتباسار, ارشالى, بۋراباي, استراحان, ەسىل اۋداندارىندا دا جۇرگىزىلۋدە. ءار جىل سايىن قىزىل سۋدىڭ قاھارىنان قايمىعاتىن ءوڭىردىڭ ءبىرى – ساندىقتاۋ اۋدانى.
– قازىرگى كۇنى وزەننىڭ مۇزى 80-100 سانتيمەتر كولەمىندە, كەي جەرلەردە ءبىر مەتردەن اسادى, – دەيدى اۋدان اكىمى ەربول جۇسىپبەكوۆ, – دايىندىق جۇمىستارى ءۇش كەزەڭدە جۇزەگە اسىرىلادى. العاشقى كەزەڭدە ەڭ الدىمەن ەلدى مەكەندەرگە قىزىل سۋدىڭ كىرىپ كەتپەۋىن مۇقيات قاداعالايتىن بولامىز. ءار جىل سايىن وزەن اڭعارىنان اسىپ كەتەتىن سۋدىڭ قاۋپى مول. سۋ عانا ەمەس, ەرىپ ۇلگەرمەگەن مۇز دا قاتەر. ەلدى مەكەندەرمەن بىرگە تابيعاتى كوركەم اۋداننىڭ ورمان القاپتارىن دا قورعاۋىمىز قاجەت.
ساندىقتاۋ اۋدانىندا 10 ەلدى مەكەندى قىزىل سۋدىڭ باسىپ قالۋ قاۋپى بار. ونىڭ ىشىندە ساندىقتاۋ, بالكاشينو, پەتروۆكا, ماكسيموۆكا, ۆلاديميروۆكا, نوۆىي گورودوك, سپاسكوە اۋىلدارى جاباي كولىنىڭ جاعاسىن يەكتەي ورنالاسقان. كامەنكا اۋىلىنا سارقىراما وزەنىنىڭ اڭعارىنا سىيماعان اعىن سۋدىڭ جەتىپ قالۋى ىقتيمال. ال باسترىموۆكا, نوۆوسەلوۆكا اۋىلدارى جىلاندىنىڭ جاعاسىندا. ءار ەلدى مەكەننىڭ ىرگەسىندەگى وزەن جاعالاۋلارىن كوتەرىپ, توپىراقتان ءۇيىندى جاساپ, بوگەسىن ۇيىمداستىرۋ قولعا الىنباق. اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىنىڭ بەرگەن مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, 459 ادام تۇراتىن 162 ءۇي قاۋىپتى ءوڭىر ساناتىندا. ءار اۋىلدىق وكرۋگتە جاعدايدى كىرپىك قاقپاي قاداعالايتىن جاۋاپتى ادامدار بەكىتىلگەن. اۋدان اكىمدىگى قاۋلىنىڭ جوباسىن دا دايىنداعان. اۋداندىق سۋ تاسقىنىنا قارسى جۇمىس ىستەيتىن شتابپەن كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلەلەر ەكشەلگەن اۋقىمدى جوسپار تۇزىلگەن. اۋدان اكىمدىگى وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىمەن بىرلەسە وتىرىپ, جاباي وزەنىنىڭ بويىنداعى جالپى كولەمى 6 400 شارشى مەتردى قۇرايتىن جەر تەلىمىن انىقتاعان. بۇل جەرلەر وزەننىڭ باسقا قاباعىنا قاراعاندا ەڭىستەۋ. لىقسىپ كەلگەن توپان سۋدىڭ ءوتىپ كەتۋى ابدەن ىقتيمال. ماماندار جەر شولىپ, وزەن قاباعىن اڭداپ, تالداۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەننەن كەيىن اعىن سۋدىڭ كەپتەلىپ تۇرىپ قالماي, لىقسىپ ءوتىپ كەتۋىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەپ وتىر. ول ءۇشىن 8 100 شارشى مەتر كولەمدەگى مۇزدى جارىپ, سۋدىڭ ىركىلىسسىز ءوتۋىن قامتاماسىز ەتپەك.
توقىراۋدى بىلمەس تاسقىن سۋ ەلدى مەكەندەرمەن قاتار, ەگىن القاپتارىنا دا زاردابىن تيگىزۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان قىزىل سۋدى جايىپ الماي, ىلە سۋ اعاتىن جىلعالار مەن اڭعارلارعا, ساي-سالاعا اۋىستىرۋ ءۇشىن 20 موتورلى ناسوس دايىندالعان. بۇل جۇمىسقا «ساندىقتاۋ سۋ» مەكەمەسى دە مۇقيات قامدانىپ وتىر. ايتپاقشى, ەلدى مەكەن ىشىندەگى جانە ىرگەسىندەگى اعىن سۋ وتەتىن جىلعالاردى ارشۋ دا ماڭىزدى. اۋىلدىق اكىمدىكتەر قازىر سۋ اعاتىن قۇبىرلاردى تازالاۋعا دايىن. سونداي-اق ەلدى مەكەندەردىڭ ىشىندەگى قار سىرتقا تاسىمالدانۋدا. بۇل جۇمىسقا جەرگىلىكتى شارۋاشىلىقتار دا قول ۇشىن بەرۋدە. بيىل 33 280 تەكشە مەتر قار شىعارىلدى. جانار-جاعار ماي قورى جاساقتالدى. جەدەل كومەك قاجەت بولاتىن بولسا قول ۇشىن سوزاتىن توپ تا دايىن. ونىڭ قۇرامىندا 57 ادام بار. ولار 18 ارنايى تەحنيكامەن جابدىقتالعان. ءاربىر ەلدى مەكەندە دە وسىنداي قۇرىلىمدار ۇيىمداستىرىلۋدا.
اتباسار اۋدانىندا دا قىزىل سۋدىڭ قاۋپى مول. 2018 جىلى اۋداننىڭ ەلدى مەكەندەرى تابيعات تاقسىرەتىن تارتقان بولاتىن. كەيىن اتباسار قالاسىندا قىزىل سۋدان قيانات كورگەندەرگە ارنالىپ 11 جانە 45 پاتەرلىك ۇيلەر سالىندى. سۋ تاسقىنى زاردابىنىڭ قانشالىقتى كوپ ەكەنىن اۋدان تۇرعىندارى جاقسى بىلەدى. بيىل 100 پاتەرلىك ءۇي سالۋعا 4 ملرد 28 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ وتىر. وسىنىڭ بارلىعى قىزىل سۋدىڭ قىرسىعىنان كەلگەن شىعىن. بيىل اۋدان قاۋىپتى كەزەڭدى شىعىنسىز وتكىزۋگە كۇن ىلگەرى كىرىسىپ كەتتى. قازىر بۇل اۋداندا دا ساندىقتاۋداعى ساقتىق شارالارى تاقىلەتتەس شارۋالار جۇزەگە اسىرىلۋدا.
كوكتەمگى قىزىل سۋدىڭ بەتىن قايتارۋعا مول قاراجاتتىڭ قاجەت ەكەنى بەلگىلى. وسى ماقساتقا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 788,381 ملن تەڭگە قاراستىرىلعان. وعان قوسا توتەنشە جاعدايلار قورىندا 10 ملن تەڭگە بار. اۋدان اكىمدەرى تەگىس ەسكەرتىلگەن. قازىردىڭ وزىندە 167,3 توننا جانار-جاعار, 12,5 مىڭ توننا ينەرتتى ماتەريالدار 58,2 مىڭ قۇم سالىنعان قاپتار دايىندالىپ ۇلگەردى. وبلىس بويىنشا ەلدى مەكەندەردەن 87,6 مىڭ تەكشە مەتر قار شىعارىلدى. بۇل جۇمىس ءالى دە جالعاسىن تابۋدا.
ايتىپ كەلەتىن اپات كەزىندە شالت قيمىل مەن شۇعىل ارەكەت ەتۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. سوندىقتان دا كوكتەمگى قاۋىپكە كۇنى بۇرىن دايىندالعان وڭىردە 445 ادامدى قۇرايتىن, 84 ارنايى تەحنيكامەن جابدىقتالعان جەدەل قيمىل وتريادى قۇرىلعان. ولار سۋ ايدايتىن ناسوس ءتارىزدى قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا 2 153 ادام مەن 977 ارنايى تەحنيكا دايىنداپ وتىر.
جىل سايىن سۋ قويمالارىنىڭ كەنەرەسى تولىپ قالۋى ايتارلىقتاي قيىندىق تۋعىزىپ, قاۋىپتىڭ بۇلتىن قالىڭداتاتىنى ءمالىم. بۇگىنگە دەيىن استانا سۋ قويماسىنىڭ اڭعارى 75,71, سىلەتى سۋ قويماسى 67,17 پايىزعا تولىپ تۇرعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. بىراق بۇل دا قاۋىپتىڭ قانشالىقتى ەكەنىن ءدال انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ويتكەنى اۋا رايىن بولجايتىن مامانداردىڭ اقپان ايىندا قار مول تۇسەدى دەگەن بولجامىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك.
قازىرگى كۇنى بارلىق گيدروتەحنيكالىق قۇرىلعىلار قاتاڭ باقىلاۋدا. قاۋىپ-قاتەرى مول وڭىرلەرگە باقىلاۋ بەكەتتەرى ورناتىلعان.
اقمولا وبلىسى