اتىراۋ وبلىسى «قارا التىنعا» بالانىپ, باررەلمەن باعالانعان مول مۇنايدىڭ ۇستىندە وتىر. الايدا مۇنداعى كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنى دەر كەزىندە تارقاتىلمايتىنى نەسى؟ سونىڭ باستىسى – ساپالى جولدىڭ جوقتىعى. بۇل وڭىردەن ءتورت باعىتقا قاتىنايتىن كۇرە جول بار. ونىڭ ۇشەۋى كولىگىڭىزدى اقتوبە مەن باتىس قازاقستان, ماڭعىستاۋ وبلىستارىنا جەتەلەيدى. ال اقتوبە وبلىسىنان باستاۋ الىپ, مۇنايلى ءوڭىر ارقىلى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ شەكاراسىنا دەيىن جەتكىزەتىن جولدى جاڭعىرتۋ ماسەلەسى اڭىزعا اينالىپ بارا جاتىر.
بۇل جول 1975 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن. كەزىندە قازاقستانداعى ساپالى جولدىڭ ءبىرى ەدى. الايدا جارتى عاسىرعا جۋىق مەرزىمنەن بەرى وعان بىردە-ءبىر رەت كۇردەلى جوندەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلمەگەن. جول ساپاسىنىڭ ناشارلاۋىنا ترانزيتتىك جۇك كولىكتەرىنىڭ كوبەيگەنى سەبەپ بولعان. قازىر بۇل جولمەن ءجۇرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان شۇرىق تەسىك جولدى جاڭعىرتۋ ماسەلەسى بيىك مىنبەردەن تالاي رەت كوتەرىلدى. بىراق حالىقارالىق ماڭىزى بار جول ءالى تولىق جوندەلگەن جوق.
كەزىندە اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولعان, قازىر پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى عۇمار دۇيسەمباەۆ وڭىردەگى جولداردىڭ سىن كوتەرمەيتىن جاعدايعا جەتكەنىنە الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىرىپ وتىر. مۇنداي جايت تۇرعىنداردىڭ رەنىشىن تۋدىرارى داۋسىز.
– بىرەۋلەر اتىراۋ وبلىسىندا اقشا كوپ, مۇندا بارلىق پروبلەما شەشىلگەن دەپ ويلايدى. وكىنىشكە قاراي, جول ساپاسى بويىنشا وڭىرلەر اراسىندا سوڭىنان ساناعاندا ءۇشىنشى ورىندا تۇر. قازىر اتىراۋدان رەسەيدىڭ استراحان وڭىرىنە قاتىنايتىن جول قۇرىلىسى ەرتەگىگە اينالىپ وتىر. پرەزيدەنت حاتتاماسىندا بۇل جولدى 2021 جىلعا دەيىن ءبىتىرۋ كەرەك دەپ جازىلعان. بىراق جول سالىنىپ جاتقان جوق. توقتاپ تۇر. تۇرعىنداردىڭ 300 شاقىرىم جولدىڭ زاردابىن تارتۋىنا نە سەبەپ؟ كىمنەن كەمشىلىك كەتتى؟ – دەيدى سەناتور.
اتىراۋدان رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ شەكاراسىنا دەيىنگى جولدىڭ جالپى ۇزىندىعى – 277 شاقىرىم. بۇل – «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ەكى باعىتتاعى جولدىڭ ءبىرى. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى قايىربەك وسكەنباەۆ اتالعان جولدى جوندەۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى سوزىلىپ كەتكەنىن جاسىرمادى.
– مۇنىڭ مىناداي سەبەبى بار. جولدى جوندەۋدەن وتكىزۋگە بايلانىستى جوبانى سەمەيدەگى جول جوبالاۋ ينستيتۋتى جاساقتادى. سول ينستيتۋت ماماندارى جەرگىلىكتى جەردىڭ توپىراعىن قۇرىلىسقا پايدالانۋعا قوسقان. بۇل جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامادا ەسكەرىلدى. الايدا جۇمىس باستالعاندا توپىراق ساپاسى جول قۇرىلىسىنا جارامايتىنى انىقتالدى. ويتكەنى توپىراقتىڭ قۇرامىندا تۇز, گيپس بار. مەردىگەر كومپانيا باسشىلارى مۇنداي توپىراق جول قۇرىلىسىنا پايدالانعان كەزدە ونىڭ ساپاسى بولمايتىنىن ايتىپ وتىر. سوندىقتان ينستيتۋت جازاعا تارتىلىپ, ءوز قاراجاتىنا قايتادان جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەدى. بىلتىر بۇل قۇجاتتاما ساراپتامادان ءوتتى. جول قاراجاتى تولىق كوزدەلگەن. كەلەسى جىلى جولدى جوندەۋ جۇمىسىن تولىق اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر, – دەيدى مينيستر.
وڭىردە باس اۋىرتار ماسەلەگە اينالعان «قۇلسارى – مۇقىر» باعىتىنداعى جول دا بار. وسى ماسەلەگە بايلانىستى سەناتور عۇمار دۇيسەمباەۆ ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان: «ازيا دامۋ بانكى اراسىندا كەلىسىم جاسالىپ جاتقانى, ۇنەمدەلگەن قاراجاتقا اتالعان جولدى سالۋ باستالاتىنى ايتىلعان ەدى. سودان بەرى ءۇش جىل ءوتتى. جول قۇرىلىسىنىڭ نەگىزدەمەسى جاسالىپ بىتپەگەن. 24 ملرد, 48 ملرد تەڭگە ۇندەمدەلىپ جاتىر. جول قۇرىلىسىن باستايمىز», دەپ ەدى ۇكىمەت باسشىسى. جۇمىس ءالى باستالعان جوق. ەندى سوڭعى بەرىلگەن اقپاراتتا قۇرىلىس جۇمىستارى 2025 جىلعا قاراي ىعىستىرىلعانى ايتىلادى. نەگە؟», دەيدى ع.دۇيسەمباەۆ.
مينيستر قايىربەك وسكەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, «قۇلسارى-مۇقىر» جولىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى ساراپتامادان وتكىزىلىپ جاتىر. بۇل وسى جىلدىڭ ناۋرىزىندا اياقتالادى. سودان كەيىن جوبالاۋ جۇمىستارى, قارجىلاندىرۋ كوزى انىقتالادى. بارلىق ءىس-شارا اياقتالعاننان كەيىن جول قۇرىلىسى 2024, نە 2025 جىلى باستالادى.
سونداي-اق 519 شاقىرىمدىق «اتىراۋ – ورال» جولىن قايتا جوندەۋ ماسەلەسى تۋىنداپ وتىر. تاعى دا ءمينيستردىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, اتىراۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىندا بۇل جولدىڭ 184 شاقىرىمى بار. بيىل جولدىڭ جوباسى ازىرلەنىپ, كەلەسى جىلى قۇرىلىس جۇمىستارىن باستاۋ كوزدەلىپتى. جولدىڭ اتىراۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىنداعى بولىگىن سالۋعا 100 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات قاجەت. بۇل قارجىنىڭ 90 ملرد تەڭگەسى باسقا جوبالاردان بوساتىلىپ تۇر.
جوندەۋ جۇمىستارى باستالعانىمەن, ساعىزداي سوزىلىپ, قاشان اياقتالارى بەلگىسىز تاعى ءبىر جول بار. بۇل – «يندەر – قاراباۋ – ميالى – ساعىز» جولى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى دۇيسەنباي تۇرعانوۆتىڭ پىكىرىنشە, بۇل جولدى جوندەۋ قارجىنىڭ تاپشىلىعىنان توقتاپ قالعان.
– جول جوندەۋ جۇمىسىنىڭ باستالعانىنا 4-5 جىل بولدى. ءالى بىتپەدى. سەبەپ – قارجىنىڭ تاپشىلىعى. بيىل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 8 ملرد تەڭگەنىڭ 2,4 ملرد تەڭگەسى عانا ءبولىندى. بۇل جولدىڭ جوندەۋىن اياقتاۋ ءۇشىن 10 ملرد تەڭگە كەرەك دەگەن ەسەپ بار. سوندا 80 شاقىرىم جولدى 10 جىل جوندەيمىز بە؟ – دەيدى دۇيسەنباي تۇرعانوۆ.
بۇعان وراي مينيستر قايىربەك وسكەنباەۆتىڭ ايتار ءۋاجى باسقاشا ەكەن. مەردىگەرلەر جۇمىسىن جاقسى اتقارىپ وتىر. قازىر بۇل جولدىڭ جوندەۋىن جالعاستىرۋعا 9,5 ملرد تەڭگە كەرەك بولىپ تۇر. ونى ناۋرىز ايىندا بيۋجەتتى ناقتىلاۋ جوسپارىنا ۇسىنباق. بىراق اتالعان جولدى جوندەۋدى جالعاستىرۋعا قارجى ءبولۋدى ۇكىمەت قولداي ما, جوق پا؟ مىنە, ماسەلە وسىندا. قاجەتتى قارجى بيىل بولىنبەسە, كەلەسى جىلى قايتا قاراستىرىلماق.
جول قۇرىلىسىنان حابارى مول ماماندار مەردىگەرلىككە تارتىلعان كومپانيالارمەن كەلىسىمشارت جاسالعاننان كەيىن ديزەل مەن قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ باعاسى كوتەرىلىپ كەتەتىنىن العا تارتادى. بۇل جول قۇرىلىسىنىڭ شىعىنىن وسىرۋگە نەگىز بولماي ما؟ يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بەرىك كاماليەۆتىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, ءبىر شاقىرىم جولدى سالۋعا جۇمسالاتىن قاراجات كولەمى ونىڭ ساناتىنا بايلانىستى انىقتالادى. ماسەلەن, ەلىمىزدە 1-ساناتتاعى جولداردىڭ ءبىر شاقىرىمىنا 4 ملن دوللارعا دەيىن قارجى جۇمسالادى. ال ءبىر شاقىرىمىنا 1 ملن دوللار شىعىندالاتىن جولدار 3-ساناتقا جاتادى. جولداردىڭ ساناتىن ونىمەن وتەتىن كولىكتەردىڭ سانىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى.
– ءبىر باعىتتاعى جولمەن تاۋلىگىنە 10 مىڭ كولىك وتەتىن بولسا, وندا مۇنداي جول 1-ساناتتى جانە 4 جولاقتى ۇلگىمەن سالىنۋعا ءتيىس. ماسەلەن, «اتىراۋ – ورال» جولى, اتىراۋدان دوسسورعا قاتىنايتىن جول 1-ساناتتى بولۋى كەرەك. ال اقتوبەدەن قاندىاعاشقا باراتىن 110 شاقىرىمدىق جول 1-ساناتقا جاتادى. سونداي-اق 2-ساناتتى جولدارعا كەتەتىن شىعىن كولەمى 2,5 ملن دوللارعا دەيىن جەتەدى. قازىر جول جابىندىسىنىڭ قالىڭدىعىنا وزگەرتۋ ەنگىزىلدى. كەزىندە الماتىدان ەلورداعا دەيىن سالىنعان جولدىڭ قالىڭدىعى 40 سانتيمەتر بولعان ەدى. ەندى سالىنىپ جاتقان جولداردىڭ قالىڭدىعى 80 سانتيمەترگە جەتكىزىلدى. جول تابانى توسەلگەن سوڭ ءۇش قابات اسفالت جابىندىسى سالىنادى. سوندىقتان جولدى سالۋعا كەتەتىن قاراجات وسىنداي سەبەپتەرگە بايلانىستى ەسەپتەلەدى, – دەيدى ءمينيستردىڭ ورىنباسارى.
ء«بارىن ايت تا, ءبىرىن ايت» دەمەكشى, اتىراۋ وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى تەگىس جولدى تاعى دا تۇسىندە كورەتىنى داۋسىز. ويتكەنى بيىل جوندەۋ جۇرگىزىلىپ جاتقان جولدار پايدالانۋعا بەرىلمەيتىنى انىقتالىپ وتىر. ال «قۇلسارى – مۇقىر» باعىتىنداعى جولدىڭ قاشان جونگە كەلەرى ءالى بەلگىسىز.
اتىراۋ وبلىسى