جايىلىمى, جەرى جوق, جۇرتىڭ قايتىپ كۇن كورەر؟!

اۋىلدىق جەردە تۇرىپ, ءۇي سالاتىن جەر جوق دەگەنگە سەنۋدىڭ ءوزى قيىن. ءتىپتى كوز الدىڭىزعا ەلەس­تەتە الماس ەدىڭىز. ەلدىڭ وك­پە­­سىن قارا قازانداي قىلعان, ورىن­دى وكپە-نازىن تۋىنداتىپ وتىرعان جايىلىم ماسەلەسى تالايدان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. بۇل جايعا ەل پرەزيدەنتى دە كوڭىل اۋدارعان. ماسەلەن, مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ قازاقستان حال­قى­­نا جولداۋىندا بىلاي دەپ ايت­قان بولاتىن: «جايىلىم­دىق جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ دا وتە ماڭىزدى. قازىر مال جاياتىن جەرگە شارۋالاردىڭ قولى جەتپەي ءجۇر. ويتكەنى مۇنداي ال­قاپ­­تاردى كەيبىر بەلگىلى ادام­­دار يەلەنىپ العان. ءتىپتى ونى ادام اياعى باسپايتىنداي ەتىپ قور­شاپ تاستاعان. اكىمدەر ءتۇر­لى سەبەپ­تەردى سىلتاۋراتىپ, ىق­­پالدى ادام­­داردىڭ ىعىنا جىعى­لىپ, بۇل ماسەلەنى شەشە الماي وتىر. ۇكى­مەت قۇزىرلى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, وسى احۋالدى وزگە­ر­تەتىن باتىل شارالار قابىل­داۋعا ءتيىس. جەكە قوسالقى شارۋاشى­لىق­تاردىڭ مالىن جايىلىمدىق جەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلە­سىنە ايرىقشا نازار اۋدارۋ قا­جەت. ولاردىڭ قۇقىقتىق مار­تە­بەسى جانە كورسەتىلەتىن قول­داۋ تاسىلدەرى «جەكە قوسالقى شارۋا­شىلىقتار تۋرالى» بولەك زاڭدا كورىنىس تابۋى كەرەك. ۇكىمەت بۇل زاڭ جوباسىن وتە قىسقا مەرزىمدە ازىرلەۋگە ءتيىس».

الدىمەن جايىلىم ماسەلەسى تۋرالى ايتا كەتەلىك. سادوۆىي اۋىلدىق وكرۋگىنە ەلىكتى جانە زارەچ­نىي ەلدى مەكەندەرى قاراي­دى. وكرۋگ ورتالىعى سادو­ۆىي اۋىلىن قوسا ەسەپتەگەندە, وسى ءۇش اۋىلداعى مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان قاۋىم قازىر زار يلەپ وتىر.

– وسىدان ەكى جىل بۇرىن ءبارى ويداعىداي ەدى, – دەيدى اۋىل تۇر­عىنى تاۋەكەل تۇرسىنبەك, – كەيىن اۋىلدىڭ ىرگەسىندەگى جەردىڭ ءبارىن «اگروترەيد كوكشە» جشس الدى دا, بىزگە مال جاياتىن توقىمداي جەر قالمادى. جايى­لىم سەرىكتەستىكتىڭ ەگىن ەگەتىن القابىنىڭ ارعى جاعىندا. ءتورت اياقتى مال اتالعان جايىلىمعا جەتە المايدى. ەگىننىڭ ۇستىنەن باسىپ وتۋگە بولمايدى. ال سوندا حالىق كۇن كورىپ وتىرعان ءتورت ت ۇلىگىن قالاي باقپاق؟ قىسى-جازى قوراعا قاماپ تاعى باعا المايسىڭ. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ وكپە-نازى وسىدان باستالدى. اۋدان باسشىلارىنا ارىزداندىق, جا­زىلعان شاعىمدا ەسەپ جوق. كەيىن سەرىكتەستىك باسشىلارى ەل تىلەگىن ەسكەرىپ, ەنى 100 مەتر بولاتىن جول قالدىردى. بىراق اياقتى مالدى جايقالىپ ءوسىپ تۇرعان كوك ەگىننىڭ اراسىمەن ايداپ ءوتۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس, ۇزىندىعى ءبىر شاقىرىمنان اساتىن جولدان وتكەنشە باقتاشى قايىرىپ ۇلگەرمەيدى. ءتۇنى بويى قاماۋدا ءتىلىن تىستەپ تۇرعان اش مال جايقالىپ ءوسىپ تۇرعان ەگىنگە ءتۇسىپ كەتەدى. ويتكەنى مال ايدايتىن جول وتە تار. ال ەگىنگە تۇسسە, امال جوق ايىپپۇل تولەيمىز.

جايىلىم بار, تەك الىس­تا. كوكشەتاۋ-اتباسار تاس جو­لىنىڭ بويىنداعى وسى اۋىلدان 15-20 شاقىرىم جەردەگى اقادىر اۋىلىنىڭ ماڭىندا 10 مىڭ گەكتار قۇنارلى جەر مال باعىلماي, ەگىن ەگىلمەي تۋسىراپ بوس جاتىر. بۇل جەردى دە سەرىكتەستىك جالعا العان ەكەن. بىراق كادەگە اسىرماعان. وسى جايىلىمدا اۋىلدىڭ ءتورت ت ۇلىك مالىن باعۋعا ابدەن بولادى. بىراق وعان جەتە المايسىڭ. جول بويى ەگىستىك القاپتارى. دەمەك وكرۋگ, اۋدان باسشىلارى ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن سەرىكتەستىكتەر مەن قوجالىقتارعا جەر بولگەن كەزدە اۋىل تۇرعىن­دارىنىڭ مۇددەسى مۇلدەم ەسكە­رىل­مەگەن. تىعىرىقتان شى­عا­تىن جول ءالى دە بار. كادەگە اسپاي جاتقان 10 مىڭ گەكتار جەر­دى ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن, ەگىستىك القاپتارى اۋىلدىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقان سەرىكتەستىكتەرگە بەرىپ, ماڭايدى بوساتسا, ەشقانداي وكپە-ناز تۋماس ەدى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى قازىر جايىلىمدىق, شابىندىق جەر بولماعاندىقتان, مال ۇستاي الماي وتىر. وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى اۋىل تۇرعىندارى ازدى-كوپتى مال ۇستاسا, ارتىق ونىمدەرىن ساتىپ كۇنكورىستەرىنە جاراتپاي ما؟! تاياۋدا اۋىل ادامدارى جىلدار بويى قوردالانىپ قالعان وسى وتكىر ماسەلەنى ايتىپ, وبلىستىق اكىمدىككە دەيىن بارعان. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى عالىمجان ابدىحالىقوۆ زەرەندى اۋدانىنىڭ باسشىلارى جانە «اگروترەيد كوكشە» جشس باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قايرات جانداەۆپەن اقىلداسا كەلىپ, ەگىن ۇستىنەن مالدى جايىلىمعا وتكىزەتىن جولدىڭ اۋقىمىن 300 مەترگە دەيىن كەڭەيتۋگە كەلىستى. ۋادەنىڭ قالاي ورىندالارى بەلگىسىز. ايتسە دە, اۋىل تۇرعىندارى ۇمىت­تەنىپ وتىر.

اۋىلدا مال ۇستاپ, ءوز كۇنى­مىزدى ءوزىمىز كورەمىز دەپ العا ۇم­تىلعان ادامدار از ەمەس. سو­لار­دىڭ ءبىرى – بەيسەنبەك زيناتبەك. الدىنان جۇمىس ۇركىپ وتىراتىن ازاماتتىڭ وكپە-نازى دا ورىندى. قازىر ءبىر ءوزى 70 باس ءىرى قارا باعىپ وتىر. شابىندىق جەر بولماعاندىقتان, مال ازىعىن ساتىپ الادى. بيىل وعان 4 ملن تەڭگە قاراجاتىن جۇمساپتى. 35 ساۋىن سيىرىنىڭ ءسۇتىن كورشى-قولاڭعا ءليترىن 150 تەڭگەدەن ساتادى. مال باعۋعا جايىلىم بولماعاندىقتان, جاعدايى جوق اۋىل تۇرعىندارى ءسۇتتى ساتىپ الۋعا ءماجبۇر.

ماعان بار-جوعى 10 گەكتار جەر كەرەك. سول جەرگە جۇگەرى, ەكپە ءشوپ ەگىپ, مال ازىعىن قامداسام, شارۋام تۇزەلىپ قالار ەدى. نەسيەگە مال الىپ, باعىپ وتىرمىز. جازدىگۇنى مالدى وسى ارادان 50 شاقىرىم جەردەگى باسقا اۋىلدىڭ جايىلىمىندا باعىپ لاجدادىم, – دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى بەيسەنبەك زيناتبەك, – بۇل دا وڭتايلى جول ەمەس.

شارۋا قوجالىعى باسشىسى­نىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءۇي ىرگە­سىن­دەگى شارباعىنىڭ ارعى جاعى ەگىستىك القابى. جازدىڭ كۇن­دەرى ەگىستىككە سەپكەن حيميا­لىق ءدارىنىڭ ءيىسى تىنىس الدىرمايدى. قازىر اۋىل تۇرعىندارى 200-گە جۋىق قارا مال مەن 300-ءدىڭ ۇستىندەگى قوي-ەشكىنى ارەڭ-ارەڭ باعىپ وتىر. قاراجاتى بارلار جەم-ءشوبىن ساتىپ الادى. بىراق ولاي مال باعۋدىڭ ءوزى ءتيىمسىز, ويتكەنى بيىلعىداي قۇرعاقشىلىق جىلى مال ازىعى كۇرت قىمباتتاپ كەتكەن.

ءمان-جايدى اۋىلدىق وكرۋگ اكىم­­دىگىنىڭ باس ماماندا­رى ولجاس قايىرجانوۆ پەن فاريزا امان­باەۆادان بىلدىك. تاناپتىڭ تابال­­دىرىققا دەيىن جىرتىلۋى شىن­دىق. ونى ايتاسىز, وسى اۋىل­دىڭ تۇرعىندارى وندا­عان جىل بويى ءۇي سالاتىن جەر تەلىمىنە قول جەتكىزە الماي وتىر. كەزەكتە تۇر­عانداردىڭ سانى 200-دەن اسقان. بارلىعى 649 ادام تۇراتىن اۋىل ءۇشىن وتە كوپ كەزەك. ال كەزەك­تىڭ العا جىلجيتىن ءتۇرى جوق. ويتكەنى اۋىلدىڭ ىرگە­سى­نە دەيىن ەگىن ەگىلگەندىكتەن, الاقان­داي جەر قال­ما­عان.

اۋىل تۇرعىندارى اسپانداعى ايدى الىپ بەرىڭدەر دەپ بۋىنسىز جەرگە پىشاق ۇرىپ وتىرعان جوق. بار بولعانى مال جاياتىن جايىلىم مەن شابىندىقتىڭ جانە ءۇي سالاتىن جەر تەلىمىنىڭ ماسەلەسى شەشىلسە بولعانى. جۇرتتىڭ جانايقايىنا نازار اۋداراتىن, ءتۇيىندى ماسەلەنى ءبىرجولا شەشە­تىن ۋاقىت ابدەن جەتتى. جان-جاعىنىڭ ءبارى ءشوبى شۇيگىن القاپ, ەل ىرگەسىن جاناي وتەتىن وزەنى بار جەردە ءورىس تاپپاي قينالعاندىقتارى كىمنىڭ بولسىن جانىنا باتقانداي. وكىنىشتى-اق!

اقمولا وبلىسى,

زەرەندى اۋدانى