كۇللى مۇسىلمان حالقى سىندى قازاقتار دا ناۋرىز تويىن ەجەلدەن بەرى اتاپ ءوتىپ كەلەدى. التايى مەن اتىراۋىنىڭ اراسى ايشىلىق الىس جول بولسا دا, قازاقتىڭ ناۋرىزدى تويلاۋىندا كوپ وزگەشەلىك جوق. ءبارى دە التى اي قىستان امان شىققان ەلدىڭ ارقا-جارقا جاي-كۇيىن دارىپتەپ, كوككە مويىن سوزىپ, اققا اۋىزى تيگەن مال-جاننىڭ بىرلىگى مەن تىرلىگىن ماراپاتتاپ, كوبەسى ءسوگىلگەن قاردان كەيىن ات-تۇيەگە تاقىم ارتىپ, اۋىل-اۋىلداعى اعايىن-تۋىسقا سالەم بەرەدى, سوعىم سوڭىن قازانعا ساپ, ناۋرىز كوجەدەن اۋىز تيەدى. ۇلى اباي ايتپاقشى, «كۇلىمدەسىپ كورىسىپ, ماۋقىن باسىپ, قىرداعى ەل ويداعى ەلمەن ارالاسىپ» جۇرەتىن شاق ناق وسى ناۋرىز.
ءار كاسىپكە كۇن ارناپ, جەكە-دارا شاراعا داستارقان جايىپ جاتپاعان اتا-بابامىزدىڭ ماڭدايىنا جازعان ەكى-ءۇش مەيرامى بولعان. سونىڭ ەڭ ۇلكەنى دە, ۇلىسى دا وسى ناۋرىز تويى. ناۋرىز تويىنىڭ ەرەكشەلىگى – كۇللى قازاققا عانا ەمەس, بارلىق مۇسىلمان بالاسىنا ورتاق مەرەكە. بىراق حالقىمىزدىڭ كونە زامانعى اۋىزشا تاراعان كۇنپاراعىندا جاڭا جىلدى ناۋرىزدىڭ ون تورتىنەن باستايدى. وعان دالەلدى تىم ارىگە بارماي-اق, شىعىستىڭ جەتى جۇلدىزىنىڭ ءبىرى ومار ھايامنىڭ «ناۋرىزنامەسىنەن», باسقا دا كونە ادەبيەتتەردەن كورۋگە بولار ەدى. ونىڭ ءمانىسى – قاشان دا ءار ايدىڭ ون تورتىندە اي تولىسادى. سوعان ساي حالقىمىز ول كۇندى ايدىڭ (جۇلدىزدىڭ) ءبىر جاڭاسى دەيتىنى بەلگىلى. ءويتكەنى, جۇلدىز قازاق ۇعىمىندا ايدىڭ سينونيمى. وعان ءبىر دالەل كەلتىرەيىك. ىبىراي التىنساريننىڭ جۇرتشىلىققا جاقسى تانىس:
كىم سەندەردى ساعىنار شەتكە كەتسەڭ,
عىلىم ىزدەپ, تەز قايتپاي كوپكە كەتسەڭ.
ۇمىتپا, ەڭ كەمىندە جۇلدىز سايىن,
حات جازىپ تۇر, توبەسى كوككە جەتسىن, – دەگەن جولدارىنداعى «جۇلدىز سايىن حات جازىپ تۇر» دەگەنى كۇنبە-كۇن دەگەن ۇعىمدى بەرمەيدى, ەسەسىنە اي سايىن دەگەنى عوي. ياعني, ءبىزدىڭ وسى كۇنگى «ايدىڭ پالەنشە جۇلدىزى» دەۋىمىز تۇبىرىمەن قاتە.
ەندى تولعان ايعا قايتا ورالساق, قيسسا-داستاندارىمىزدا سۇلۋ قىزدى «ون تورتىندە تولعان ايداي» دەپ جاتساق, ول ابدەن بويجەتىپ, كەمەلىنە كەلگەنى. سايىپ كەلگەندە مۇنىڭ ءبارى كۇللى قازاققا ءتان ورتاق ەرەكشەلىكتەر. بىراق وسى ناۋرىزدىڭ بارشا قازاققا ورتاق ەمەس ءبىر جەرى بار, ول – كوبىنە-كوپ كەڭ-بايتاق قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرىنە عانا ءتان – ناۋرىزدىڭ العاشقى كۇنى كىشىنىڭ ۇلكەنگە, ۇلكەننىڭ زامانداس, قۇدا-جەكجات, بارلىق مۇسىلمان بالاسىنا قول الىسىپ كورىسۋى. ءبىر قاراعاندا, ول قازاقتىڭ وزىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان يگى ءداستۇرى. ول جاڭا جىلمەن باستالىپ, كەلەسى جاڭا جىلعا دەيىن ءمان-ماعىناسىن جويمايدى. ناۋرىزدىڭ العاشقى كۇنى كەزدەسكەن ەكى ادام ءبىر-بىرىنە مىندەتتى تۇردە قوس قولىن بەرىپ امانداسادى. قول ۇسىنۋ كەزەگى جاستىكى. ۇلكەندەر ىلعي دا جاستاردىڭ كورىسۋىن دامەتىپ, كۇتىپ وتىرادى. بۇل كەيىنگىلەردىڭ اعا ۇرپاقتى سىيلاۋى, قۇرمەتتەۋى. ياعني ءبىرىنشى جاق «قولىمدا ەشنارسە جوق, اق-ادال دوسپىن, سىزگە اللانىڭ نۇرى جاۋسىن» دەسە, ۇلكەنى مىنە, «مەندە دە ەشتەڭە جوق, ساعان دا نۇر جاۋسىن, امان بول» دەگەندى بىلدىرەدى. استارىندا جاقسىلىق-جاماندىق ادامنىڭ قولىمەن جاسالادى, قول تازا بولسا, نيەت ءتۇزۋ, پەيىل اق دەگەن ۇعىم جاتىر. كورىسۋ ناۋرىزدىڭ ءبىرىنشى كۇنى باستالادى. سوڭعى كەزدە حالىق يۋليان كۇنتىزبەسى بويىنشا ناۋرىزدىڭ 14-ىنەن باستاپ كورىسەدى. ال 22 ناۋرىزدى ۇلكەن مەرەكەگە اينالدىرادى.
وسى ارادا اتالعان كورىسۋدىڭ ەرەكشەلىگى قانداي دەگەن سۇراق تۋادى. كورىسۋدە ەر ادامدار مەن ايەل ادامداردىڭ اراسىندا شەكتەۋ بولمايدى. تەك اتاسى مەن قايناعاسى كەلىندەرىنە قول بەرىپ كورىسپەيدى, كەلىندەرى دە سولاي. ال ەر ادام اتا-ەنە, اكە-شەشەدەن باستاپ, بارلىق تۋما-تۋىستارىمەن كورىسە بەرەدى. كورىسۋ الدىمەن اركىمنىڭ ءوز ۇيىندە, اتا-اناسىنان باستالىپ, ءارى قاراي جالعاسادى. الىستاعى اعايىنعا ارنايى بارىپ كورىسەدى.
كورىسۋ ادامداردىڭ جىنىسىنا قاراي بولىنەدى. جاستار ۇلكەندەرگە سالەم بەرىپ, كەيىن ەكى قولىن ۇسىنىپ كورىسۋ شارتىن جاساسا, جاسى ۇلعايعان انالار ءبىر-بىرىنە الاقانعا الاقان توسىپ قۇلاشتاعان كۇيى اۋەلى وڭ يىعىن, سوسىن سول يىعىن ءتۇيىستىرىپ, قۇشاعىن جازعان كۇيى توسكە-ءتوس تۇيىستىرەدى, قايتادان الاقاندارىن قوسىپ كورىسەدى. ال جالپى, ەر ادامدار قوس قولىن ۇسىنىپ كورىسە بەرەدى. كورىسۋ كەزىندە ەرتەدە كەم دەگەندە بەس ۇيگە باس سۇعىپ, سالەمدەسۋ مىندەت بولعان. كورىسۋ كۇنى ەشكىم ەشكىمدى شاقىرمايدى, بىراق جاستاردىڭ ۇلكەنگە سالەم بەرۋى – پارىز. كورىسۋ ادەتتە جىل اياعىنا دەيىن جۇرە بەرگەنىمەن, ءبىر اي شاماسىندا وتەتىن يگىلىكتى شارا – ناۋقان. ونىڭ بۇزىلماس زاڭى ەر ادام جاسى ۇلكەن-كىشىلىگىنە قاراماي, ۇزاتىلعان قىزعا ارنايى بارىپ كورىسەدى. ءجون بىلەتىن بايبىشەلەر وندايدا قوناق الدىندا قىزارماس ءۇشىن سوعىمنىڭ شۇرايلىسىن ىركىپ ۇستاپ, وسى شاراعا ساقتايدى. سونداي-اق, ناۋرىز مەرەكەسى كەزىندە ۇيدەگى بارلىق كيىم-كەشەكتەر مەن ءولى م ۇلىكتەر دە ساندىقتار مەن بۋمالاردان شىعارىلىپ, ادالباقانعا ىلىنەدى. ول, بىرىنشىدەن, ناۋرىز مەرەكەسى كەزىندە بارلىق جاندى-جانسىز جىلدى كورۋى كەرەك دەگەن قاعيدادان تۋىنداسا, ەكىنشىدەن, مالدان باسقا ماقتانارى جوق كوشپەندىلەردىڭ تابيعي ماقتانىشى – ءۇي كورسەتۋى. بۇرىنىراقتا بايلار اسىل ماتا, قىمبات اڭ تەرىلەرىن كيىز ءۇيدىڭ سىرتىنا شىعارىپ ىلدىرتكەن. سوندا قىر باسىنان قاراعاندا, ءتۇرلى-ءتۇستى دۇنيەدەن تۇراتىن كەرەمەت كورمە سەكىلدى اسەر قالدىرعان. سونداي-اق, ايت پەن تويدان باسقا كۇندەرى قاراپايىم كيىممەن-اق اۋىل-اۋىلدى ارالاي بەرەتىن قازەكەڭ ناۋرىزعا ءبىر قابات بولسا دا جاڭا كيىم اۋىستىرۋعا تىرىسقان. ياعني, كۇللى دۇنيە جاڭارىپ-جاسارىپ جاتقاندا تابيعاتتىڭ ءتول پەرزەنتى سانالاتىن ادامنىڭ ودان شەت قالعىسى كەلمەگەن. جانە ەسكى جىلداعى قايعى-قاسىرەت پەن وكپە-رەنىش سول ەسكى كيىممەن كەلمەسكە كەتسىن دەگەندى دە مەڭزەگەن.
كورىسۋ – وتكەن قىستان, جىلدان امان-ەسەن شىقتىق, جاڭا جىلعا, ادامزاتتىڭ جاپ-جاسىل تۇسكە بولەنىپ, جاسارار شاعى – تاعى ءبىر جىلعا, كوكتەمگە جەتتىك, ەندى قىسىلىس جوق, ادامنىڭ اۋزى اققا (ۋىزعا), مال اۋزى كوككە ءتيدى, ادامنىڭ اداممەن, جىلدىڭ جىلمەن كورىسىپ, قاۋىشۋى, ۇلى توي دەگەن ۇعىم بولسا كەرەك.
مىنە, بۇل – بىزگە وتكەننەن جەتكەن يگى ءداستۇر.
ناۋرىز باقتى, ەل اقتى, جۇرتىمىز تىنىش بولسىن!
وتەپبەرگەن الىمگەرەەۆ,
جازۋشى.
اتىراۋ وبلىسى.