بەلگىلى عالىم ساعات جۇنىسبەكوۆتىڭ جولى جاستارعا ۇلگى. عىلىمعا دەن قويعان جاننىڭ بولمىس-ءبىتىمى دە ەرەكشە بولادى. ونىڭ جاندۇنيەسىنىڭ تەرەڭدىگى, كەڭ ويلاپ, قىسقا قايىراتىنى, سابىر مەن توزىمدىلىگى, ەڭبەكقورلىعى ءبارى-ءبارى – عىلىم جولىن تاڭداعان ادامعا كەرەك قاسيەتتەر. بۇل وعان ءومىر جولىنداعى قيىندىقتاردى جەڭۋگە كومەكتەستى, كوزدەگەنىنە جەتكىزدى. م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «مەحانيكا جانە ماشينا جاساۋ» كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ساعات جۇنىسبەكوۆ جايشىلىقتا عىلىمدا قول جەتكىزگەن تابىستارى تۋرالى ايتا بەرمەيدى.
ساعات سۇلتان ۇلى تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ, ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ اكادەمياسىنىڭ جامبىل وبلىسى فيليالدارىنىڭ توراعاسى, ۇلتتىق ينجەنەرلىك, ماشينا جاساۋ جانە كولىك, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەميالارىنىڭ جانە حالىقارالىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ءبىلىم سالاسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ينجەنەرى, تاراز قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, قازاقستاننىڭ ينجەنەرلىك ءبىلىمى مەن عىلىمىنا سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەكتەرى ءۇشىن «ينجەنەرلىك داڭق» جانە ء«ال-فارابي» التىن مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان. 2018 جىلعى رەسپۋبليكانىڭ ۇزدىك ۇستازى.
وسىنداي دارەجەگە جەتۋ ءۇشىن قانداي شىدام مەن ەڭبەك كەرەك ەكەنىن عىلىم جولىن تاڭداعاندار جاقسى بىلەدى. جالپى, ءبىلىم الۋدىڭ, عىلىم ىزدەۋدىڭ مەحناتى ەشكىمگە جەڭىل سوققان ەمەس. بۇل جولدان جەڭىلدىڭ استىمەن, اۋىردىڭ ۇستىمەن ءجۇرىپ وتەمىن دەۋدىڭ ءوزى بەكەر. سەبەبى بەينەتسىز جەتكەن اتاق-داڭق تا باياندى بولمايدى. ويتكەنى عىلىم سالاسى ەرتە مە, كەش پە وندايلاردى ەكشەپ, ءوز ورتاسىنان شىعارىپ تاستايدى.
س.جۇنىسبەكوۆتىڭ عىلىمدا ۇلكەن تابىستارعا جەتۋى ءۇشىن قيىن دا, كۇردەلى جولدى ءجۇرىپ وتۋىنە بالا كەزىنەن قالىپتاسقان قايسارلىعى كوپ كومەكتەسكەن شىعار دەپ ويلايمىن. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى قازىعۇرت اۋدانى قازىعۇرت تاۋىنىڭ ەتەگىندە ورنالاسقان اتبۇلاق اۋىلىندا, ديقان وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ونىڭ بالالىق شاعى قامسىز وتكەن جوق. ۇيدەگى التىنشى بالا بولعاندىقتان, اعالارىنىڭ كيىمىن كيىپ, قولداعى باردى ءبولىپ جەپ, بارعا قاناعات ەتىپ ءوستى. سول ۋاقىتتا بالالىق شاعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ زۇلمات جىلدارىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن ءار بالانىڭ تاعدىرى وسىلاي وربىگەن ەدى.
ونىڭ سوعىستان جارالى بولىپ قايتقان اكەسى دە, ءۇيدىڭ بەرەكەسى – اناسى دا تاڭنىڭ اتىسى مەن كۇننىڭ باتىسىنا دەيىن ۇجىمشاردا بەل جازباي ەڭبەك ەتتى. كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي جۇمىس ىستەگەندە, بۇيىراتىنى – ءبىر دوربا ۇن نەمەسە جارتى قاپ بيداي عانا. ونىڭ ءوزىن سۇراساڭ ەشكىم ءبولىپ بەرە المايتىن قيىن-قىستاۋ كەزەڭ. ال اتا-اپالارىمىزدى قيىندىقتا قايىستىرماعان ماسەلە – سوعىس توقتاپ, تىنىشتىق ورناسا, ەلدە بولار, ەلدە بولسا, ەرىنگە دە تيەر دەگەن ءۇمىت. سول شيەتتەي بالا-شاعاسىن اش قالدىرماۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتتى ەمەس پە؟!
سوعىس جىلدارىندا وسكەن اۋىل بالالارى بالداۋرەننىڭ قىزىعىن ارتقا تاستاپ, ەرەسەكتەردىڭ ەڭبەگىنە جاردەمدەسىپ, قولعابىس تيگىزىپ ءجۇردى. تاماق پەن كيىمنىڭ جەتىسپەۋىن, ناننىڭ قادىرىن سەزىنىپ, شىڭدالىپ ءوستى. ولار اۋىر كەزەڭدى باسىنان كەشىرە وتىرىپ, جارقىن بولاشاققا تەك قانا ەڭبەكپەن, اقىلمەن, بىلىممەن جەتۋگە بولاتىنىن ءتۇسىندى.
ساعات سۇلتان ۇلى ورتا مەكتەپتى ءتامامداپ, شىمكەنت قالاسىنداعى قازاق تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ «تاماق ءوندىرىسى ماشينالارى مەن اپپاراتتارى» ماماندىعىنا وقۋعا تۇسكەن 1958 جىلدىڭ ءوزى جۇرت ءالى سوعىستان قالعان قايعى-قاسىرەتتەن, ونىڭ زاردابىنان تولىق ارىلىپ, ەڭسەسىن تىكتەپ كەتە قويماعان كەز ەدى. وزىنە تالاپ قويا بىلگەن جاس بىلىمگەر ەڭبەكقورلىعىمەن سول كەزدەگى «ماتەريالدار كەدەرگىسى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ۆ.ا.كولەسنيكوۆتىڭ كوزىنە تۇسەدى. 1963 جىلى ينستيتۋتتى بىتىرگەن جاس مامان ۇستازىنىڭ قولداۋىمەن ينستيتۋتتىڭ «ماتەريالدار كەدەرگىسى» كافەدراسىنا وقىتۋشى بولىپ قابىلداندى. وسى جىلى كەڭەس ارمياسى قاتارىنا شاقىرىلىپ, وتان الدىنداعى بورىشىن ابىرويمەن اتقارىپ كەلىپ, ينستيتۋتتىڭ اتالعان كافەدراسىندا اسسيستەنت, وقىتۋشى, اعا وقىتۋشى قىزمەتتەرىن اتقاردى.
1969 جىلى س.جۇنىسبەكوۆ م.ي.كالينين اتىنداعى لەنينگراد پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنا (قازىرگى ۇلى پەتر اتىنداعى سانكت-پەتەربۋرگ پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى) «ماتەريالدار كەدەرگىسى» كافەدراسىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا تۇسەدى. سول شاقتا بۇل كافەدرا كەڭەس وداعىنا عانا ەمەس, شەتەلدەرگە بەلگىلى كافەدرا بولاتىن. كافەدرادا الەمگە تانىمال عالىم-مەحانيكتەر, گ.تيموشەنكو, ن.بەلياەۆ, يۋ.يانگ سياقتى پروفەسسورلار جۇمىس ىستەگەن. زاماناۋي ينجەنەرياداعى «ماتەريالدار كەدەرگىسى» وقۋلىقتارىنىڭ اۆتورلارى رەتىندە ولاردىڭ ەسىمدەرى بارلىق تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا بەلگىلى.
1972 جىلى س.جۇنىسبەكوۆ «قۇرىلىس مەحانيكاسى جانە ماتەريالدار كەدەرگىسى» ماماندىعى بويىنشا ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دارەجەسىنە يە بولدى. ال دوتسەنت عىلىمي اتاعى 1977 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا بەكىتىلدى. كەيىن 1985-1987 جىلدارى م.ن.كالينين اتىنداعى لەنينگراد پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ دوكتارانتۋراسىن ءبىتىرىپ, 1991 جىلدىڭ اقپان ايىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. «ماشيناتانۋ جانە ماشينا بولشەكتەرى» ماماندىعى بويىنشا پروفەسسور عىلىمي اتاعىنا يە بولعانى – 1994 جىل.
ساعات سۇلتان ۇلى 1974-1998 جىلدارى تاراز قالاسىنداعى بۇرىنعى جامبىل گيدرومەليوراتيۆتىك-قۇرىلىس ينستيتۋتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, وقۋ-تاربيە جونىندەگى پرورەكتورى بولىپ جۇمىس ىستەدى. ال 1998-2008 جىلدارى الماتى قالاسىنداعى «قاينار» ۋنيۆەرسيتەتى جامبىل فيليالىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن دە اتقاردى.
س.جۇنىسبەكوۆ ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى مۇشەلىگىنە 1996 جىلى قابىلداندى. ءبىر جىلدان كەيىن ماسكەۋ قالاسىنداعى حالىقارالىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, ال 2000 جىلى ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اتاعىنا يە بولدى. 2014 جىلى ول حالىقارالىق ينجەنەرلەر اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى بولىپ سايلاندى, سول جىلى ۇلتتىق ماشينا جاساۋ جانە كولىك اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اتاعى دا بەرىلدى.
بەلگىلى پروفەسسوردىڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىزمەت كەزەڭى قازاقستاننىڭ جوعارى جانە ورتا كاسىبي-تەحنيكالىق ءبىلىم جۇيەلەرى قالىپتاسا باستاعان ساتپەن تۇسپا-تۇس كەلگەن ەدى. وسى باعىتقا دۇرىس كوڭىل بولىنە باستاعان سوڭ رەسپۋبليكادا مەحانيكا جانە ماشينا جاساۋ سالاسىندا عىلىمي مەكتەپتىڭ قالىپتاسۋىنا اتسالىستى. ونىڭ قولداۋىمەن 2 عىلىم دوكتورى, 7 عىلىم كانديداتى عىلىمي ەڭبەكتەرىن ماشينا بولشەكتەرىنىڭ قاجاۋ تەورياسىنا سۇيەنىپ, ەسەپتەۋ جولدارىنا ارنادى.
ساعات سۇلتان ۇلىنىڭ «تەحنيكالىق ءبىلىم – زامان تالابى» قاعيداسىنا سۇيەنە وتىرىپ, العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ورتا كاسىپتىك-تەحنيكالىق كوللەدجدىڭ ىرگەسىن قالاعانى دا وسى كەز. وسىلايشا, مەملەكەتتىك ەمەس ءبىلىم مەكەمەسى – تاراز گۋمانيتارلىق-تەحنيكالىق كوللەدجى 2000 جىلى قۇرىلدى. بۇگىندە كوللەدج وڭىرلىك ءوندىرىس ورىندارىمەن كەلىسىمشارتتار جاساسىپ, بىلىمگەرلەردىڭ وندىرىستىك تاجىريبەدەن وتۋىنە جانە جۇمىسقا ورنالاسۋىنا سەپتىگىن تيگىزۋدە. قازىرگى ۋاقىتتا وندا جالپى – 21, ونىڭ ىشىندە 15 تەحنيكالىق ماماندىق بويىنشا ماماندار دايارلانۋدا.
ءبىلىم سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اكادەميكتىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋشى جانە بەلسەندى قاتىسۋشىسى ەكەنىن جاقسى بىلەدى. پروفەسسور س.جۇنىسبەكوۆ 2008 جىلى رەسپۋبليكاداعى جالعىز مەملەكەتتىك ەمەس تەحنيكالىق جوو – «تاراز تەحنيكالىق ينستيتۋتىن» قۇردى جانە م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرىكتىرىلگەنگە دەيىن (2014 جىل) ونىڭ رەكتورى بولىپ جۇمىس ىستەدى. تاراز تەحنيكالىق ينستيتۋتىندا 2010 جىلى «ۋران ءوندىرۋدىڭ نەگىزگى ادىستەرىنە سالىستىرمالى ەكولوگيالىق-ەكونوميكالىق تالداۋ» اتتى مونوگرافياسى, ال 2011 جىلى «مينەرالدىق شيكىزات رەسۋرستارىن ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ كەزىندەگى راديوەكولوگيالىق پروبلەمالار» اتتى مونوگرافياسى باسپادان باسىلىپ شىقتى.
س.جۇنىسبەكوۆتىڭ شاكىرتتەرىمەن بىرگە قازاق تىلىندە جازعان «سەرپىمدىلىك, پلاستيكالىق, جىلجۋ تەوريالارىنىڭ نەگىزدەرى», «ماشينا بولشەكتەرى», «ماتەريالدار كەدەرگىسى», «ماتەريالدار كەدەرگىسىنىڭ تەوريالىق نەگىزدەرى» وقۋلىقتارى «مەكتەپ» جانە ء«بىلىم» باسپالارىنان جارىق كوردى. بۇل وقۋلىقتار ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ رۇقساتىمەن (گريفىمەن) شىعىپ, بارلىق جوعارى تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىنا جانە تەحنيكالىق كوللەدجدەردە وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردىڭ سۇرانىسىنا يە بولىپ وتىر. اتالعان وقۋلىقتار 2018 جىلى اۋقىمدى تارالىممەن قايتا وڭدەلىپ, «ەۆەرو» باسپاسىنان شىقتى.
اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى بويىنشا س.جۇنىسبەكوۆ 200-گە جۋىق عىلىمي جۇمىس, 4 مونوگرافيا جانە 5 وقۋلىقتى جارىققا شىعاردى. ونىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى شەتەلدىك جۋرنالداردا دا جاريالانعان. ال حالىقارالىق عىلىمي جۋرنال – ISJ Theoretical & Applied Science اقش, شۋەتسيا جانە قازاقستان مەملەكەتتەرىنىڭ بىرلەسكەن جوباسى. س.جۇنىسبەكوۆ – جۋرنالدىڭ رەداكتسيالىق القاسىنىڭ مۇشەسى. باسىلىم زاڭدى تۇردە فرانتسيادا تىركەلگەن, ەلەكتروندى ە-ISSN 2409-0085 (Philadelphia, USA) جانە باسپا تۇرىندە ر-ISSN 2308-4944 (KZ) ەكى نۇسقاسىندا شىعارىلادى. جىلىنا جۋرنالدىڭ 12 ءنومىرى جارىق كورەدى. اۆتورلارى – اقش, قىتاي, رەسەي, يندونەزيا, ازەربايجان, شۆەتسيا, ۋكراينا, ماروككو, قازاقستان, يران, وزبەكستان, يراك, جاپونيا, ءۇندىستان, فرانتسيا, انگليا, پولشا, گرۋزيا جانە باسقا دا ەلدەردىڭ عالىمدارى.
ساعات سۇلتان ۇلى – عىلىمنىڭ ءوزى تاڭداعان سالاسىنا شىن بەرىلگەن ادام. سوناۋ 1994 جىلدىڭ وزىندە, اكادەميكتىڭ تاراز قالاسىندا مەحانيكالىق پاندەردى قازاق تىلىندە وقىتۋدىڭ ءدارىس ساباقتارى مەن زەرتحانالىق جانە پراكتيكالىق ساباقتارىن وقىتۋدىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك كونفەرەنتسياسىن ۇيىمداستىرۋى – سونىڭ دالەلى. سول جىلى ول قىركۇيەك ايىندا پاكىستاننىڭ لاحور قالاسىنداعى ينجەنەرلىك ينستيتۋتىندا وتكەن يسلام مەملەكەتتەرى ينجەنەرلەرىنىڭ 35-سەزىنە قاتىسقان بولاتىن.
1992-2000 جىلدارى س.جۇنىسبەكوۆ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ «دەفورماتسيالانعان قاتتى دەنەلەردىڭ مەحانيكاسى» ماماندىعى بويىنشا عىلىمي-ادىستەمەلىك كەڭەستىڭ, تەرمينولوگيا كوميتەتىنىڭ, سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك اتتەستاتسيالاۋ كوميسسياسىنىڭ ەكسپورتتىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولىپ قوعامدىق قىزمەتتەر اتقاردى.
«ەكونوميكانىڭ نەگىزگى تىرەگى – ءوندىرىس. ءوندىرىس دامىماي, قازاقستاندا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى كوتەرىلمەيدى. ال ءوندىرىستى كوتەرەتىندەر ينجەنەر-قۇرىلىسشىلار, ينجەنەر-مەحانيكتەر, تاۋ-كەن ينجەنەرلەرى, سونداي-اق ورتا بۋىن تەحنيكالىق جۇمىسشى ماماندار. بۇل اكسيوما ەشقانداي دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى», دەيدى پروفەسسور.
ءيا, عالىمنىڭ بۇل وي-تۇجىرىمىنىڭ دۇرىستىعىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەدى. قازىر ەڭبەك نارىعىندا بىلىكتىلىگى بار كادرلارعا سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. بىلىگى مەن ءبىلىمى, پاراساتتىلىعى كەيىنگى بۋىنعا ۇلگى عالىمدار قاشاندا ءبىزدىڭ قوعامعا قاجەت.
تالعات ەشەنقۇلوۆ,
م.ح.دۋلاتي اتىنداعى
تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى – رەكتورى
تاراز