جۋىردا ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترى ماسكەۋ قالاسىنا گاسترولدىك ساپارمەن بارىپ قايتتى. بۇل – جاستار تەاترىنىڭ ماسكەۋ قالاسىندا گاسترولدىك ساپارمەن تۇڭعىش رەت بولۋى.
جالپى, قازاق تەاترلارىنىڭ بۇل مەگاپوليسكە جولى تۇسپەگەنىنە دە جيىرما جىلداي ۋاقىت بولعان. سوندىقتان, ع.مۇسىرەپوۆ تەاترىنىڭ بۇل ساپارىن ەلىمىزدىڭ مادەني ومىرىندەگى ايتۋلى وقيعالاردىڭ قاتارىنا قوسۋعا بولادى.
ماسكەۋگە تابانىمىز تيگەن كۇنى “الماتى اقشامى” گازەتىندەگى ارىپتەسىم ءاسيا باقداۋلەتقىزى ەكەۋمىز مەترومەن ەنتەلەپ ءجۇرىپ رەسەيدەگى قازاقستان ەلشىلىگىندە ءوتىپ جاتقان ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا ءۇلگەرىپ جەتتىك. ءبىر توپ ماسكەۋلىك جۋرناليستەردىڭ اراسىندا ءوزىمىزدىڭ جەرگىلىكتى تەلەارنالاردىڭ ارناۋلى تىلشىلەرى دە ءجۇر.
كسرو حالىق ءارتىسى ارمەن دجيگارحانيان قازاق تەاترىنىڭ كەلۋ قۇرمەتىنە كوسىلىپ سويلەپ جاتىر. ءتىرى جۇرگەن تالانتتاردىڭ ىشىندە كينوعا ەڭ كوپ ءتۇسكەنى ءۇشىن گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگەن اڭىز اكتەردىڭ (“نە بولشە نا سۆەتە ارميان, چەم رولەي, كوتورىە يگرال دجيگارحانيان” دەگەن ءازىل ءسوز كوپكە بەلگىلى) قازاق ەلشىلىگىنە كەلىپ, قازاق تەاترىنا قولپاش كورسەتىپ, تىلەكتەس بولىپ جاتقانىن جاقسى ىرىمعا بالاپ قويدىق.
– شىنىمدى ايتايىن, مەن تولقىپ تۇرمىن, قازاق دەگەن – ۇلى حالىق. مەن قازاقستاندا تالاي بولدىم, ادامدارمەن دە ارالاستىم. مۇنداي پەيىلى اق, نيەتى تازا, جولداسقا جومارت حالىقتىڭ ءمادەنيەتى كەدەي بولۋى مۇمكىن ەمەس. مەن قازاق تەاترىنىڭ گاسترولدىك ساپارى ەستەن تانارلىقتاي تابىستى وتۋىنە ءتىلەكتەسپىن! – دەپ اقتارىلعان اكتەر اقساقالدىق جولمەن باتا بەرگەندەي كورىندى.
– ءالى دە ءبىزدىڭ دە, سىزدەردىڭ دە قويعان سپەكتاكلدەرىڭىزگە كورەرمەندەر كەلىپ جاتىر. بۇل تەاتر ونەرى ولمەيدى دەگەن ءسوز. ونىڭ جايىن ەرتەڭ گاسترولدىك ساپاردى اشقاندا ايتارمىز. ەڭ باستىسى, قۇداي ءبىر ءبىرىمىزدى ىزدەۋگە, اڭساۋعا جازسىن! ءبىر بىرلەرىمىزگە جاقىن تارتىپ جۇرۋگە قاشاندا قايىل بولايىق – دەدى ارمەن بوريسوۆيچ.
ارمەن دجيگارحانياننان كەيىن رەسەي جانە ۋكراينانىڭ حالىق ءارتىسى رومان ۆيكتيۋك ءسوز الدى. ماڭداي تەرلەرىن ءسۇرتۋگە مۇرشالارى كەلمەي جۇرەتىن مەترلەردى مۇنداي باس قوسۋعا كەلتىرگەن – ءوزىمىزدىڭ باياعى قوناقجاي ىقىلاسىمىزدىڭ قايتارىمى عوي. الماتىداعى لەرمونتوۆ اتىنداعى ورىس دراما تەاترىندا “فۋرشەت پوسلە پرەمەرى” سپەكتاكلىن قويىپ, ءبىراز ماقتاۋ مەن داتتاۋ ەستىپ جۇرگەن رومان ۆيكتيۋككە قازاقستان بوتەن ەمەس.
– الماتىنىڭ اۋا-رايىنان دا, ادامدارىنان دا عاجايىپ جىلى لەپ ەسىپ تۇرادى. مەن الماتىنى جاقسى كورەمىن, جاقسى كورە بەرەتىن دە شىعارمىن. جۋىردا ءبىزدىڭ تەاتردا تالعات تەمەنوۆتىڭ سپەكتاكلى قويىلادى. تاتۋلىعىمىز تەرەڭدەي بەرەتىنىنە ءتىپتى كۇمانىم جوق. سوندىقتان بۇل گاسترولدىك ساپار ءبىزدىڭ بارىس-كەلىسىمىزدىڭ جالعاسى. ەرتەڭ تەاتردا كەزدەسەمىز. تەاتردىڭ گاسترولى تۋرالى الدىن الا كوپ ايتا بەرمەلىك. قانشا دەگەنمەن, ونەر ادامدارى ىرىمشىل حالىقپىز عوي, – دەپ رومان ۆيكتيۋك ۇستەلدى تىقىلداتىپ قويدى.
الماتىدان وسى ساپارعا ارنايى كەلگەن ادامنىڭ ءبىرى – تانىمال تەاتر سىنشىسى اشىربەك سىعاي بولاتىن. ول ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا قازاقستانعا ەۆاكۋاتسيالانعان ناتاليا ساتس نەگىزىن قالاعان ونەر شاڭىراعىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنا توقتالا كەلىپ, جاستار تەاترىنىڭ جەرگە قاراتپايتىنىن, ونىڭ 60 جىلدان بەرى جيناعان تاجىريبەسى بارلىعىن ايتتى. وسىمەن ءباسپاسوز ءماسليحاتى اياقتالىپ, سوڭى ەمەن-جارقىن ءاڭگىمەلەرگە ۇلاستى.
نە كەرەك, ماسكەۋدەگى باعالاردىڭ ۋداي قىمبات ەكەندىگىن ايتىپ, كىسى ەلىندە قارا جۇمىس ىستەيتىن, ساۋدا ىستەپ جۇرگەن قىرعىز, تاجىك سەكىلدى باۋىرلارىمىزدىڭ كوپتىگىن كورىپ, اعايىندار ءۇشىن بىرەسە قىنجىلىپ, ءدال ءوستىپ قاڭعىماعان قازاق ءۇشىن شۇكىرشىلىك ەتە ءجۇرىپ كەلەسى تاڭدى دا اتىردىق. وسى ارادا ماسكەۋدەگى قازاقتاردىڭ ءبارى دەرلىك وقىمىستى, ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىندا جۇرگەنىن دە ەسكە سالا كەتسەك دەيمىز.
“بۇلبۇلدار ءتۇنى”
نەمەسە كينو مەن تەاتردى “بۋدانداستىرعان” رەجيسسەر
ونەرگە ءبىر تابان جاقىن حالايىق وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن رەجيسسەر تالعات تەمەنوۆ كەزىندە وداق تەاترلارىندا قويىلعان ۆ.ەجوۆتىڭ “بۇلبۇلدار ءتۇنىن” ساحنالاعالى جاتىر دەگەندى ەستىپ, سپەكتاكلدىڭ ءساتتى جۇرەتىنىنە كەيبىرەۋلەر كۇمان كەلتىرگەن بولاتىن. مۇنداي كۇدىكتىڭ تۋىنا لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ستسەناري جازۋدىڭ حاس شەبەرى اتانعان ەجوۆتىڭ اتالمىش شىعارماسىنىڭ كەيبىرەۋلەر “ەسكىردى” دەپ ەسەپتەپ جۇرگەن مازمۇنى ەدى. الايدا, ۇلى جەڭىستىڭ قارساڭىندا مايدان اۋەندەرى, سوعىس تاقىرىبى كوكەيكەستى بولىپ تۇرعاندا, اتالمىش سپەكتاكل نىساناعا ءدوپ ءتيدى. قازىر بۇل قويىلىم جاستاردىڭ ەڭ ءسۇيىپ كورەتىن دراماسىنا اينالدى.
ال ءبىزدىڭ قوبالجىعانىمىز, ماسكەۋ تەاترلارى ءۇشىن تاڭسىق بولىپ كورمەگەن قويىلىمدى ونداعى كورەرمەندەر قالاي قابىلدار ەكەن, قانداي باعا بەرەدى ەكەن دەگەن وي-دى.
وسى كۇدىگىمىزدى اينالامىزدا وتىرعان كورەرمەندەردىڭ كوڭىل اۋانى سەيىلتتى. قاسىمدا سەلت ەتپەي, سپەكتاكلدى كورىپ وتىرعان تاتيانا پوپوۆا دەيتىن كەكسە ايەلدەن گاسترولدىك قويىلىمدى تاڭداۋعا نە تۇرتكى بولعانىن جۋرناليستىك اۋەستىكپەن سۇراستىرعانمىن. عاشىعىنان ءماڭگىلىككە ايىرىلىپ, پەرروندا جالعىز بوزداپ قالعان نەمىس قىزى ينگامەن قوسىلىپ كوز جاسى پارلاپ وتىرعان ورىس ايەلىنە جاستىقتىڭ ءبىر قالتارىستا قالعان جىلدارىندا قازاقستاندىق ازاماتقا قوسىلۋىنا اتا-اناسى قارسى بولعاندىقتان, ءبىزدىڭ ەلگە كەلىن بولۋ بۇيىرماي قالعان ەكەن. سول ءبىر جۇرەگىنىڭ ءبىر تۇكپىرىن جىلىتقان سەزىمدى كوشەدەگى قازاق تەاترىنىڭ افيشاسى قوزعاپ كەتسە كەرەك.
– سەنىڭىز. مەن كوپ كورەرمەننىڭ ءبىرى ەمەسپىن. كوپ جىلدار بويى شىعارماشىلىق كلۋبتارعا جەتەكشىلىك ەتتىم. ماسكەۋ تەاترلارىندا قويىلعان پەسالاردىڭ ءبارىن دەرلىك كورىپ شىققانمىن. ونەردى ءبىر كىسىدەي تۇسىنەمىن دەگەنىم عوي. سىزدەردىڭ اكتەرلارىڭىز تاماشا وينايدى, – دەگەن ونىڭ ءسوزى كورەرمەننىڭ ناعىز شىنشىل پىكىرى دەپ ءبىلىڭىز.
... ۇلى جەڭىستىڭ العاشقى كۇندەرىندە سوۆەت جاۋىنگەرى پەتر بورودين مەن نەمىس قىزى ينگانىڭ اراسىندا كەزدەيسوق تۇتانعان ماحاببات, كەشە عانا جاۋلاسىپ قان توگىسكەن ەكى ەل بالاسىنىڭ ساياساتقا دا, الاسۇرعان زامانعا دا ءتاۋەلسىز سەزىمدەرى, وت پەن وقتىڭ اراسىنداعى ساردارلاردىڭ ادامدىق پيعىلدارى – سپەكتاكلگە ارقاۋ بولادى.
ارمەن دجيگارحانيان جەتەكشىلىگىندەگى تەاتردى تولتىرعان قازاق ستۋدەنتتەرى مەن ماسكەۋلىكتەردىڭ درامانى سونشاما ىقىلاسپەن تاماشالاعانىن كورىپ, ماحاببات, ادامگەرشىلىك تاقىرىبى ەشقاشان ەسكىرمەيتىندىگىنە كوزىمىز تاعى دا جەتتى. تالعات تەمەنوۆ ۆ.ەجوۆتىڭ دراماسىن جاڭعىرتا وتىرىپ, ۇتقان جەرى – قايسارلىق پەن وتانسۇيگىشتىكتى ناسيحاتتاپ قويماي, تەاترعا جاڭادان كەلىپ جاتقان جاس اكتەرلەر تولقىنىنىڭ دا تۇساۋىن كەسكەن بولاتىن. بىرنەشە جىلدان بەرى پەتر ءبوروديندى ويناپ جۇرگەن مۇحيتدين شىنتاەۆتىڭ اكتەر رەتىندە ىسىلىپ قالعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. “كۇشىك كۇيەۋ” مەن “جۇماقتاعى جاسىن” سپەكتاكلدەرى ارقىلى تانىلىپ كەلە جاتقان شىنتاەۆتىڭ ءبورودينى – ونىڭ ساحناداعى شوقتىعى بيىك بەينەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالاتىنى ءسوزسىز. جاساندىلىعى جوق, ناعىز جاۋىنگەر, ليريكالىق قاھارمان. ونىڭ وتتان دا, سۋدان دا تايىنبايتىن بىربەتكەيلىگى, اسكەري كيىمى مەن ءجۇرىس-تۇرىسى وزىنە قۇيىپ قويعانداي جاراسادى. جالپى, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە بارلىق سىيلىقتى العان ەجوۆتىڭ بۇل تۋىندىسى ليريكاعا تولى.
نەمىس قىزى ينگانى ويناعان جانار ماقاشەۆانىڭ ەۋروپالىقتارعا ءتان كەسكىن-كەلبەتى, حورەوگرافيالىق يكەمدىلىگى, كوڭىل اۋانىنىڭ قۇبىلۋى – كورەرمەندەر نازارىنان تىس قالمادى.
– سوعىستىڭ شىن بىتكەنىن بالتاباي, سەنىڭ جۇزىڭە قاراپ ءبىلدىم, – دەپ سپەكتاكلدى تارجىمالاعان اشىربەك سىعاي ايتقانداي, بالتاباي سەيىتمامىت ۇلىنىڭ كۋزوۆكوۆى نار تۇلعالى اكتەردىڭ تالانتىن تانىتىپ جۇرگەنىن بىلەتىن ەدىك. بۇل جولى ماسكەۋلىكتەر ستارشينا ءرولىن كادىربەك دەمەسىن سىندى دارىننىڭ ورىنداۋىندا كوردى. كادىربەكتىڭ كۋزوۆكوۆى بالتاباي سەيىتمامىت ۇلىنىڭ كەيىپكەرىنە قاراعاندا مۇلدە باسقا. سوعىس قاجىتقان, ءجۇزدەن جوعالماعان ادامگەرشىلىكتى تاباسىڭ...
“رولدەر اكتەرلارىن تاپقان” دەگەن ءسوزدىڭ سالماعىن ونەر ادامدارى جاقسى بىلەدى. “بۇلبۇلدار تۇنىندەگى” وپاسىز فەدەروۆسكيدى بەينەلەگەن بەكەن كەمالدانوۆ كىسى تاعدىرىنا قيانات جاساپ تۇرمىن-اۋ دەپ بەتى بۇلك ەتپەيتىن ادامنىڭ بەينەسىن سومدادى. جالپى, ساحناداعى جاعىمسىز كەيىپكەرلەرگە كورەرمەننىڭ قويىلىمىنان كەيىن قولپاش ءسوز ايتۋى سيرەك. كەمالدانوۆ بۇل ءماسەلەدە ماقتاۋعا كەندە ەمەس. قىسقاسى, كەمالدانوۆتىڭ شەبەرلىگىنە ءشۇبا كەلتىرتپەيتىن بۇل ءرول رەسەيلىك تەاترشىلاردىڭ ءبىراز پىكىرىنە تامىزىق بولدى.
اتالمىش سپەكتالدى كورمەگەن حالايىق ءۇشىن قىسقا شەگىنىس جاساساق, ءوز بەتىنشە بەرليندى ارالاۋعا شىققان پەتر ينگامەن كەزدەيسوق تانىسادى عوي. ەكى كۇن نەمىس قىزىمەن بۇلبۇلدار سايراعان تۇندە جوق بولىپ كەتكەن بوروديننىڭ ءوزىن ىزدەپ شىققان لەيتەنانتپەن جۇدىرىق ءتۇيىستىرىپ قالاتىن جەرى بار. بارلىق پالە وسى جەردەن باستالادى. فەدەروۆسكي جاۋىنگەر ءبوروديننىڭ جاۋ قىزىمەن ء“امپەي-ءجامپەي” بولىپ قويعانىن اسكەري قولباسشىعا بايانداپ ۇلگەرەدى.
ءتورت جىل بويى وق پەن وتتىڭ اراسىندا ادال شايقاسقان سارباز اسكەري تريبۋنال ارقىلى سىبىرگە ايدالعالى تۇر. جاس جاۋىنگەردىڭ ونداي جازاعا لايىق ەمەستىگىن جان-تانىمەن تۇسىنگەن پولكوۆنيك لۋكيانوۆ ءوز شەنىن دە, تاعدىرىن دا تاۋەكەلگە بايلاپ, بورودينگە اراشا تۇرماقشى. ايتپەسە, اسكەري قولباسشىنىڭ ءامىرى ەكى ەتىلمەيتىنى ايان. لۋكيانوۆتى ساكەن راقىشەۆ سومدادى.
وقىرمان وسى ارادا الماتىدا ۇدايى قويىلىپ جۇرگەن سپەكتالدى نەسىنە تىزبەكتەيدى دەر. دەسە دەسىن, بىراق, جارتى عاسىردان كەيىن ماسكەۋلىكتەردى كوز جاسىنا تۇنشىقتىرعان ونەر ساڭلاقتارىن رەتى كەلىپ تۇرعاندا نەگە ۇلىقتاپ قويماسقا؟!
ليريكالىق سارىنداعى دۇنيەلەردە ساحنالاۋدا تالعات تەمەنوۆتىڭ الدىنا جان سالمايتىنىن رەسەيلىكتەر دە ايتىپ جاتتى. ونىڭ تەاترعا كينونىڭ ءتىلى مەن ەلەمەنتتەرىن اكەلىپ “بۋدانداستىرعانى” دا ءسوز بولماي قالعان جوق.
“بۇلبۇلدار ءتۇنى” ءبىر ءسات بولسا دا كينو سياقتى اسەر قالدىرعان تۇستارى بار. ماسەلەن, ءبوروديننىڭ نەمىس تۋىن قۇلاتقانى مەن ونىڭ ينگامەن اراداعى ماحابباتى پروجەكتور ارقىلى كولەڭكە بيمەن بەرىلەدى. جاس-كارىسى قاتار وتىرعان تەاتردا بۇل دا تابىلعان ءادىس. مۇنداي ەكسپەريمەنتتەرگە ارمەن دجيگارحانيان تەاترىنىڭ ءبىر توپ ونەرپازدارى ءتانتى بولعانىن جاسىرعان جوق.
كورەرمەندى سەندىرۋ وڭاي ەمەس
ەكىنشى كۇننىڭ شىمىلدىعىن تالعات تەمەنوۆتىڭ “مۋلەن رۋجعا شاقىرۋ” اتتى ەكى ءبولىمدى كومەدياسى اشتى. اتالمىش سپەكتاكلدى كومەديا دەگەننەن گورى, ونەر ادامىنىڭ تاعدىرىنداعى تراگەديا دەگەنگە كەلەدى. بۇل قويىلىم – قانداي جولمەن بولسا دا پاريجگە بارىپ, “مۋلەن رۋجدا” بيلەۋدى بۇكىل تىرشىلىگىنىڭ وزەگىنە اينالدىرعان باستى كەيىپكەر – ءبيشى ايشا نايماننىڭ الدامشى ارمانى جايىندا. ادامداردىڭ شىندىق پەن جاساندىلىقتان تۇراتىن قارىم-قاتىناسى قاقىندا.
قالاي دا پاريجگە كەتۋدى ويلاپ, بەزەك قاققان ايشا سانكت-پەتەربۋرگتەگى مارينسك وپەرا تەاترىنان ەلگە بىرەۋلەردىڭ شاقىرتۋىمەن ورالعان ازاماتپەن كۇتپەگەن جەردەن كەزدەسىپ, ءبىرى بىرىنە عاشىق بولىپ قالادى. ال, كورىكتى دە تالانتتى ءبيشىنىڭ ارماندارىن جۇزەگە اسىرا الاتىن ءبىر ادام بار – ول قولى ۇزىن, داۋلەتتى كوڭىلدەسى.
ەندى, مىنە, اكتەر راحمان وماروۆ تۋرالى ايتۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ تۇر. ولاي دەيتىنىمىز, راحمان وماروۆ ايشانىڭ كوڭىلدەسى, ساياسي پارتيانىڭ كوشباسشىسى سەمبيننىڭ ءرولىن وينايدى. قوزى قارىن, كوڭىلى توق سەمبيننىڭ ءرولىن سومداعان ءوزىنىڭ اكتەرلىك شەبەرلىگىنىڭ اۋقىمى كەڭ ەكەندىگىن كورسەتتى. ونىڭ “قورقىتتىڭ كورى” اڭىز-ءافساناسىنداعى باي-ماناپ ءرولى دە رەسەيلىكتەردىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولدى.
وتباسى مەن ناقسۇيەرىنىڭ اراسىندا الاسۇرعان سەمبيننىڭ, ايەلدىك قىزعانىشتان اششى داۋىسى زالدى جاڭعىرىقتىرعان مارتانىڭ (اكتريسا اسەل مامبەتوۆا) ءساتتى شىققان بەينەلەرى تەاتر تۋىندىسىنىڭ سالماعىن ارتتىرعان بولسا, ۇنەمى شالا ماس بولىپ جۇرەتىن دىبىس رەجيسسەرى سەرجدىڭ بەينەسىن ەربول سادىرباەۆ, سايتان سياقتى سىقىلىقتاعان پروديۋسەر جاندى اكتەر ەدىل رامازانوۆ وتە جاقسى الىپ شىقتى. ءرولى كىشى بولسا دا قابىلەتى بيىك ەدىل رامازانوۆ تا جاستار تەاترىنىڭ بۇگىنگى بەلدى ونەرپازى. گاسترولدىڭ العاشقى كۇنى وزبەك سولداتى يۋسۋپوۆتى, “مۋلەن رۋجعا شاقىرۋدا” سەرجدى وينايتىن سادىرباەۆ كورەرمەندەردىڭ سۇيىكتى اكتەرلەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ كەلە جاتقانىن ايتۋ ءلازىم. كۇلدىرگى رولدەردە جۇرسە دە كوزىنەن مۇڭى ارىلمايتىن اكتەر كەيىپكەرلەرىنىڭ جانى “ىشىمدەگىنى تاپ” دەيتىن تەرەڭ قاراما-قايشىلىقتارعا تولى.
قايدا بارساڭ – “قورقىتتىڭ كورى”...
ارمەن دجيگارحانيان تەاترىنداعى گاسترولدىك ساپاردىڭ شىمىلدىعى يران-عايىپتىڭ “قورقىتتىڭ كورى” (قويۋشى-رەجيسسەر جانات حادجيەۆ) اڭىز-داستانىمەن جابىلدى.
وسى ءۇش كۇندە دە زالدى تولتىرعان قاراپايىم كورەرمەندەردى بىلاي قويعاندا, ارمەن دجيگارحانيان, رومان ۆيكتيۋك, ناتاليا ارىنباساروۆا, كينورەجيسسەرلەر كاما گينكاس, راشيد نۇعمانوۆ, ءالي حامراەۆ, مۇرات اليەۆ, ەدۋارد رەدجەپوۆ, ءانۋار مۇستافين سىندى تانىمال تۇلعالار كۇن قۇرعاتپاي قازاق قويىلىمدارىنا كەلىپ, وي ءبولىسىپ, تىلەكشى بولىپ جۇرگەنى جۇرەككە جىلى ءتيدى.
ال, “قورقىتتىڭ كورى” اڭىز-ءافساناسىنا كەلسەك, بارىنشا ءساتتى اۋدارىلعان پەساداعى باستى ءرولدى تەاتردىڭ بەلدى اكتەرى جومارت زەينابىل ءبىر دەممەن الىپ شىقتى.
باستاپقىدا كورەرمەنى باسقا ەكەندىگىن سەزىنگەن اكتەردىڭ ەكپىنى باسقاشالاۋ كورىنگەن. تىسقاققان تالانت لەزدە ءوزىن جيىپ, پوەتيكالىق, مەتافورالىق قويىلىمدا جۇرتتى سىلتىدەي تىندىرىپ, زال مەن ساحنا اراسىندا كوزگە كورىنبەيتىن تىلسىمعا تارتىپ اكەتتى.
“قورقىتتىڭ كورى” سپەكتاكلى – اسا قىزىقتى جۇمىس. ستسەنوگرافياسى دا, جارىق سۋرەتشىسىنىڭ جۇمىسى دا, مۋزىكالىق كوركەمدەلۋى دە تاماشا. ەڭ باستىسى, باستى كەيىپكەر وتە ءساتتى تاڭدالعان. اكتەر جومارت زەينابىل ءۇن ءمادەنيەتىمەن, ەكپىنىنىڭ ناقتىلىعىمەن ۇنادى. قورىتا ايتقاندا, قازاق جاستار تەاترىندا تازالىق بار. بۇل – قاساڭدانا باستاعان تەاترلارعا ۇلگى بولاتىن ءۇردىس دەيتىن ماسكەۋدەگى تەاتر سىنشىسى لەيلا تاستانوۆانىڭ پىكىرىنە الىپ-قوسارىمىز جوق.
دجيگارحانيان جەتەكشىلىگىندەگى تەاترعا باۋىر باسقىزىپ, كىسى ەلىندە جۇرگەنىمىزدى سەزدىرمەگەن تاماشا كوڭىل-كۇيمەن اياقتالعان گاسترولدىك ساپار تۋرالى ونەر اۋىلىنىڭ مايتالماندارى تومەندەگىدەي لەبىزدەر ءبىلدىرىپ, بوياۋسىز باعالارىن بەردى.
لەبىزدەر
ارمەن دجيگارحانيان, كسرو حالىق ءارتىسى:
– تەاتر ادامداردى ماحاببات تۋرالى ايتۋ ءۇشىن جينايدى. باسقا اقپاراتتىڭ ءبارىن تەلەۆيزيادان, راديودان الۋعا بولادى. ال تەاترعا ءسۇيۋ ءۇشىن كەلەمىز. قازاق تەاترىنىڭ اكەلگەن رەپەرتۋارى ءبىزدىڭ كورەرمەندى بەي-جاي قالدىرعان جوق. بۇل ۇلكەن تابىس. ماعان ادەتتە ءارتۇرلى سۇراقتار قويادى. بىردە ءبىر جۋرناليست: “سىزگە قانداي ايەلدەر ۇنايدى؟” دەيدى. مەن قايدان بىلەيىن, ءسىز الدىمەن ماعان ايەلدى كورسەتىڭىز, مەن تىلدەسىپ كورەيىن, ماعان ۇنايتىن, نە ۇنامايتىنىن سودان كەيىن ايتامىن. ادامنىڭ باسىنان ۇناتۋ, عاشىق بولۋ, جەك كورۋ, كوڭىلى قالۋ سياقتى قۇبىلىستار كۇن سايىن ءوتىپ جاتادى. تەاتر دا سولاي. مەن بۇل تەاتردى كوردىم. ماعان ۇنادى. قازىر “شىندىقتى كورسەتەمىز” دەپ, اكتەرلەرىن جالاڭاشتايتىن تەاترلار بار. ادامزاتقا ءتان ادەپتى, ۇلتتىڭ دەنساۋلىعىن كايدا قويامىز سوندا؟! ونى ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. ال كازاق تەاترىنان مەن ناعىز ماحابباتتى كوردىم. مەن ءۇشىن گاسترول ارقاشان دا مەرەكە. قازاقستاننان كەلگەن تەاتردىڭ گاسترولى – اسىرەسە. ءبىر قۇپيانى ايتايىن: ءبىزدىڭ تەاتر قازاقستانعا گاسترولدىك ساپارمەن بارعىسى كەلەدى. كاۆكاز حالىقتارى دا, قازاق حالقى دا قوناققا بارىپ, قوناقتى قارسى الىپ, كۇتىپ جىبەرگەندە عانا كوڭىلى جاي تابادى. لايىم, ءبىر-ءبىرىمىزدى ساعىنىپ, ىزدەپ, اڭساپ تۇرۋعا جازسىن!
ناتاليا ارىنباساروۆا, اكتريسا:
– قازاق اكتەرلەرى جارادى, تاماشا جىگەرمەن وينادى. (“بۇلبۇلدار ءتۇنى”) كەيىپكەرلەر مىنەزدى. جالپى, مەن ءۇشىن سوعىس, مايدان تاقىرىبىنداعى شىعارمالار ماڭىزدى. كەزىندە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مانشۇك مامەتوۆانى ويناعانىمدى بىلەسىزدەر عوي. شىعارماشىلىق تاعدىرىمدا بۇل ءرول ەلەۋلى ءىز قالدىردى. مۇنداي سپەكتاكلدەرگە جاس كورەرمەندەر بارۋى كەرەك. ۆ.ەجوۆتىڭ بۇل دراماسى سوعىس تۋرالى دا ەمەس, ادالدىق, دوستىق, ەڭ باستىسى ماحاببات جايىندا.
سەرگەي سولوۆەۆ, رەسەيدىڭ حالىق ءارتىسى:
– تالعات تەمەنوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ وزەگى – تازالىق. تالعات جاقسى كورسە جان-تانىمەن جاقسى كورەدى, اداسسا شىن جۇرەكتەن اداسادى. ول بالا سياقتى, ادام سەنگىسىز تىعىرىققا تىرەلۋى مۇمكىن, بالا سياقتى ولاردان شىعىپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس. تالعاتتىڭ قولىنان كەلمەيتىن ءبىر-اق نارسە بار: ول – وتىرىك ايتۋ. قازىرگى زاماندا ءسىزدەردە دە, بىزدەردە دە كونيۋنكتۋرالىق ءوتىرىكشىلەر ءورىپ ءجۇر. ال تالعات – وتىرىك ايتقىسى كەلسە دە ايتا المايتىن ادام. سوندىقتان, ونىڭ شىعارماشىلىعىمەن تابىسۋ قاي كەزدە دە ۇلكەن كۋانىش. قازاقستاننىڭ جاستار تەاترى الەمدەگى “نارىقتىق ەسەرسوقتىقپەن” كۇرەسىپ, “ادام بولايىق, جاقسى كورەيىك, ساعىنايىق, سەزىنەيىك” دەيتىن تەاتر.
راشيد نۇعمانوۆ, كينورەجيسسەر:
– ەڭ باستىسى, قويىلىمدار كەزىندە مەن ءوزىمىزدىڭ كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا قالىپتاسقان ونەگەلى مەكتەپتى كوردىم. مەنىڭ ءبىر بىلەتىنىم, رەجيسسەرلىك كاسىپكە ۇيرەتۋ مۇمكىن ەمەس. ال تالعات ءتۋابىتتى رەجيسسەر. ونىڭ تىرناقالدى تۋىندىسى – “تورونىڭ” ءوزى شەدەۆر بولدى دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ول وتە شىنشىل, سىرشىل جىگىت. ونىڭ بارلىق كينوتۋىندىلارىن بىلەتىنمىن. شىنى كەرەك, تەاتر ساحناسىنان العاش كورۋىم. سوندىقتان, دوسى رەتىندە ۋايىمداعانىم راس. بىراق, قويىلىم سوڭىندا كۇماننىڭ ءبارى سەيىلدى. تالعات تەاتردا دا مىقتى ەكەن. ونىڭ سپەكتاكلدەرىنەن ءوز كاسىبىنە دەگەن ءتۇپسىز قۇشتارلىقتىڭ, ىڭكارلىكتىڭ ءيسى اڭقىپ تۇر. جىلىلىق, ىزگىلىك, ادامگەرشىلىك, ءسۇيىسپەنشىلىك, پاراسات, ار, بوستاندىق... بارلىعى دا ونىڭ قويىلىمىندا جەتىپ ارتىلادى.
ميحايل ۆيشنەۆسكي, رەجيسسەر-حورەوگراف:
– وسى كۇندەرى كەڭەس وداعى كەزىندە قالىپتاسقان تەاترالدىق مەكتەپتىڭ جارقىن ۇلگىسىن كوردىك. الايدا, الماتىنى پروۆينتسيا دەپ ايتا المايسىڭ. بۇگىن قازاق جاستار تەاترىنىڭ قويىلىمى ارقىلى ۇزىلمەگەن ۇزدىك ۇردىسپەن قايتا قاۋىشتىق, ەڭ تاماشا تەاترالدىق داستۇرگە قايتا كۋا بولدىق. ع.مۇسىرەپوۆ تەاترى – ناعىز تەاتر, تىرشىلىگى قىز-قىز قايناعان تەاتر. قازىرگى تەاترلار ادامي سەزىمدەردەن ادا بولا باستاعانداي ەدى, كەيىپكەرلەردىڭ شىنايى ەموتسيالارى مەنىڭ جان-دۇنيەمدى استاڭ-كەستەڭ ەتتى. كورەرمەندەر اتموسفەرالىق سپەكتاكلدەردىڭ قالاي جاسالىناتىنىن كوردى. وسى قارىم-قاتىناستاردى ۇزبەۋ كەرەك, ۇزدىك ءتاجىريبەلەرىمىزبەن ءبىر-ءبىرىمىزدى بايىتا بەرۋ قاجەت. ماسكەۋ دە تالانتتارعا كەندە ەمەس, الايدا, قازاق ونەرپازدارىنان ۇيرەنەتىن دۇنيە ىزدەگەنگە تابىلادى.
ءالي حامراەۆ, كينورەجيسسەر:
– تالعاتتىڭ ماسكەۋگە العاش كەلگەن كەزى ەسىمدە. ءبارىن بىلگىسى كەلەتىن, ىزدەنىپ جۇرەتىن ەدى. ەڭ باستىسى, سونداي كەڭ, جۇرەگى تازا, مەيىرىمدى! بۇگىن ونىڭ تەاترداعى جۇمىستارىن كورىپ وتىرمىن – شەبەردىڭ تۋىندىسى. جانە بۇدان بىلاي ماسكەۋ رەجيسسەرلەرى ەڭ تالانتتى اكتەرلەردىڭ قايدا ەكەنىن بىلەتىن بولادى. تابىستارىڭىز باياندى بولسىن!
الەكساندر كورجەنكوۆ, رەسەيدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى:
– مەنىڭ ەموتسيامدا شەك جوق. قويىلىمنىڭ كەمشىلىگىن دە ىزدەگىم كەلمەيدى. ساحنا مەن كورەرمەندەر اراسىنداعى عاجايىپ اۋرا ول تۋرالى ويلاۋعا مۇرشا بەرمەيدى. اۋقىمدىلىعى جاعىنان العاندا, قازاقتاردىڭ بۇل كەلىسى – ءسوزسىز وقيعا. ەكى كۇن قازاق سپەكتاكلدەرىنە ەرىنبەي كەلگەنىمە ەش وكىنبەيمىن. ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا بايلانىستى عانا ەمەس, جالپى, ادامزاتتىق ءماسەلەلەر, حالىقتار اراسىنداعى ءتۇسىنىستىك تۇرعىسىنان العاندا, تاقىرىپ وتە وزەكتى. قازىر قايدا قاراساڭ, كوتەرىلىس, ميتينگ, قانتوگىس, تەرراكت... ال بۇل سپەكتاكل ادامگەرشىلىكتى جىرلايدى. “بۇلبۇلدار ءتۇنى” پەساسىن بىلەمىن. قويىلىم وتە زاماناۋي جاسالعان, سول سەبەپتى وتە جەڭىل قابىلدانادى. رەجيسسەردىڭ ءار قادامى ناقتى جانە دىتتەگەن جەرگە ءدوپ تيەدى. مەن تەاترعا بارمايتىن دوستارىمدى ەرتە كەلگەنمىن. بىرەۋى, اسكەري ادام, ەكىنشىسى, اكىمشىلىك قىزمەتكەرى. سەنسەڭىز, قاتىپ-سەمىپ قالعان سول ادامداردىڭ جىلاعانىن كوردىم. مەن ءتىلدى ءتۇسىنبەسەم دە, سينحروندى اۋدارمانىڭ دىبىسىن ءباسەڭدەتىپ وتىردىم. ويتكەنى, قازاق ءتىلىنىڭ اۋەزى ۇنادى, اكتەرلىك ويىنداعى ارىپتەستىكتىڭ قانداي دەڭگەيدە ەكەنىن بىلگىم كەلدى. كوپتەن بەرى مەن اكتەر كىدىرىسىن تاماشالاعىم كەلمەگەن. بۇل سپەكتاكلدەگى كەيىپكەرلەر اراسىنداعى ءومىر – فانتاستيكا. مىنە, اكتەردى تەاترعا كوگەندەپ قويعان قۇدىرەت وسى. بۇل سيقىردىڭ ورنىن باسقا ەشتەڭەمەن الماستىرۋ مۇمكىن ەمەس. بىرەۋلەر كينو, تەلەۆيزيا مەن ينتەرنەت جەڭەدى, تەاتر ولەدى دەيدى. مۇمكىن ەمەس. بۇگىن قازاق تەاترى وسىنى تاعى دا دالەلدەپ بەردى. كىدىرىس بار, تىنىس بار, ماڭگىلىككە سوزىلسا دەپ تىلەيتىن, ۇيىعىنا تارتار تىنىشتىق بار. ەڭ ماڭىزدىسى وسى.
مۇرات اليەۆ, كينورەجيسسەر, تۇركىمەنستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى:
– ەڭ باستىسى, قويىلىمنان كەيىن (“بۇلبۇلدار ءتۇنى”) رۋحىڭ بيىكتەپ, تازارا تۇسكەندەي بولاسىڭ. تاماشا دراماتۋرگيا, تەندەسسىز اكتەرلىك ويىن. جانار ماقاشەۆا مەن مۇحيتدين شىنتاەۆ – كازاق تەاترىنىڭ باعى. جاقىندا عانا ماسكەۋدە “زولوتايا ماسكا” جۇلدەسى تاپسىرىلدى. مەنىڭشە, بۇل اكتەرلەردىڭ ەكەۋى دە وسى ءجۇلدەگە ابدەن لايىق. رۋحاني تۇرعىدا, ءتىپتى ءبىزدىڭ جەرگىلىكتى اكتەرلەردەن بيىك پە دەر ەدىم. ءويتكەنى, قازىر ماسكەۋ اكتەرلەرى “تريۋكتەرگە” بوي ۇيرەتىپ الدى, ال قازاق ارتىستەرى جۇرەگىن, سەزىمتالدىعىن ساقتاپ قالعان. مەن سوعان قۋاندىم.
ەۆگەني اكسەنوۆ, اكتەر:
– قازاق تەاترىندا قازىرگى ماسكەۋ تەاترلارىندا جوق ءبىر قاسيەت بار. ول – ادامي جىلىلىق. مۇنداي تۇنىق باستاۋمەن سۋسىنداۋ وتە سيرەك قوناتىن باقىتقا اينالىپ بارادى. ءوزىڭدى ادەتتەگىدەن باسقاشا سەزىنەسىڭ. ماسەلەن, ءدال قازىر مەن ءوزىمدى ءسال-ءپال “قوزعالىپ كەتكەندەي” سەزىنىپ تۇرمىن. انشەيىندە سپەكتاكلدەن كەيىن ۇيگە قايتقىڭ كەلەدى. بۇگىن جۇرەگىم ءلۇپىلدەپ, الدەبىر سيقىردىڭ ارباۋىندا قالعانداي, ءالى دە ءبىر تاڭعاجايىپ بولاتىنداي اسەرگە ءبولەندىم. قويىلىم (“مۋلەن-رۋجعا شاقىرۋ”) ەسەيە كەلە ادامدار ۇمىتا باستايتىن سەنگىشتىك, ادالدىق, اڭعالدىق سياقتى قاسيەتتەردى وياتادى. وسىنداي سەزىمدى سىيلاعان تەاترعا, ارتىستەرگە باسىمدى يەمىن.
الەكساندر سمولياكوۆ, تەاتر سىنشىسى:
– ماسكەۋگە ۇنەمى الىس-جاقىن شەتەلدەردەن تەاترلار گاسترولدىك ساپارلارمەن كەلىپ جاتادى. وسىنداعى 200-دەي تەاتردىڭ ترۋپپاسى دا رەتى كەلسە سىرتقا شىعىپ, ونەرلەرىن كورسەتىپ, وزگەلەردىڭ دە دەڭگەيىن بايقاپ قايتۋعا تىرىسادى. قازاق تەاترىنىڭ ماسكەۋگە كەلىسى – راسىندا دا سيرەك وقيعانىڭ ءبىرى. مەن ەسىمدى بىلگەلى قازاق تەاترلارىنىڭ بىزدە ونەر كورسەتكەنىن كورگەن ەمەسپىن. سول مۇمكىندىكتى جىبەرىپ الماۋ ءۇشىن, كۇن سايىن ارمەن دجيگارحانيان تەاترىنا كەشكە قاراي اسىعاتىن بولدىم.
ءۇش سپەكتاكل دە ءبىر-بىرىنە مازمۇنى دا, جانرى دا ۇقسامايدى ەكەن. ءتۇرلى باعىتتاردا قويىلدى. سوندىقتان دا تولىق ءبىر تەاتر تۋرالى تاماشا پايىمعا يە بولۋ مۇمكىندىگى تۋدى. تەاتر ترۋپپاسى تاماشا قۇرالعان. وڭشەڭ تالانت. قويىلىمنان كەيىنگى ءماسكەۋلىكتەر مەن قازاقتاردىڭ باس قوسۋىندا ولەڭ ايتپايتىنى جوق. داۋىستارى ءمىنسىز, تازا. كەز كەلگەن ساحناعا ۇيالماي كوتەرىلە الاتىن دارىندار. قازاقتاردىڭ وزگەشە دارحاندىعى تۋرالى ابدەن ەستىپ ەدىم, وسى جولى ءوز كوزىممەن كورىپ, ادامي قارىم-قاتىناستاردان دا, قويىلىمداردان دا ۇمىتپاي جۇرەتىندەي ءلاززات الدىم. قازاقستان ۇلكەن تەاترالدىق مەكتەپتى ساقتاپ قانا قويماي, ءوز قولتاڭبالارىمەن دامىتا دا باستاعان ەكەن. تەاتر ارتىستەرىنىڭ سىرتقى كەلبەتى, يكەمدىلىگى, سەزىمتالدىعى مەنى ويلانتتى. مۇندايدى قازىر ءبىزدىڭ قاپتاعان تەاترلاردىڭ بارىنەن تابا المايسىڭ.
ايناش ەسالي.