دەموكراتيانىڭ باستى مىندەتى

ءاۆتوريتاريزمنىڭ كۇشەيۋىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن جاقىندا 100-دەن استام مەملەكەت باسشىسىن جا­ھان­دىق دەڭگەيدە دەموكراتيانى نىعايتۋعا باعىتتالعان ۆيرتۋالدى سامميتكە شاقىردى. مەن قاتارلاس يسپاندار ءۇشىن دە­موكراتيانىڭ قۇندىلىعىن كورسەتۋگە جەتكىلىكتى سەبەپ بار. ءومىرىمنىڭ ءبىر بولىگى فرانسيسكو فرانكونىڭ ديكتاتۋراسى تۇسىندا وتكەندىكتەن, ەل ءۇشىن اشىقتىق پەن وركەندەۋدى تاڭداۋدىڭ ما­ڭى­زىن جاقسى تۇسىنەمىن. يس­پا­نياداعى La Transición دەپ اتالاتىن رەجىمدى ديكتاتۋرادان كون­ستيتۋتسيالىق دەموكراتياعا وزگەرت­كەن ساياسي پروتسەسس جاڭا وكىلدى ينستيتۋتتاردىڭ قۇرىلۋىن, الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ دامۋىن جانە ەۋروپامەن تىزە قوسۋعا باستاعان تاريحي ەرلىك ەدى.

بىراق دەموكراتيانى مو­رال­دىق, ءادىل جانە پراكتيكالىق سايا­سي جۇيە رەتىندە قورعاۋ حا­لىق­­ارالىق ارەنادا دەموكراتيا مەن اۆتوكراتيا اراسىندا قاق­تىعىس بار دەپ قاراستىرۋعا ماج­بۇر­لە­مە­ۋى كەرەك. ويتكەنى ءارتۇرلى سايا­سي جۇيەسى بار ەلدەردىڭ ناقتى جا­­ھاندىق ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇش­ىن باس قوسۋىنىڭ ەش ايىبى جوق. ەڭ باستىسى, مۇنداي جيىندار تۇيتكىلدەردى شەشۋگە ۇلەس قو­سادى.

دەموكراتيا سامميتىنە قاتى­سۋ­­شىلار ادام قۇقىقتارىن قور­عاۋ سەكىلدى اسا ماڭىزدى ماسە­لە­لەردە تاباندىلىق تانىتۋعا ۋادە بەرگەنىمەن, بۇل شارانىڭ ناتيجەسىنەن گورى سيمۆولدىق ءمانى ەرەكشە. بۇعان بايدەننىڭ تاي­ۆاندى جيىنعا شاقىرۋ تۋرا­لى شەشىمى دالەل. بۇل قادام قى­تاي­م­ەن شيەلەنىستى كۇشەيت­پە­سە, ازايتقان جوق.

ەكىنشى جاعىنان, قازىرگىدەي بول­جام جاساۋ قيىن, قاۋىپتى الەم­دە ءتيىمدى جاھاندىق باسقارۋ قا­جەت­تىلىگى بۇرىنعىدان دا وزەكتى. وتكەن عاسىردا پايدا بولعان يادرولىق قاۋىپتەن بولەك, قازىر كيبەرشابۋىل, ميگراتسيالىق قارۋلانۋ, اسكەري تەحنولوگياعا ينۆەستيتسيانىڭ ارتۋى جانە جاساندى ينتەللەكتتىڭ زيانى سەكىلدى قيىندىقتارمەن كۇرەسۋىمىز كەرەك.

بايدەن ۇيىمداستىرعان سامميت سەكىلدى الەمدى يدەولوگيالىق جاعىنان ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى ەكى لاگەرگە ءبولۋ ۇلكەن گەوساياسي تاۋەكەل اكەلەدى. ەركىن ەلدەر مەن اۆتوكراتيالىق مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءبولىنۋ جاھان­دىق ماسەلەلەردى شەشۋ نەمەسە باس­قا­رۋعا ارنالعان نەگىزگى حالىق­ارا­لىق ۇيىمدارعا دا اسەر ەتۋى مۇمكىن.

مىسالى, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى ءتۇرلى ەكونوميكالىق جۇيە­لەردى قابىلدايتىن حالىق­ارالىق ساۋدا ەرەجەلەرىن قۇرا الماۋىنىڭ سالدارىنان بۇرىن­عىداي جۇمىس ىستەۋىن توق­تاتتى. دسۇ-عا مۇشە ەلدەر­دى دە­مو­كرا­تيا­لىق جانە دەموك­را­تيا­لىق ەمەس دەپ يدەو­لوگيا­لىق تۇرعىدا ءبولۋ شەشىم تابۋدى قيىنداتادى.

امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن قىتاي اراسىنداعى ەكونو­مي­كالىق تايتالاستىڭ اۋىر سالدارىن بولدىرماۋ ءۇشىن بۇل داۋ­لاردى شەشۋ وتە ماڭىزدى. ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن كوپجاقتى جۇيەنى قۇرۋ تا­ري­حي جەتىستىك ەدى. بىراق ونىڭ ينس­تيتۋتتارىندا ءوزارا تاۋەلدى, كۇر­دە­لى جانە ديناميكالىق الەم­مەن كۇرەسۋ ءۇشىن قۇرالدار جوق.

كوروناۆيرۋس داعدارىسى مۇنى انىق كورسەتتى. ادامزات ىن­دەت­­پەن كۇرەسۋگە دايىن ەمەس. ال دۇ­نيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنا قارجى جەتىسپەدى. اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى دونالد ترامپ اقش-تى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنان شىعاراتىنىن جاريالاعاندا, ۇيىمنىڭ ەڭ ءىرى سالىمشىسى بيلل جانە مەليندا گەيتس قورى عانا بولاتىن ەدى.

دەمەك دەموكراتيالىق ەلدەر باسقا مەملەكەتتەرمەن يدەو­لو­گيا­­لىق ايىرماشىلىعىن اتاپ كور­سەتۋدىڭ ورنىنا, ولاردىڭ وزدە­رى جانە الەم الدىنداعى جا­ۋاپ­­كەرشىلىگىن مويىنداۋى كەرەك. اتاپ ايتقاندا, ولار وزدە­رى­نىڭ ىشكى جانە حالىقارالىق زاڭ­دى­لىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ەكى ماڭىزدى مىندەتتى شەشۋى كەرەك.

ءبىرىنشى مىندەت – ىشكى ەكو­نو­ميكالىق تەڭسىزدىكتى ازايتۋ. دەموكراتيا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن قوعامنىڭ بىرتۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسكەن ءال-اۋقات مەملەكەتىن قۇرۋ ارقىلى ءوزىن كورسەتتى. بىراق بۇل كەيىنگى كەزدە ۇلكەن ساتسىزدىكتەرگە ۇشى­را­دى. 2008 جىلعى جاھاندىق قار­جى داعدارىسى مەن كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنان قاتتى السىرەدى.

قوعامىمىزدى سيپاتتايتىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تەڭ­سىز­دىكتەر دەموكراتياعا قاۋىپ تون­دىرەدى. ويتكەنى بارعان سايىن بو­لەك ءومىر ءسۇرۋ ۇجىمدىق ساياساتتى قيىنداتادى. سايىپ كەلگەندە, تەڭ­سىزدىك ازامات رەتىندە ارەكەت ەتۋ قابىلەتىمىزدى بۇزادى. كوپتەگەن ەلدەگى دەموكراتيانىڭ السىرەۋى ازاماتتاردىڭ نارازىلىعىن تۋىنداتادى. ولار ساياسي جۇيەنىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك پەن ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ قۇلدىراۋىن قالپىنا كەلتىرە الاتىنىنا سەنى­مىن جوعالتقان. سونىڭ سال­دا­رى­نان ساياسي كوڭىلسىزدىك پوپۋ­ليس­­تىك ۇلتشىلدىقتى قولداۋدىڭ نە­گى­زى­نە اينالادى.

دەموكراتيالىق ەلدەردىڭ ەكىن­­­شى مىندەتى – دامۋشى مەملە­كەت­تەردىڭ ودان ءارى دامۋى ءۇشىن قا­جەت­تى الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كا­­لىق جاعدايلاردى جاساۋ­عا جەتەكشىلىك ەتۋ. بۇل دامۋشى ەلدەردە دە­مو­كراتيالىق قۇندىلىقتاردى ۇستا­نۋ­دى جەڭىلدەتۋى مۇمكىن.

جاڭا Omicron نۇسقاسىنىڭ جىلدام تارالۋى كورسەتكەندەي, كورو­ناۆيرۋس ۆاكتسينالارىن الەم­­دە تەڭ تارالۋىن قامتا­ما­سىز ەتۋگە مورالدى دا, پراك­تي­­­كالىق تا مۇمكىندىگىمىز بار ەكە­نىن كورسەتتى. افريكادا ۆاكتسي­نا­لاۋ دەڭگەيى وتە تومەن. باي دەموكراتيالىق ەلدەردەگى كوپ­تە­گەن ازاماتتار قازىر ۆاك­تسي­نا­نىڭ ءۇشىنشى دوزاسىن الا الادى. بىراق افريكالىقتاردىڭ تەك 8 پايىزى عانا تولىق ۆاكتسينا سالدىرعان.

ونىڭ ۇستىنە, ەڭ وسال ەلدەردەگى ادامدارعا ەكپەنى جىلدام جەت­كى­زۋ­دەن وتكەن دەموكراتيانىڭ جارناماسى جوق. الەم حالقىنىڭ 70 پايىزىن ۆاكتسينالاۋ G7 ەلدەرى ىشكى جالپى ءونىمى كولەمىنىڭ 0,13 پايىزىن عانا قۇرايتىنىن ەسكەرسەك, باي دەموكراتيالىق ەلدەردە حالىقارالىق ارەناداعى ابىرويىن ارتتىرۋدىڭ ەرەكشە مۇمكىندىگى بار.

دەموكراتيالىق مەملەكەتتەر دامۋشى ەلدەرگە «جاسىل» ەكونومي­كا­عا كوشۋگە بولگەن قار­جى­لارىن تولىقتاي بەرۋ ار­قىلى ودان ءارى بەدەلىن نىعايتا تۇسەدى. 2009 جىلى كوپەنگاگەندە وتكەن بىرىك­كەن ۇلتتار ۇيىمى­نىڭ كلي­­ماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى كون­­فەرەنتسياسىندا ەڭ باي مەملە­كەت­تەر دامۋشى ەلدەرگە زارداپتاردى ازايتۋ جانە بەيىمدەلۋ شى­عىندارىن وتەۋگە كومەكتەسۋ ءۇشىن جىلىنا 100 ميلليارد دوللار بو­لۋگە ۋادە بەردى. بىراق ەكونو­مي­كاسى دامىعان ەلدەر سوزىندە تۇر­عان جوق.

2020 جىلعى پرەزيدەنتتىك ساي­لاۋ ناۋقانىندا ايتقان دەمو­كرا­تيا ءسامميتىن شاقىرۋ تۋرالى ۋادەسىن ورىنداۋ ارقىلى بايدەن ءوزىنىڭ ترامپ ەمەس ەكەنىن كورسەتتى. بىراق بۇل جەتكىلىكسىز بولۋى مۇم­كىن. يدەو­لوگيالىق تۇرعىدان پىكىر­لەس اداممەن جۇمىس ىستەۋ وتە كۇر­دە­لى. دۇنيەتانىمى باسقا, ءتىپتى ءوز كوزقاراسىنا قايشى كە­لەتىن اداممەن مۇنى ىستەۋ الدە­قاي­دا قيىن.

دەموكراتيانى نىعايتۋ قا­جەت­تى ەكەنىنە قاراماستان, ىرگەلى قۇندىلىقتارىمىز ەڭ وزەكتى جا­ھان­دىق سىن-قاتەرلەردى شەشۋ ءۇشىن باسقا ەلدەرمەن جۇمىس ىس­تەۋگە كەدەرگى بولماۋى كەرەك. دە­مو­كراتيا وسىنى تالاپ ەتەتى­نى­نە شىن جۇرەكتەن سەنەمىن.

حاۆەر سولانا,

ەو-نىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى بۇرىنعى جوعارى وكىلى, ناتو-نىڭ باس حاتشىسى جانە يسپانيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعان, EsadeGeo – جاھاندىق ەكونوميكا جانە گەوساياسات ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى جانە برۋكينگس ينستيتۋتىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى