وزبەكستانداعى تۇڭعىش ەلشى

ول – رەسپۋبليكادا ءبىرىنشى لەكتەگى اراب ءتىلىنىڭ مامانى, شىعىستانۋشى عالىم. تاشكەنت مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇزدىك وقىپ ءجۇرىپ, 1963 جىلى كسرو جو­عا­رى ءبىلىم مينيسترلىگى داماسك ۋني­ۆەر­سيتەتىنە وقۋعا بولگەن جالعىز ورىندى سايلاۋ باتىرشا- ۇلى جەڭىپ الىپ, سيريادا العاشقى كەڭەستىك ستۋدەنت بولدى. اعانىڭ ايتۋىنشا, ۇلى دالانىڭ ءابۋ ناسىر ءال-فارابي جانە باسقا دا ءبىلىم ىزدەگەن جاستارى باعداتقا, شامعا بارىپ وقىپ, عىلىممەن اينالىسقان. قازاق اۋىز ادەبيەتىندە, حيسسالاردا, حالىق ەرتەگىلەرىندە ءجيى ايتىلاتىن شام – وسى داماسك شاھارى. ءسويتىپ, تاعدىر سايلاۋ اعانى بۇل قيانعا سالعان جازمىش ونى جەرلەسى, ەكىنشى اريستوتەل دەپ اتالعان ۇلى ۇستاز ءال-فارابي ىزىمەن داماسكىگە تەگىن جولىن تۇسىرمەگەن سياقتى. ول – كەڭەس زامانىندا ۇلى عالىم باباسىنىڭ باسىنا بارىپ دۇعا وقىعان العاشقى قازاق.

حالىقارالىق قارىم-قاتىناس سالا­سىن­دا­عى العاشقى قادامىن س.باتىر­شا- ۇلى 1964 جىلى قازاق شەتەلدەرمەن دوستىق جانە مادەني بايلانىستار قوعامىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى رەتىندە باستادى. 1965-1967 جىلدارى قازاق كسر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ قىزمەت اتقاردى. وندا ديپلوماتيالىق قابىلەتىن كورسەتە ءبىلدى, كوپ شەتەلدىڭ دەلەگاتسيالارىن الماتىدا قابىلداپ, ونىڭ ىشىندە يران شاحى موحاممەد رەزا پەحلەۆيمەن كەزدەستى. ول 1967 جىلى قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى جولداماسىمەن ماسكەۋدەگى كەڭەس وداعى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جوعارى ديپ­لوماتيالىق مەكتەبىنە (بۇ­گىندە ديپ­­لو­ماتيالىق اكادەمياعا) تىڭ­داۋ­شى رەتىندە قابىلداندى. كەڭەستىك كادر جۇيەسىندە ديپلوماتيا سالاسىنداعى جاۋاپ­تى قىزمەت از ۇلتتار وكىلدەرىنە سيرەك بۇيىراتىن. ناقتىلاي ايتقاندا, كسرو سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىندا قازاق ديپلوماتتارى نەكەن-ساياق, ساۋساقپەن سانارلىقتاي بولاتىن.

جوعارى ديپلوماتيالىق مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, س.باتىرشا- ۇلىن اراب جانە فرانتسۋز تىلدەرىنىڭ مامانى رەتىندە الجير رەسپۋبليكاسىنداعى كەڭەس وداعى ەلشىلىگىنە ءۇشىنشى حاتشى ديپلوماتيالىق قىزمەتىنە جىبەرەدى. وندا جاس ديپلومات ءوز قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارا ءبىلدى. سونداي-اق ول قازاقستاننىڭ الجيردەگى مادەني كۇندەرىن وتكىزۋگە بەل­سەن­ە قاتىس­تى. دەلەگاتسيا قۇرامىندا قازاق كسر وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى ك.ايما­نوۆ, اتاقتى ارتىستەر ب.تولەگەنوۆا, ە.حاسان­عاليەۆ, ءا.ەسقاليەۆ ت.ب. ونەر ماي­تال­ماندارى بولدى. قازاق ونەرىن اراب جۇرت­شىلىعىنا كەڭىنەن تانىستىرۋدا س.باتىرشا- ۇلى دا ءوز ۇلەسىن قوستى.

ديپلوماتيالىق قىزمەتپەن قاتار, ساكەڭ عىلىمي جۇمىسپەن دە شۇعىلداندى. 1973 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ول كەزدە جابىق مەكەمە بولعان ماسكەۋ مەم­لەكەتتىك حالىقارالىق قاتىناستار ينس­تيتۋتىندا قورعادى. 1993 جىلى پلە­حا­نوۆ اتىنداعى حالىق شارۋاشىلىق ينس­تيتۋتىندا «يندۋسترياليزاتسيا ەكونوميكي ستران سەۆەرنوي افريكي (الجير, ەگيپەت, ليۆيا, ماروككو, تۋنيس)» تاقى­رى­بىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعايدى.

ول كسرو سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىنا قايتىپ كەلىپ, 1978-1981 جىلدارى ارالىعىندا كونگوداعى كەڭەس وداعى ەلشىلىگىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولدى. شەتەلدەگى جاۋاپتى قىزمەتتەر وعان الەمنىڭ تىنىسىن ۇعىنۋعا, ءوز ەلىنىڭ كەلەشەگىن وزگە ەلدەرمەن سالىستىرىپ, دۇنيەنى تاني بىلۋگە ايقارا جول اشتى. حالىقارالىق تاجىريبەسى بار ديپلومات كەڭەس وداعى ىدىراعاندا عانا ەلى­مىز دەربەستىك الاتىنىنا كوزى جەتەدى. س.باتىرشا- ۇلى 1990 جىلى 3 ماۋسىمدا قازاق كسر پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆپەن كەزدەسەدى. كەڭەس وداعى داعدارىستى باس­تان كەشىپ وتىرعانىن, ۇلتتىق مۇددەنى ويلاستىرۋ كەرەكتىگىن بىلگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ بولاشاعىن ويلاپ, ديپلومات س.باتىرشا- ۇلىنا: «بۇنداي جاعدايدا سىرتقى ساياساتتاعى تا­جىريبەڭدى ەسەپتەپ سەنى سىرتقى ىستەر ءمي­نيسترىنىڭ ورىنباسارى ەتىپ تاعايىن­داي­مىن, حاراكەت جاسا», دەپ ايتادى.

1990-1993 جىلدارى ساكەڭ قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە تاۋەلسىزدىك ءۇشىن بەلسەندىلىك تانىتتى جانە جاس مەملەكەتتى حالىقارالىق ارەناعا شىعارۋدا تياناقتى دا ابىرويلى ەڭبەك ەتتى.

قازاق ديپلوماتياسى 1990 جىلى مەم­­لەكەتتىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەك­لارا­تسيانى جانە تاۋەلسىزدىك جاريالاۋ جونىندەگى قۇجاتتاردى دايىنداۋعا زور ۇلەستەرىن قوستى. سىرتقى ىستەر مينيستر­­لىگى بۇل ماڭىزدى قۇجاتتارعا ءوز تاراپىنان «قا­زاق­ستاننىڭ شەت ەلدەرمەن ساياسي, ساۋدا جانە مادەني بايلانىس­تار جاساۋىنا وزىندىك قۇقىعى بار ءارى ءبىزدىڭ ەل دۇنيەجۇزىندەگى قازاقتاردىڭ اتا­مە­كە­نىنە ورالۋىنا جاعداي جاسايدى» دەگەن تارماقتى ۇسىندى. س.باتىرشا- ۇلى موڭعولياعا ەكى رەت رەسمي ساپارمەن بارىپ, 50 مىڭنان استام قازاقتىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋىنا قول ۇشىن بەرىپ, مۇم­كىندىك تۋعىزدى. قازاق مەملەكەتىن كۇ­شەيتۋگە شەتتەگى قانداستارىمىزدىڭ ورالۋىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى زور ەكە­نىن ديپلومات ەرتە ءتۇسىندى.

تاۋەلسىزدىك الماي تۇرىپ-اق, 1991 جىلى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ شەشى­مى­مەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ مىن­دە­تىن اتقارۋشى س.باتىرشا- ۇلى سەنە­گالدىڭ استاناسى داكار قالاسىندا يسلام كونفەرەن­تسياسى ۇيىمىنىڭ سامميتىنە قازاق­س­تان­نىڭ اتىنان تۇڭعىش رەت قا­تىسادى. ال كورشى ءتورت مۇسىلمان ورتا­لىق ازيا رەسپۋبليكالارى «يسلام» دەگەن سوزدەن شوشىپ, سەنەگالداعى سامميتكە بارۋدان باس تارتتى. يران پرەزيدەنتى رافسانجاني ءوزىنىڭ ۇشاعىمەن بىرگە قا­زاق­ستان وكىلىن تەگەراننان داكارعا الىپ بارادى. وسى ءساتتى پايدالانىپ ساكەڭ وننان استام شەتەل دەلەگاتسيا باسشىلارىمەن كەزدەسىپ, ولارعا قازاقستان تۋرالى مالىمەت بەرەدى جانە پرەزيدەنتتىڭ تاۋەلسىزدىك جاريالاۋ جونىندەگى ويىن جەتكىزەدى. 1991 جىلى 10 جەلتوقسان كۇنى ارنايى شاقىرۋ بويىنشا ساكەڭ جانە ازەربايجان دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىسى اللاحشۇكۇر پاشازادە تۇركيا پرەزيدەنتى تۇرعىت وزالمەن كەزدەسكەندە ەۋروپا تىلدەرىندە سويلەسۋدەن باس تارتىپ, ورتاق قازاق-ازەربايجان-تۇرىك تىلدەرىندە اڭگىمە بولادى. ءبىزدىڭ ديپ­لوماتتان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ تاۋەل­سىزدىك الۋ تۋرالى ويىن ەستىگەن ت.ءوزال قۋانىپ, تۇركيا ءبىرىنشى بولىپ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىندايتىنىن ايتتى. شىنىندا دا, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتتارى رەسپۋب­­­ليكا تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان سوڭ, جارتى ساعاتتىڭ ىشىندە انكارادان تۇركيا رەسپۋبليكاسى قازاق كسر-ءنىڭ تاۋەل­سىزدىگىن مويىندايتىنىن جانە ديپ­لو­ماتيالىق قاتىناس ورناتۋعا دايار ەكەنىن مالىمدەدى.

1991 جىلى 16 جەلتوقساندا ن.ءا.نازار­باەۆ­تىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان تاۋەل­سىز­دىگىن جاريالادى. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىن جۇرگىزىپ, الەم ەلدەرى­مەن تەڭ قۇقىلى بايلانىس ورناتۋ ديپلو­مات­تارعا جۇكتەلدى. جاس مەملەكەتتى الەم­دىك قوعامداستىققا مويىنداتۋ جانە حا­لىق­ارالىق ۇيىمدارعا كىرۋ مىندەتىن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ت.سۇلەيمەنوۆ جانە ونىڭ ورىنباسارى س.باتىرشا- ۇلى ويداعىداي اتقاردى. بۇل – قازاق ديپلوماتياسىنىڭ ەرەكشە سىنالعان كەزى ەدى. ەكونوميكا تو­قىراۋعا ءتۇستى, كەڭەستىك يمپەريادان قال­عان يادرولىق قارۋ بار. ەسكى جۇيە كەلمەس­كە كەتىپ, جاڭا جۇيە قالىپتاسۋى وڭاي بولعان جوق. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇرامى شاعىن ەدى, شەتەلدىك تاجىريبەسى, ديپلوماتيالىق دارەجەسى بار ادامدار از بولدى. سول سەبەپتەن كەڭەس وداعىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە جۇمىس ىستە­گەن ءبىر توپ قازاق ديپلوماتى ەلگە شا­قى­رىلدى. ولاردىڭ مينيسترلىك قۇرا­مىن قالىپتاستىرۋداعى ەڭبەگىن ساكەڭ جوعارى باعالايدى.

س.باتىرشا- ۇلى ءبىر سۇحباتىندا بوس­تاندىق جولى تۋرالى بىلاي دەيدى: «قازاق­ستاننىڭ سىرتقى بايلانىسىن كە­ڭەي­تۋ ءۇشىن 1991 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىك جاريالانباي تۇرىپ-اق, ماسكەۋمەن ساناسپاي اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى دجەيمس بەيكەردى الماتىعا شاقىرىپ, ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىس جاساۋعا كەلىستى».

وسى كەزدەسۋدى جاقسى ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن س.باتىرشا- ۇلى اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى دج.بەيكەردەن العىس حات الادى. بۇل حاتتا دج.بەيكەر مىرزا الماتىعا شۇعىل ساپارىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا ءمينيستردىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ساكەڭنىڭ ەرەكشە كۇش سالىپ, ناقتى ءرول اتقارعانىن ءارى كەلىسسوزدىڭ ءساتتى وتۋىنە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن شىنايى ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى.

مينيسترلىكتىڭ باسىنا كەلە سالىسىمەن ساكەڭ قازاق كسر-ءنىڭ بۇۇ-عا مۇشە بولۋ ماسەلەسىن كوتەرەدى. ول 1990 جىلعى 6 قازاندا «لەنينسكايا سمەنا» گازەتىنە بەر­گەن سۇحباتىندا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا بۇۇ-عا مۇشە بولۋعا تولىق قۇقىلى دەگەندى اشىق ايتادى. مىسال رەتىندە بۇۇ-عا رەسەي فەدەراتسياسى, ۋكراينا كسر-ءى, بەلورۋسيا كسر-ءى مۇشە بولعانىن كەلتىرەدى. ال وداق قۇرامىندا بولعان ون بەس رەسپۋبليكانىڭ بارلىعى كەڭەس وداعىن قۇرۋ تۋرالى شارت بويىنشا تەڭ قۇقىلى. سوعان قاراماستان گازەت رەداكتورى كۇمان كەلتىرىپ: «كازاحستان پولنوپراۆنىي چلەن وون: فانتازيا يلي رەالنوست؟» دەپ سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارىن «فانتازەر» دەپ جازدى. الاي­دا ديپلوماتتىڭ ايتقانى اقيقات بولىپ, قازاقستان 1992 جىلعى 2 ناۋرىزدا بۇۇ-عا تولىق مۇشە بولىپ كىردى.

س.باتىرشا- ۇلى 1991 جىلى نيۋ-يورك قالاسىندا وتكەن بۇۇ باس اسسام­بلەيا­سى­نىڭ 46-سەسسيا جۇمىسىنا كسرو دەلە­گاتسياسى مۇشەسى رەتىندە قا­تى­سادى. ول بۇۇ قابىرعاسىندا ەلى­مىز­دىڭ تاۋەلسىزدىگىن كوكسەگەن سىندارلى ديپ­لوماتيالىق ارەكەتتەر جاسادى. س.باتىرشا- ۇلى بۇۇ جانىندا تىركەلگەن شەتەل تىلشىلەرىنە ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسىن وتكىزەدى. تاسس ءتىلشىسى ەۆگەني مەنكەس ديپلوماتتان سۇحبات الادى. كسرو دەلەگاتسياسى مۇشەسى سايلاۋ اعا بۇۇ قابىرعاسىندا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن الۋ جانە رەسپۋبليكانىڭ ۇيىمعا كىرۋى تۋرالى ماسەلەسىن اشىق كوتەرەدى. «حالىقارالىق قۇقىققا جانە قازاق كسر كونستيتۋتسياسىنا جانە بۇۇ-نىڭ جارعىسىنا سايكەس, قا­زاقستان ەگەمەندى مەملەكەت رەتىندە ۇيىم­نىڭ تولىق مۇشەسى بولۋىنا قۇقى بار جانە قازاقستان مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرا­­لى دەكلاراتسيامەن شەكتەلمەي تولىق تاۋەل­سىزدىككە بارادى», دەپ تۇڭعىش رەت باتىل مالىمدەمە جاسادى. بۇل سۇحبات تاسس ارقىلى بۇكىل الەمگە تارالدى. نەگىزىندە ول پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتان قازاقستان مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن الاتىنى, سوعان ساي ارەكەت جاساۋ تۋرالى نۇسقاۋ العان بولاتىن. بۇۇ-عا كەڭەس وداعى اتىنان بارا تۇرىپ, ونىڭ بيىك مىنبەرىن پايدالانىپ قازاقستاننىڭ مۇددەسىن كوزدەۋى ساكەڭنىڭ ديپلوماتيالىق ونەردىڭ شەبەرلىگىن جەتىك مەڭگەرگەنىن دالەلدەپ بەردى.

قازاق كسر سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, كەڭەس وداعىنىڭ بۇۇ-عا كەلگەن دەلەگاتسيا مۇشەسى س.باتىرشا- ۇلى ارنايى ۆاشينگتون قالاسىنا بارادى. ونىڭ سەبەبى اقش بالتىق جاعالاۋى ەل­دەرى, كاۆكاز, ۋكراينا رەسپۋب­لي­كا­لا­رىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قولداپ وتىردى. ال قازاقستانعا كەلگەندە اقش مەم­لەكەتتىك دەپارتامەنتى ەشقانداي پى­كىر بىلدىرمەي وتىرعان ەدى. اقش-تىڭ قازاق­ستانعا دەگەن كوزقاراسىن انىقتاۋ ءۇشىن ءمينيستردىڭ ورىنباسارى رەسمي تۇردە ۆاشينگتونداعى كەڭەس وداعىنىڭ ەلشىلىگىنەن نوتا جىبەرىپ, مەملەكەتتىك دەپارتامەنتتىڭ ورتالىق ازيا رەسپۋب­ليكالارىمەن شۇعىلداناتىن باسقارما باستىعىنىڭ ورىنباسارى دجونسونمەن كەزدەسەدى. امەريكالىق ديپلوماتقا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋعا دايىندالىپ جاتىر, سوندىقتان اقش-تان قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن قولداۋدى سۇرانادى. سونىمەن ساكەڭ اقش مەم­لەكەتتىك دەپارتامەنتىنە كىرىپ رەسمي كەلىسسوز جۇرگىزگەن ءبىرىنشى قازاق بولدى. اقش-تىڭ سىرتقى ساياساتىن قوسىمشا قا­دا­عالايتىن كونگرەسسكە دە كىرىپ, كونگرەس­سمەن دجونستونعا قازاقستاننىڭ سايا­ساتىن, ورتالىق ازياداعى ونىڭ گەو­­ساياسي ورنىن تولىق ءتۇسىندىرىپ, قول­داۋ­دى سۇرايدى. اقش-تىڭ ديپلوماتى مەن كونگرەسسمەنى جىلى قابىلداپ, قازاقستاننىڭ جوسپارىن جوعارى بيلىككە جەتكىزەمىز دەپ ۋادە بەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە الماتىدا ءبىرىنشى بولىپ اقش ءوز ەلشىلىگىن اشتى. ونىڭ رەسمي اشىلۋىن ساكەڭ ءوزى باسقاردى.

تاۋەلسىز مەملەكەت جاريالانعان سوڭ ونى بۇۇ, باسقا دا حالىقارالىق ۇيىم­دار جانە شەت مەملەكەتتەر مويىنداۋى كەرەك. پرەزيدەنت بۇل ماڭىزدى ءىستى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە تاپسىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىر ايدىڭ ىشىندە تاۋەل­سىز­دىگىمىزدى 40 مەملەكەت, ال ءبىر جىل­دىڭ ىشىندە 100-دەن اسا ەل مويىندادى.

حالىقارالىق جاعدايدى بىلمەيتىن كەيبىر جۋرناليستەر, ساراپشىلار كەڭەستىك يمپەريا ىدىراپ, ونىڭ قۇرامىنداعى ەلدەر جەكە-دارا قالعانىن «تاۋەلسىزدىك بىزگە اسپاننان تۇسكەن سىي», «ەگەمەندىك وڭاي ۋىسقا ءتۇستى» دەپ بۇرا تارتقىسى كەلەدى. دەربەستىككە جەتۋ ءۇشىن عاسىرلار بويى قانشاما ۇلت-ازاتتىق كۇرەس ءجۇردى. بابالاردان ميراسقا قالعان اتامەكەندى ساقتاپ تۇرۋ ءۇشىن تۋعان ەلدى قورعاۋدا تالاي بوزداقتاردىڭ قانى توگىلدى. XX عاسىر باسىندا الاش ارىستارى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسسە, XX عاسىردىڭ سوڭىندا بابالاردىڭ بوستاندىق اڭساعان ۇلى رۋحىن قازاقتىڭ ورىمدەي قىز-ۇلدارى 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىندە جاڭعىرتتى. دۇنيەدەگى تەڭدەسى جوق قۋاتتى ۇعىم – ازاتتىق , تاۋەلسىزدىك دەپ ەڭىرەگەن ەرلەردىڭ ەرلىگى, 1990-1991 جىلدارى پاتريوتتىق قوعامدىق ۇيىمدار, پارتيالار كۇرەسكە شىقتى, وسىلايشا تاۋەل­سىزدىككە قول جەتتى. تاۋەل­سىز­دىك جولىندا تالماي تەر توككەن قازاق ديپ­لو­ما­تيا­سىنىڭ ەڭبەگىن نەگە ايتپاسقا.

ورتالىق ازيادا قۇرىلعان جاڭا مەملەكەتتەرمەن ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتۋ, ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەستىك, شەكارا ماسەلەسىن شەشۋ پروبلەماسى تۋىندادى. سوندىقتان 1993 جىلى پرەزيدەنت جارلىعىمەن قازاقستاننىڭ وزبەكستانداعى تۇڭعىش توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قىزمەتىنە بىلىكتى ديپلومات س.باتىرشا- ۇلى تاعايىندالدى.

س.باتىرشا- ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, تا­ۋەل­­­سىزدىك جاريالاعان سوڭ ماسكەۋدەن كەل­­گەن بىلىكتى ديپلومات ءسالىم قۇرمان­عو­­جين جانە بەيجىڭنەن ورالعان قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاق كسر سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارلارى بولىپ تاعايىندالدى. ولار 1992 جىلى 2 شىلدەدە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تۋرالى ۇكىمەتتىڭ جاڭا قاۋلىسىن, ەلشىلەر, ديپلوماتتار تۋرالى زاڭنامالار, ەرەجەلەر دايارلاۋدا جانە شەتەلدەردە قا­زاقستان ەلشىلىكتەرىن اشۋدا قىرۋار ءىس اتقاردى.

س.با­تىر­شا- ۇلى وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆكە سەنىم گراموتاسىن قازاق تىلىندە سويلەپ, جازباشا دا قازاق تىلىندە تاپسىرعان ءبىرىنشى ەلشى بولدى. سول كەزدەن باستاپ ءبىزدىڭ ەلشىلەر دە ديپ­لوماتيا الاڭىندا انا تىلىندە سويلەۋدى ۇلگى تۇتتى.

وزبەكستاندا ەلشى بولىپ قىزمەت اتقار­عاندا سايلاۋ اعا قازاق دياسپوراسىمەن بايلانىستى كۇشەيتتى. وزبەكستاندا قازاقتىڭ دارىندى ازاماتتارى كوپ بولاتىن. مىسالعا, وسى ەلدەگى قازاق زيا­لىلارىن, وقىمىستىلارىن ەلگە تارتتى. ولاردىڭ ىشىندە وزبەكستانعا ەڭبەك سىڭىرگەن ارحيتەكتور, قازاقستاننىڭ ەلتاڭ­با­سىن جاساعان جانداربەك مالى­بەكوۆ, وزبەكستانعا ەڭبەك سىڭىرگەن ارحي­تەكتور, قازاق حالقىنىڭ حاندارى, بيلەرى جانە باتىرلارىنىڭ العاشقى پورترەتتەرىن سالعان سۋرەتشى ءا.بۇحارباەۆ سىندى تۇلعالار بولدى. قازىر ج.مالىبەكوۆ نۇر-سۇلتان قالاسىندا ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ارحيتەكتۋرا ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەيدى. ءا.بۇحارباەۆ بۇگىندە الماتى قالاسىنىڭ جانىنداعى رايىمبەك اۋى­لىن­دا ەڭبەك ەتۋدە. ولارعا قازاقستان ازاماتتىق پاسپورتىن قولدان تاپسىرعان ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز بولدى.

قازاقستان مەن وزبەكستان شەكاراسىن بەلگىلەۋ كۇردەلى دە قيىن ماسەلە بولدى. ەلشى شەكارانى بەكىتۋدە تاباندىلىق تانىتىپ, بۇرىنعى چەرنياەۆكا, قازىرگى «جىبەك جولى» بەكەتىنە بارىپ, ءوز اياعىمەن شەكارانى تۇگەل ارالاپ شىعىپ, الماتىعا حابار جەتكىزىپ وتىردى. ۇكىمەتارالىق دەلەگاتسيا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, ەكى جاق مامىلەگە كەلىپ, شەكارا بەكىدى.

سايلاۋ اعا 1997-2002 جىلدارى قازاق­ستاننىڭ يزرايلدەگى ەلشىلىگىنىڭ كەڭەس­شىسى جانە ءبىر مەزگىلدە قازاقستاننىڭ پالەستيناداعى ارناۋلى وكىلى قىزمەتىن اتقاردى. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قۇت­تىقتاۋ حاتتارىن پالەستينا بيلى­گى­نىڭ ليدەرى ياسير ارافاتقا تاپسىرىپ, ءبىزدىڭ ەل پالەستينا حالقىنىڭ بوس­تان­دى­عىن قولدايتىنىن جەتكىزدى. 1999 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكىنشى رەت پالەستيناعا رەسمي ساپارىندا سايلاۋ باتىرشا- ۇلى كەزدەسۋدى ۇيىمداستىردى. سول جىلداردا تاياۋ شىعىستا جۇمىس ىستەۋ قاۋىپ-قاتەرگە تولى ەكەنىن سەزىنە تۇرا تاجىريبەلى ديپلومات وت پەن وقتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ ەل مۇددەسىن مۇلتىكسىز قورعادى. قان­شا قيىن ساتتەر بولسا دا, مينيس­تر­لىك­تىڭ تاپسىرماسىن ورىنداپ, مالىمەت جينادى.

ديپلوماتيالىق قىزمەتپەن قوسا ساكەڭ انا ءتىلىمىز ءۇشىن دە تاباندى كۇرەسىپ كەلە جاتقان ازامات. ول مەملەكەتتىك ءتىل­دى ديپلوماتياعا ەنگىزۋدى قولعا الادى. ول 2007 جىلى سول كەزدەگى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مارات ءتاجيننىڭ قابىل­دا­­ۋىنا كىرىپ, قازاق تىلىنە قاتىستى كە­لە­لى ۇسىنىستار جاسايدى. قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە ەنگىزۋدى, قۇجات اينالىمىن, ەلشىلىكتەردە نوتانىڭ قازاق تىلىندە جۇرگىزىلۋىن سۇرايدى. ونىڭ بۇل ۇسىنىسىن مينيستر م.ءتاجين وڭ قابىلداپ, سودان باستاپ سىرتقى الەممەن حات-حابار الىسۋ سيپاتى انا تىلىمىزدە جۇرگىزىلەدى. بىرنەشە شەت ءتىلىن بىلەتىن ديپلوماتتار اۋەلى ءوز ءتىلىن قۇرمەتتەۋى قاجەت. ساكەڭنىڭ ۇسىنىسىمەن ديپلوماتيالىق كاسىبي مە­رە­كەنى اتاپ ءوتۋدى سول كەزدەگى سىرتقى ىستەر مينيستر م.ءتاجين ەنگىزدى.

بۇگىندە س.باتىرشا- ۇلى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ پروفەسسورى, ەكونوميكا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى. ول حالىق­ارا­­لىق قاتىناستار سالاسى ماماندارىن دايارلاۋعا بەلسەندى اتسالىسۋدا. قازاق تىلىندە العاش رەت ستۋدەنتتەر مەن ما­گيسترانت­تارعا ارنال­عان «ديپلو­ما­تيا­لىق قىزمەت جانە حالىق­ارالىق قا­تى­ناستار» اتتى وقۋلىق (2011 ج.) جازدى. تۇڭعىش رەت بۇۇ-نىڭ جار­عى­سىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ شىعاردى. «تاۋەل­سىزدىك جولىنداعى ديپلوماتيا» ەسسە-ديالوگ كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى 2017 جىلى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ديپلوماتياسى: قالىپتاسۋى, دامۋى جانە پەرس­­­­پەكتيۆالارى» اتتى عىلىمي-تاجىري­بە­لىك كونفەرەنتسيانىڭ اياسىندا ءوتتى. كونفەرەنتسياعا قاتىسقان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ر.ۆاسيلەنكو ءوز سوزىندە س.باتىرشا- ۇلى ءوزىنىڭ تەرەڭ ءبىلىمى مەن جان-جاقتى بىلىك­تى­لىگىنىڭ ارقا­سىن­دا تاۋەلسىز مەملە­كە­تى­مىزدىڭ ىرگە­سىن نىعايتۋعا ەڭبەك ءسىڭىر­دى, ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ قالىپ­تاسۋىنا زور ۇلەس قوستى, دەپ باعا بەردى. ونىڭ ەڭبە­گى جو­عارى باعالانىپ, «قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسى ديپلوماتيالىق قىزمەتىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاعىن الدى.

ەلباسى ن. نازارباەۆ: ء«سىز – قالتقى­سىز قاجىرلى ەڭبەگى وسىنداي بەرىك ىر­گە­گە ورىلگەن ورەلى جاننىڭ ءبىرىسىز. وسى­ناۋ قيىندىعى كوپ جولدا جانىمدا وزدە­رىڭىز­دەي زامانداستارىمنىڭ بول­عا­نىن مەن ماقتان ەتەمىن», دەپ سا­كەڭ­نىڭ ەڭبەگىن اتاپ ءوتتى. ال پرەزيدەنت ق.توقاەۆ: ء«سىز, بىلىكتى ديپلومات رەتىندە تاۋەلسىزدىك ءۇشىن ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىن سارابدال جۇرگىزۋگە اتسالىسىپ, ءوزىڭىزدىڭ ايرىقشا قابىلەتىڭىزدى تولىق كورسەتە ءبىلدىڭىز. كاسىبي شەبەرلىگىڭىز, پرينتسيپشىلدىگىڭىز جانە تاباندىلىعىڭىز ءتارىزدى بىرقاتار قاسيەتتەرىڭىزدىڭ ارقا­سىن­دا لايىقتى قۇر­مەت­كە بولەندىڭىز», دەپ جوعارى باعا­لادى.

بۇگىندە ول جاس بۋىن ديپلوماتتارعا باعدار بەرىپ, دارىستەر وقىپ, عىلىمي جەتەك­شىلىك ەتەدى. سونىمەن قاتار سىرت­قى ىستەر ءمينيسترىنىڭ شتاتتان تىس كەڭەس­شى­سى, «ديپلومات ءنازىر تورەقۇل ۇلى» قو­عامدىق قورىنىڭ توراعاسى. قازاقتان شىققان بەلگىلى تاريحشى «قادىرعالي بي جالايري» حالىقارالىق قورى پرەزي­دەنتىنىڭ ورىنباسارى. ساكەڭ رەسەي­دىڭ افريكا ينستيتۋتىنىڭ قوعامدىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى. كوپتەگەن مەملەكەتتىك, حالىقارالىق, ۆەدومستۆولىق ناگرادالارمەن ماراپاتتالعان. اتاپ ايتساق, «قۇرمەت» جانە «پاراسات» وردەندەرىنىڭ, ءنازىر تورەقۇلوۆ اتىنداعى مەدالدىڭ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەل­سىز­دىگىنە 25 جىل» مەرەيتويلىق مە­دالى­نىڭ يەگەرى. وزبەكستاننىڭ قازاق­ستان­داعى ەلشىسى ساكەڭدى ەكى ەل اراسىنداعى دوستىقتى نىعايتۋعا جاساعان ەڭبەگى ءۇشىن وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «قۇرمەت» گراموتاسىمەن ماراپاتتادى.

بيىل ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا بەلسەندى ەڭبەك ەتكەن كورنەكتى ديپلومات سايلاۋ باتىرشا- ۇلىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى. ونىڭ ونەگەلى ءومىر جولىنا قاراپ جاس ۇرپاق رۋحتانىپ, ۇلگى الارى ءسوزسىز.

گۇلسىم ەڭسەپوۆا