يەسى جوق كول جەتىم

كوكشەتاۋ دەسە كوز الدىڭا ارۋدىڭ ساۋكەلەسىنە تاققان سەكسەن مارجان ىسپەتتى سەكسەن كولدىڭ ەلەستەرى بار. شىن­تۋايتىندا, اكىمشىلىك-اۋماقتىق وزگەرىسكە تۇسپەي تۇرعان كەزدىڭ وزىندە 1959 جىلعى «تىڭ ايماعىنداعى جەرۇستى سۋ قورلا­رى» تاقىرىبىنداعى مونوگرافيادا بۇ­رىن­عى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىن­دا 1 515 كول بار دەپ تايعا تاڭبا باسقان ەتىپ جازىلعان. ونىڭ ىشىندە 1 320 كول تۇششى سۋلى, اقباس تولقىندارى اسپانعا اتىپ جاتقان شالقار. بۇگىندە زامانىندا بالىعى تايداي تۋلاعان وسىناۋ كولدەر­دىڭ قانشاسى «كارى» كولگە اينالعانىن تاپ ­باسىپ ايتۋ قيىن.

قازىر وڭىردەگى 360 كول بالىق شارۋا­شى­لىعىن دامىتۋ قاجەتتىلىگىنەن تالاپتى كاسىپكەرلەرگە زاڭناماعا سايكەس كونكۋرس ارقىلى تاپسىرىلىپ بەرىلگەن.

– كولگە دە يە كەرەك ەكەندىگى بەلگىلى, – دەيدى «ەسىل» وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى نىعمەت قاۋاشەۆ, – كول تارتقان قاسىرەت سول يەسىزدىكتىڭ سالدارىنان. يەسى جوق كولگە براكونەرلەر اۋەس. قاراۋسىز قالعاندىقتان سۋ جولدارى جابىلىپ, بۇلاق كوزى بىتەلىپ, قامىس باسىپ كەتەدى. ەل ەگەمەندىگىن العاننان بەرى وسى باعىتتا تالاي شارۋا تىندىرىلدى. قازىرگى زاڭناما بويىنشا 5 جىلدان 49 جىلعا دەيىن جالعا بەرىلەدى.

ينسپەكتسيا باسشىسىنىڭ ايتۋى­نا قاراعاندا, سۋ ايدىنىن جالعا الۋشى­لاردىڭ مىندەتى دە از ەمەس. كولدى ۇزاق مەر­­­زىمگە جالعا الۋشى مىندەتتەمە اياسىن­دا بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جوس­پارىن ءتۇزۋى كەرەك. الدىمەن كول سۋىن ساراپتامادان وتكىزىپ, زەرتتەۋ جۇمىس­تا­رىن جۇرگىزەدى. سالا ماماندارىمەن كە­لىسىمشارت جاسالادى. كولدەگى بالىقتىڭ ساناعىن جۇرگىزىپ, كەشەندى زەرتتەۋ قولعا الىنادى. قىستىڭ كۇنى, اسىرەسە, تايىز كولدەردىڭ مۇزىن ويىپ, بالىققا قاجەتتى وتتەگىن جىبەرۋ قاجەت. جازدا قامىستان تازارتۋ مىندەت.

ەسەسىنە مەملەكەت تاراپىنان كورسەتى­­لىپ جاتقان قامقورلىق ۇشان-تەڭىز. اتاپ ايتاتىن بولساق, بەس ءتۇرلى سۋبسيديا بەرى­لەدى. بالىققا قاجەتتى ازىقتى ساتىپ ال­عان شىعىننىڭ 30 پايىزىن مەملەكەت وتەيدى. وسى ارادا كاسىپكەرلەرگە قۇلاققا­عىس ەتەتىن ءبىر جاي بار. جەرگىلىكتى جەردە قولعا الىنباي جاتقان شارۋا وسى. سۇرانىسقا يە, تابىستى ءىس. قازىر جەرگىلىكتى جەردە مۇنداي ءونىم از بولعاندىقتان, رەسەيگە يەك ارتىپ وتىرمىز. راس, وزىمىزدە دە بار, ماسەلەن, جاقسى اۋدانىنىڭ ەلەۆاتو­رىن­دا وندىرىلەدى. دەگەنمەن بۇل جەتكىلىك­سىز. اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى قولعا السا, ەكى جاققا بىردەي پايدالى بولماق. تابيعات پايدالانۋشىلار بالىق شاباقتارىن ساتىپ السا, عىلىمي مەكەمەلەرمەن جۇمىس ىستەسە, بالىق اۋرۋىن ەمدەۋگە ءدارى-دارمەكتەر پايدالانسا, ءوز سۋ ايدىندارىنداعى بالىقتاردىڭ انا­لى­عىنان تۇقىم السا, جۇمسالعان قارا­جاتتىڭ 50 پايىزى مەملەكەت تاراپىنان قاي­تارىلادى. بالكىم, بۇل جايدى وقىر­ماننىڭ كوبى بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. سوندىقتان تاراتا ايتىپ وتىرمىز.

كولدىڭ قامىسىن شاباتىن, تابانىن­داعى بىتەلىپ قالعان بۇلاق كوزىن اشاتىن, قار سۋى اعاتىن جىلعالاردى تازارتاتىن ارنايى تەحنيكا كەرەك. ينسپەكتسيا باس­شى­سىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وسىنداي قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەرگە سۋبسيديا تو­لەۋ جايى قازىر مينيسترلىك تاراپىنان قاراستىرىلۋ ۇستىندە.

تابيعات پايدالانۋشىلارى اراسىندا جالعا العان كول توڭىرەگىن مۇنتاز­داي ەتىپ تازالاپ, وزەكشەلەر مەن جىلعالار­دى ارشىپ, بۇرىن جابىلىپ قالعان بۇ­لاق كوزدەرىن اشىپ, تابيعاتقا جاناشىر­­لىق جاساپ وتىرعاندار از ەمەس. ولار­دىڭ قاتارىنان بۋراباي باۋرايىنداعى بىرنەشە كولدى جالعا العان «ارەكەت 2030» سەرىكتەستىگى, زەرەندى اۋدانىندا­عى سولداتكول كولىن جالعا العان جەكە كاسىپكەر اللابەرگەن تاشەنوۆتى ايتا كەتۋگە بولادى. كەرىسىنشە, ۇزاق مەرزىمگە جالعا العانىمەن, شىبىق باسىن سىن­دىر­ماعاندار دا كەزدەسەتىنى بەلگىلى. سوڭ­عى بەس جىلدىڭ ىشىندە ءوز مىندەتتەرىن دۇ­رىس ورىنداماعان جيىرمادان استام تا­بي­عات پايدالانۋشىدان كول سوت ارقى­لى قايتارىلىپ الىنعان.

كوكشەتاۋ كولدەرىندە قازىر بالىق­تىڭ ەكى ءتۇرىن وسىرۋگە مۇمكىندىك بار. ءبىرىنشىسى, ريپۋس, ەكىنشىسى اق بالىقتار. ريپۋس بالىعىنىڭ تۇقىمىن زەرەندى تۇقىمباعىنان الۋعا بولادى. نۇر-سۇل­تان قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى مايبالىق, قارا­عاندى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىس­تارىنداعى تۇقىمباقتاردان جەتكىزگەن­­نىڭ وزىندە تاۋارلى بالىق شارۋاشىلىعى­­مەن اينالىساتىن 57 ۇجىمنىڭ قاجەتتىلى­­گىن وتەي المايدى. دەمەك, نەگىزگى كۇش ءتۇ­سىپ وتىرعان زەرەندى تۇقىمباعىن قايتا جاڭعىرتۋ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە بولىپ قالا بەرەدى. ەلىمىز بويىنشا جىلىنا 270 مىڭ توننا بالىق وندىرىلسە, ونىڭ 10 تونناسى عانا اقمولا وبلىسىنىڭ ۇلەسىندە ەكەن. سوندىقتان, بۇل ورايدا مىقتاپ ويلانۋعا تۋرا كەلەدى. ءسوز اراسىندا بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ارنالعان باعدارلامانىڭ بار ەكەنىن ايتا كەتەلىك. وسى باعدارلاماعا سايكەس 2030 جىلعا دەيىن وندىرىلەتىن بالىق كولەمى 10 مىڭ توننا تاۋارلى بالىققا جەتۋى كەرەك. بۇل وتە اۋقىمدى ءىس. بيىل وڭىردەگى بارلىق تابيعات پايدالانۋشىلار 143 توننادان استام بالىق ءوسىرىپ وتىر. كەلەسى جىلى بۇل كورسەتكىش 952 تونناعا جەتەدى دەگەن ءۇمىت بار. جىل سايىن قارقىن السا, مەملەكەت تاراپىنان بەرىلىپ جاتقان سۋبسيديانى ءتيىمدى پايدالانسا, ودان كەيىنگى جىلدارى ءونىم كولەمىن 2,5 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ مۇمكىن دەپ ەسەپتەلگەن. قازىر وسى مىندەت ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس اتقارىلۋدا. تاۋارلى بالىقتار ىشىندە اسا قىمبات باعالى فورەل بالىعىن ءوسىرۋ تاجىريبەسى قالىپتاسۋدا. ستەپنوگورسك قالاسىنىڭ جانىنداعى «كامەننىي كارەر» دەپ اتالاتىن سۋ ايدىنىندا تەرەڭ, سالقىن سۋدى جاقسى كورەتىن بالىقتىڭ وسى ءتۇرى ءوسىرىلىپ, جىل سايىن 20 توننادان استام ءونىم وندىرىلۋدە.

بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن جاساۋمەن قا­تار, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا دا سەپ­تىگىن تيگىزەدى. ماسەلەن, تابيعات پايدا­لانۋشىلار وزدەرى جالعا العان كولگە قورىق­شى ۇستاۋعا مىندەتتى. ونىڭ كيىم-كەشەگى, تەحنيكاسى, بايلانىس قۇرالدارى تابيعات پايدالانۋشىنىڭ تاراپىنان. وعان بالىق اۋلاۋشىلاردى قوسساڭىز, ءبىر كولدى دۇرىستاپ پايدالانۋ ارقىلى بىرنەشە ادامدى جۇمىسپەن قامتۋعا ابدەن بولادى.

جەرگىلىكتى بالىق مولايسا, الىس-جا­قىن شەتەلدەردەن جەتكىزىلىپ جاتقان بالىق ونىم­دەرىمەن باسەكەلەستىك پايدا بو­لىپ, بۇل تاعامنىڭ ءتۇرى قولجەتىمدى بو­لار ەدى. بۇل ءۇشىن سانىن كوبەيتىپ, ساپا­سىن ارتتىرۋ قاجەت. دۇنيەجۇزىلىك دەن­ساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ۇسىنىسىنا قارا­عاندا, ءار ادام جىلىنا 14 كيلوعا جۋىق بالىق ونىمدەرىن تۇتىنۋ قاجەت بولسا, ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ كورسەتكىشى 4,5 كيلودان اسپايدى. دەمەك, بۇل ورايدا­عى ولقىلىقتىڭ ورنى مەنمۇندالاپ ­تۇر. وندىرىستىك كولدەردەن قازىر جىلىنا 1 مىڭ تونناعا جۋىق بالىق وندىرىلۋدە.

– بالىق سانىن كوبەيتۋدىڭ ءبىر جولى ينتەنسيۆتى باعىت, – دەيدى ينسپەكتسيا باسشىسى نىعمەت امانگەلدى ۇلى, – تابيعات پايدالانۋشىلار كولدەگى ۇساق بالىقتان ارىلىپ, تەك حالىقتىڭ قاجەتىنە وراي تاۋارلى بالىق وسىرگەنى ءجون. ايتپەسە, «كۇرىشتىڭ ارقاسىندا كۇرمەك سۋ ىشەدى» دەگەندەي, كادەگە جارامايتىن قۇنسىز بالىق ازىققا ورتاق بولادى.

ينسپەكتسيا باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قا­راعاندا, ءتول تابيعاتقا جاسالىپ جاتقان قامقورلىق از ەمەس. ينسپەكتسيانىڭ ماتە­ريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى جىل سايىن جاق­سارىپ كەلەدى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا جول تاڭدامايتىن 4 اۆتوكولىك, 2 قايىق بەرىلگەن. وسىنداي قامقورلىق ارقىلى باعا جەتپەس بايلىق­تى ۋاقتىلى قاداعالاۋ, براكونەرلەر­دىڭ جولىن كەسۋ مۇمكىندىگى ارتا تۇسپەك.

شيىرىپ ايتقاندا, شارۋا شاش ەتەكتەن. اق داستارقاندى بالىق ونىمدەرى­مەن بايىتا ءتۇسۋدىڭ مۇمكىندىگى دە زور. ءار جىل سايىن وڭىردەگى وننان استام كول تۇبەگەيلى زەرتتەلىپ, بالىق ءوسىرۋ مۇمكىندىگى بولسا, تىزىمگە قوسىلادى ەكەن. تابيعي بايلىق مەلدەكتەپ تۇر. تەك سونى ىسكە جاراتاتىن, بار دۇنيەنىڭ باعاسىن بىلەتىن يە كەرەك.