ەلباسى رەفورمالارىنىڭ ماڭىزى جوعارى

600-دەن استام شەتەلدىك جانە وتاندىق ساراپشى, ساياسي پارتيالاردىڭ, حالىقارالىق ۇيىم­داردىڭ جانە 15 ەلدىڭ, ونىڭ ىشىن­دە رەسەي, قىتاي, اقش, ەۋرو­پا, تۇركيا, ازەربايجان جانە ور­­تا­لىق ازيا ديپلوماتيالىق كور­پۋ­سىنىڭ وكىلدەرى سايلاۋ جۇيەلەرىن دامىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن, زاماناۋي ەلەكتورالدى ترەند­تەردى, ءداستۇرلى جانە بالاما يدەو­لوگيالاردىڭ كەلەشەگىن تالقىلاۋ ءۇشىن پانەلدىك سەسسيالارعا قاتى­سادى.

فورۋمعا قاتىسۋشىلاردى قۇتتىقتاي وتىرىپ, Nur Otan پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باۋىرجان بايبەك بۇل كەزدەسۋ قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا ءوتىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ء«بىزدىڭ ەلىمىز وسى ۋاقىت ارالىعىندا عاسىرعا تاتيتىن ۇلكەن جولدى ءجۇرىپ ءوتتى. اۋىر سىناقتاردى ەڭسەرە وتىرىپ, حالقىمىز مەملەكەتتىلىگىن قايتا جاڭعىرتىپ, ءوزىنىڭ عاسىرلار بويعى تاۋەلسىزدىك تۋرالى ارمانىن اقيقاتقا اينالدىردى. تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەتە ويلاستىرىلعان باتىل رەفورمالارى قىسقا ۋاقىت ىشىندە حالىقتى ۇيىستىرىپ, بولاشاققا دەگەن ءۇمىت پەن سەنىم ۇيالاتتى. ورنىقتى ەكونوميكاسى بار تابىستى, بەي­بىت­سۇيگىش مەملەكەت قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى», دەدى ب.بايبەك.

ول قازاقستاننىڭ 30 جىلدىق دامۋىنىڭ باستى جەتىستىكتەرى رەتىندە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ, يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, سە­مەي پوليگونىن جابۋ, ەلىمىزدىڭ جا­ڭا استاناسىنىڭ سالىنۋى مەن ەجەل­گى تۇركىستاننىڭ قايتا تۇلەۋى, بارلىق مەملەكەتپەن تاتۋ قا­رىم-قاتىناس ورناتىپ, 15 مىڭ كم مەملەكەتتىك شەكارانى بەكىتۋ, ەكونوميكانى نارىقتىق ترانسفورماتسيالاۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن تۇبەگەيلى رەفورمالار جانە ۇلت­تىق قور قۇرۋ, الەۋمەتتىك جانە كولىك ينفراقۇرىلىمىنا بولىن­گەن اۋقىمدى ينۆەستيتسيالار, حا­لىق سانىن ۇلعايتۋ سياقتى ت.ب. وڭ ىستەردى اتادى. ب.بايبەكتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جەتىستىكتەردىڭ بارلىعى قاۋقارلى مەملەكەتتىك قوعامدىق-ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ, دامىعان ادام كاپيتالىنىڭ, قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپا­سىنىڭ جاقسارۋىنىڭ, سون­داي-اق تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا جولعا قويىلعان Nur Otan پار­تياسى سەكىلدى ۇستەم ساياسي كۇشى بار كوپپارتيالى جۇيەنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار, ونىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدىڭ پارتيالىق-ساياسي جۇيە­سىنىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قالىپتاسۋىن نەگىزگى 3 كەزەڭگە بولۋگە بولادى. ءبىرىنشى ونجىلدىق – كوپپارتيالىقتى زاڭدى تۇرعىدا بەكىتۋ, پارتيالاردىڭ ينستيتۋتتانۋ كەزەڭى. ەكىنشى ونجىلدىق – پارتيانىڭ ساپالى نىعايۋى, ماجوريتارلىقتان پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسىنە بىرتىندەپ كوشۋ كەزەڭى. ءۇشىنشى ونجىلدىق – ۇستەم ساياسي كۇشى بار كوپپارتيالى جۇيەنىڭ قازاقستاندىق مودەلىنىڭ قالىپتاسۋى. «وسىدان 10 جىلداي بۇرىن ەلباسى كوپپارتيالى جۇيەنىڭ ءارى قارايعى ۇزاقمەر­زىمدى دامۋىنا نەگىز قالا­عان «قازاقستان-2050» ستراتە­گيا­سىن, ال 2015 جىلى بەس ينستي­تۋ­تسيونالدىق رەفورمانى ۇسىندى. كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ناتيجەسىندە پارلامەنتتىڭ ءرولى كۇشەيىپ, ۇكىمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارتتى. پارلامەنتتىك پارتيالار اتقارۋشى بيلىككە ىقپال ەتۋدىڭ قوسىمشا تەتىكتەرىنە يە بولدى. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا (ەىدۇ) مۇشە ەلدەردىڭ 60%-دان استامىنىڭ تاجىريبەسى بويىنشا پروپورتسيو­نالدى سايلاۋ جۇيەسىنە كوشۋ تولىق جۇزەگە اسىرىلدى», دەدى ول.

ب.بايبەك اتاپ وتكەندەي, 2019 جىلدان باستاپ پارتيالىق-ساياسي جۇيەنىڭ دامۋى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جۇزەگە اسىرىپ جاتقان ساباقتاستىق سايا­ساتى اياسىندا جالعاسۋدا. «قاسىم-جومارت توقاەۆ العاشقى جول­داۋىندا: ء«بىز ساياسي رەفورمالاردى «اسىعىستىققا سالىنباي», كەرىسىنشە, كەزەڭ-كەزەڭىمەن, تاباندى تۇردە جانە جان-جاقتى وي­لاستىرىپ جۇزەگە اسىراتىن بولا­مىز. ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-سايا­سي ءومىرىن جاڭعىرتپاي, تابىستى ەكو­نوميكالىق رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل – ءبىزدىڭ ۇستاناتىن باستى قاعيداتىمىز» دەدى. سول ساتتەن باستاپ ەلىمىزدە سايا­سي رەفورمالاردىڭ بىرنەشە پاكەتى جۇزەگە اسىرىلدى. پار­تيالار ءۇشىن تىركەۋ كەدەرگىسى مەن ماجىلىسكە وتۋگە ارنالعان كەدەرگى زاڭنامالىق تۇرعىدا ازايتىلدى, سايلاۋالدى تىزىمدەردە ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن كۆوتا بەلگىلەندى, پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتى بەكىتىلدى, ميتينگىلەر وتكىزۋدىڭ حاباردار ەتۋ قاعيداتى, سونداي-اق اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ ينستيتۋتى ەنگىزىلدى», دەدى پارتيا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2019 جىلدىڭ تامىز ايىندا ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان پارتيانى جۇيەلى «قايتا جانداندىرۋ» Nur Otan-عا جىل باسىندا ءماجىلىس پەن ءماسليحات سايلا­ۋىندا تيىسىنشە 72% جانە 82% جيناپ, ايقىن جەڭىسكە جەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. ساياسي تاجىريبەدە العاش رەت پرايمەريز وتكىزىلىپ, حالىقتىڭ سۇرانىسى نەگىزىندە ءار وبلىس, قالا جانە اۋدان ءۇشىن 216 سايلاۋالدى باعدارلاما جاسالدى. تۇتاستاي العاندا, پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا سايلاۋعا جۇيەلى تۇردە كوشۋ پارتيالاردىڭ ساي­لاۋالدى ۋادەلەرىنە جاۋاپ­كەر­شىلىكتەرىن ارتتىرا وتىرىپ, ولاردىڭ بارلىق دەڭگەيدە ينستي­تۋ­تسيونالدى نىعايۋىنا جاعداي جاسادى. «بيىل العاش رەت وتكى­زىلگەن اۋىل اكىمدەرىنىڭ تىكە­لەي سايلاۋىندا Nur Otan وكرۋگ­تەردىڭ 80%-دان استامىندا جەڭىسكە جەتتى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تىكەلەي سايلاۋلار حالىقتىڭ 40%-دان استامىن قۇراي­تىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مۇد­دەسىن قوزعايتىن ساياسي رەفور­ما­لاردىڭ دايەكتى بولىگى بولعا­نىن اتاپ ءوتتى. ناتيجەسىندە, بۇ­گىندە قازاقستاننىڭ ماجىلىستە – 3, جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندار – ءماسليحاتتاردا – 5, اۋىلدىق اكىمدەر دەڭگەيىندە 6 ساياسي پارتياسى وكىلدىك ەتۋدە. وسىلايشا, اتالعان جىلدار ارالىعىندا قا­لىپ­تاسقان Nur Otan پارتياسى ۇستەم­دىك ەتەتىن كوپپارتيالى جۇيە تا­ۋەلسىزدىكتىڭ ماڭىزدى جەتىس­تىگى دەپ نىق ايتۋعا بولادى», دەدى ب.باي­بەك.

دەگەنمەن قازىرگى پروبلەما­لار­دىڭ جاھاندىق سيپاتى بۇكىل مەم­لەكەتتەردىڭ ءوزارا تىعىز قارىم-قاتىناس جاساپ, ۇيلەسە ارەكەت ەتۋىن تالاپ ەتۋدە. وسى جاعى­نان العاندا, بيلەۋشى پارتيالار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ەرەك­شە ماڭىزعا يە. ب.بايبەك فورۋم­نىڭ پارتيالاردىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە مەملەكەتتەر مەن حا­لىقتار اراسىنداعى دوستىق پەن ىن­تىماقتاستىقتى ودان ءارى نى­عاي­تۋعا دا ءوز ۇلەسىن قوساتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.

فورۋم سپيكەرلەرىنىڭ ءبىرى پرە­زي­دەنتى اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى داۋرەن اباەۆ بولدى. ول Nur Otan-نىڭ ليدەرى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ پارتيا توراعاسى وكىلەتتىگىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆقا بەرۋ تۋرالى تاياۋداعى شەشىمى پارتيالىق جۇيە ەۆوليۋتسياسىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى بولعانىن اتاپ ءوتتى. «وسىناۋ پاراساتتى شەشىم قازاق­ستان حالقى تاراپىنان قولداۋ تاپ­تى. بۇگىندە ءبىز مەملەكەت باسشى­سىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن ونىڭ «ساباقتاستىق. ادىلدىك. ور­لەۋ» اتتى ساياسي ۇرانى اياسىندا العا قاراي قارقىندى قادام باسۋدا­مىز», دەدى د.اباەۆ.

ازيالىق ساياسي پارتيالاردىڭ حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىنىڭ باس حاتشىسى چو بيون چجە قازاق­ستاننىڭ سىرتقى ساياسات سالا­سىن­داعى جەتىستىكتەرىنە توقتالدى. «قازاقستان كورشىلەرىمەن عا­نا ەمەس, سونىمەن بىرگە باتىس ەل­دەرىمەن دە جاقسى قارىم-قاتى­ناستا. قازاقستان حالىقارالىق ۇيىم­دارمەن, باسقا دا پارتيالار­مەن سىندارلى ديالوگ ورناتتى. وسىلايشا, Nur Otan پارتيا­سى حالىقارالىق قاتىناستار لوكوموتيۆتەرىنىڭ ءبىرى قىزمەتىن اتقارۋدا», دەدى چو بيون چجە.

«ەدينايا روسسيا» پارتياسى باس كەڭەسى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى اندرەي كليموۆ قازاقستان مەن رەسەيدىڭ بيلەۋشى پارتيالارى اراسىنداعى دوستىق بايلانىستاردى اتاپ ءوتتى. ء«بىز ءوز تاراپىمىزدان Nur Otan پارتياسىنىڭ پرايمەريز وتكىزۋ تاجىريبەسىن, جاستار قاناتىن دامىتۋىن, ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىن قابىلداۋ ءۇشىن ونلاين-رەسۋرستاردى پايدالا­نۋىن جانە الاڭىندا وسى فورۋم ءوتىپ جاتقان قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىن مۇقيات قاراپ وتىرامىز», دەدى ا.كليموۆ.

قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى حالىقارالىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى تسيان حۋن­شان ەكى ەلدىڭ بيلەۋشى پارتيالارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ءارى قاراي نىعايتۋعا سەنىم ءبىلدىردى. «Nur Otan پارتياسى قۇرىلعان ساتى­نەن باستاپ شىن مانىندە بىرقاتار تا­ريحي رەفورمانى ىسكە اسىردى. ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىز ەكى­جاقتى قارىم-قاتىناستاردى, ونىڭ ىشىندە پارتيالىق دەڭگەيدە دامىتۋدى جالعاستىرا بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن», دەدى قكپ وكىلى.

تۇركيانىڭ ادىلەت جانە دامۋ پارتياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەفكان الا: «قازاقستاننىڭ اتى تۇراقتىلىقپەن استاسىپ جاتىر. ارينە, مۇندا پارتيانىڭ ءرولى زور. ءبىزدىڭ ءبارىمىز ەلدىڭ ەكو­نو­ميكالىق يگىلىكتەرىنە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلگەنىن بايقاپ وتىرمىز. جاڭا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باسشىلىعىمەن جالعاستىرىلىپ جاتقان رەفورمالار بۇدان دا زور جەتىستىكتەرگە باستايتىنىنا سەنىمدىمىن», دەدى ە.الا.

ەۋروپا كەڭەسىنىڭ پارلا­مەنت­تىك اسسامبلەياسىنداعى (ەكپا) ەۋروپالىق كونسەرۆاتور­لار مەن دەموكراتيالىق اليانس توپتارىنىڭ باس حاتشىسى توم ۆان دايك Nur Otan پارتياسىنىڭ ەلدىڭ پارتيالىق-ساياسي جۇيەسىن قالىپ­تاستىرۋداعى رولىنە ءوز باعاسىن بەردى. «پارتيا قۇرىلعاننان بەرگى 20 جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە قازاقستاننىڭ ساياسي لاندشافتىندا نىق ورنىقتى. ساياسي قىزمەتتە ايەلدەر مەن جاستارعا بارىنشا قولداۋ كورسەتىلىپ, پارتيالىق تىزىمدەردە 30% كۆوتا كوزدەلگەن. ەۋروپا كەڭەسىنىڭ 15 مەملەكەتىنىڭ پارلامەنتتەرىندە گەن­دەرلىك تەڭدىك دەڭگەيى قازاق­ستان­دا­عىدان تومەن دەپ ايتا الامىن», دەدى توم ۆان دايك.

اقش وكىلدەر پالاتاسىنىڭ ەكس-مۇشەسى, رەسپۋبليكاشىلار پارتياسىنىڭ وكىلى كۋرت ۋەلدون ساياسي پارتيالاردىڭ جانە باسقا دا قوعامدىق-ساياسي ۇيىمداردىڭ ءرولى وتە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «ولاردىڭ اراسىندا قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى پارتياسى – Nur Otan-عا جە­تەك­­شى ءرول بەرىلەدى», دەدى ك.ۋەل­دون.

ۇلىبريتانيانىڭ كونسەر­ۆا­تيۆتىك پارتياسىنىڭ وكىلى, لورد­تار پالاتاسىنىڭ مۇشەسى دجەي­مس ۋورتون Nur Otan پارتيا­سىنىڭ دەموكراتيا مەن ورتاق قۇن­دىلىقتاردى دامىتۋداعى جەتىس­تىكتەرى بويىنشا ءوز اسەرىمەن ءبولىستى.