ءۇشىنشى سەكتور: تۇراقتى دامۋ مۇددەسىندەگى ارىپتەستىك

تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمداردىڭ جۇمىسى وتكەن عاسىردىڭ 90-جىل­دارىنان باستاۋ الادى. دەمو­كراتيالىق ۇردىستەردى جۇزەگە اسى­رۋدا ازاماتتىق قوعامنىڭ ما­ڭىزدى بولىگى رەتىندە ءۇشىنشى سەك­توردىڭ ءرولىن ارتتىرۋ ماسەلەسى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋعا يە.

اۋىل-ايماقتارداعى ازاماتتىق باستامالاردى دامىتۋ, ادام قۇ­قىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قور­عاۋ, ينكليۋزيا جانە ەكولوگيا تا­قىرىبىن قوزعاعان پلەنارلىق وتىرى­ستا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتى وقىلدى. «ازاماتتىق قوعام قۇرۋ – ءبىز ءۇشىن نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى. سونىڭ جارقىن مىسالى – ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن 2003 جىلدان بەرى وتكىزىلىپ كەلە جاتقان فورۋم. ديالوگتىڭ بۇل مودەلى كوپتەگەن ماسەلەنى تالقىلاۋ جانە ۇسىنىستار ازىرلەۋ ءۇشىن ءتيىمدى پىكىرتالاس الاڭىنا اينالدى. فورۋم ازاماتتىق باستاما­لار­دى قولداۋ ءۇشىن جۇيەلى شارا­لار قابىلداۋعا ىقپال ەتەدى. سون­داي-اق ستراتەگيالىق جانە زاڭ­نامالىق قۇجاتتاردى دايىن­داۋعا جاردەمدەسەدى. وتكەن جى­لى مەنىڭ جارلىعىممەن «ازا­ماتتىق قوعامدى دامىتۋ» تۇ­جى­رىمداماسى بەكىتىلدى. بۇل قۇجات بيلىك ورگاندارى مەن قوعامدىق ۇيىم­داردىڭ ارىپتەستىگىن كۇشەي­تۋدى كوزدەيدى», دەلىنگەن پرە­زي­دەنت قۇتتىقتاۋىندا.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇت­تىق­تاۋىن وقىعان پرەزيدەنت اكىم­شىلىگى باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى داۋرەن اباەۆ وتىز جىل ىشىندە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن كونسترۋكتيۆتى ديالوگ جانە تاۋەل­سىزدىككە جەتۋدەگى ازاماتتىق قو­عامنىڭ ۇلەسىنە توقتالدى. «بۇل يگى ءىستىڭ باسى سەمەي  پوليگونىن جابۋدان باستالىپ, ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىن قابىلداۋمەن جالعاسىن تاپتى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستانداعى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ سانى 14 ەسەگە دەيىن ءوسىپ, بۇگىندە ەلىمىزدە 22 مىڭنان استام ۇيىم جۇمىس ىستەپ كەلەدى», دەدى داۋرەن اباەۆ. ازاماتتىق سەك­توردىڭ قارقىندى دامۋىن مەم­لەكەت تاراپىنان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى قارجىلاندىرۋ ماسە­لەسى جولعا قويىلعاندىعىمەن بايلانىستىرا كەلىپ, داۋرەن اباەۆ وسى جىلداردا بۇل سالاعا 140 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات بولىنگەنىن جەتكىزدى. وتكەن جىلى پرەزيدەنت جارلىعىمەن ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ون جىلدىق تۇجىرىمداماسى قا­بىلداندى. قۇجاتتىڭ باستى ماق­ساتى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جۇ­مىسىن دامىتۋعا قولايلى جاع­دايلار جاساۋ, مەملەكەت پەن قوعام­نىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل جولدارىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە حالىقارالىق ۇيىم­دارمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعاي­تۋ, دونورلىق جانە قايىرىمدىلىق قىز­مەتكە قاتىساتىن بيزنەس قۇرى­لىمدارى مەن ازاماتتار ءۇشىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق شارالاردى ىنتالاندىرۋ ماسەلەلەرى دە قامتىلعان.

جيىننىڭ مودەراتورى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى ايدا بالاەۆا «فورۋم اياسىنداعى ديالوگ – ەلدەگى ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋدىڭ جاڭا كەزەڭى. بيىلعى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ەل پرەزيدەنتى ازاماتتاردىڭ قۇ­قىعى مەن بوستاندىعىن ءارى قا­راي قامتاماسىز ەتۋ شارالارى تۋرالى قاۋلى ەتتى. وسىدان وتىز جىل بۇرىن تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەل­باسى باستاپ, پرەزيدەنت جال­عاس­­تى­رىپ وتىرعان بۇل ءۇردىس ال­داعى ۋا­قىتتا دا ءوز جالعاسىن تا­با­تىن بولادى. ۇكىمەتتتىك ەمەس ۇيىم­­دار اراسىنداعى ديالوگ ءبىر عانا فو­رۋممەن شەكتەلىپ قال­ماي, وڭىر­لەردە مەملەكەتتىك ورگان­دار جانە ازاماتتىق قوعام ارا­سىن­­داعى ون كۇندىك شارالارمەن باس­تاۋ الدى. وسى ورايدا اتال­عان فورۋم ەلىمىزدىڭ ازاماتتىق قو­عام بەلسەندىلىگىنىڭ ماڭىزىن اشا ءبىلدى», دەپ اتاپ ءوتتى. ايدا با­­لاەۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز­دىڭ دا­مۋىنا باعىتتالعان قوعام­نىڭ العى­شارتتارى تۇڭعىش پرە­زيدەنت – ەلباسى ن.نازار­باەۆ­تىڭ باستاماسىمەن العاش ءى فو­رۋمدا تالقىلانعان بولا­تىن. سول كەزەڭنەن بەرگى ارا­لىقتا الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە قو­عامنىڭ نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن جۇ­مىس ىستەپ جاتقان ۇيىمدار قاتا­رى ارتىپ كەلەدى. اسىرەسە ۇكىمەت­تىك ەمەس ۇيىمداردىڭ پاندەميا كەزىندەگى بەلسەندىلىگىن ەرەكشە اتاپ وتەمىز. بۇگىندە تۇجى­رىم­دامانى دامىتۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى جۇزەگە اسۋدا. وسى باعىتتا ۇيىم­داستىرۋشىلىق جۇمىستارمەن قاتار قوعامدىق كەڭەستەر, ۆو­لونتەرلىك, قايىرىمدىلىق قىز­مەتتەر تۋرالى زاڭناماعا تولىق­تىرۋلار ەنگىزىلەتىن بولادى. قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردى شە­شۋگە ىقپال ەتەتىن ءۇشىنشى سەك­توردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ماق­ساتىنداعى جۇمىستار الداعى ۋا­قىتتا جالعاسا بەرەدى.

ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى كەز­­دەسۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توق­تال­عان ازاماتتىق اليانس پرە­زي­دەنتى بانۋ نۇرعازيەۆانىڭ اي­تۋىنشا, قازاقستاننىڭ ازا­مات­تىق قوعامى مەملەكەتتىك سايا­سات­تىڭ, سونىمەن بىرگە بارلىق حا­لىقارالىق ۇيىمنىڭ قول­داۋ كورسەتۋىمەن اياعىنان نىق تۇر­­دى. ولاردىڭ قاتارىندا ساياسي پار­تيالار, ءدىني بىرلەستىكتەر, كا­سىپ­وداقتار, بۇقارالىق اقپارات قۇ­رال­دارى بار. ال ازاماتتىق قو­عام­نىڭ باستاماشىسى قوعامنىڭ تۇ­راق­تىلىعىنا, دامۋىنا ۇلەس قوسۋ­دى ماقسات ەتەتىن ۇەۇ بولىپ تابىلادى.

ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وڭىرلەردەگى بەلسەندىلىگى تۋرالى «شىعىس قازاقستان وبلىسى كاتونقاراعاي اۋدانىنداعى تۇ­راقتى دامۋ» قق ديرەكتورى سەرىك ءجۇنىسوۆ ايتىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, اۋىلدىق ايماقتاردى دامىتۋ ماسەلەسى وزەكتى. ويتكەنى بۇل ماسەلە قازاقستاندىقتاردىڭ 40 پايىزدان استامىنىڭ مۇددەسىن كوزدەيدى. ادام قۇقىعىن قورعاۋعا قاتىستى ويلارىن ورتاعا سالعان «سانا-سەزىم» ايەلدەر قۇقىعىن قورعاۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى شاحنوز حاسانوۆا انا مەن بالا قۇقىعىن قورعاۋ, قارتتارعا قامقورلىق, ادام ساۋداسى قۇرباندارىنىڭ قۇقىعى ماسەلەسىنىڭ وزەكتى ەكەندىگىن جەت­كىزدى. ازاماتتىق باستامالار­دى دامىتۋ مەن حالىقارالىق ۇيىم­داردىڭ ميسسياسىنا قاتىستى ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ قا­ۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ءجاميلا اسانوۆا ءسوز قوزعادى. ەلىمىزدەگى ينكليۋزيۆتى ور­تاعا مەملەكەتتىڭ قامقورلىعى جايىندا «شىراق» مۇگەدەك ايەل­دەر قاۋىمداستىعى» قق جەتەك­شىسى ءلاززات قالتاەۆا ايتىپ ءوتىپ, قو­عامنىڭ مۇگەدەك جاندارعا قارىم-قاتىناسىنا, ولاردىڭ ءوزىن-ءوزى دامىتۋ ەرەكشەلىكتەرىنە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى.

فورۋمدا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا جولعا قو­يىل­عان ىنتىماقتاستىق ماسەلە­سىنىڭ ماڭىزدىلىعى حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرلەرىنە ار­قاۋ بولدى. قازاقستانداعى ازا­مات­تىق قوعامنىڭ دامۋىنا قول­داۋ بىلدىرگەن بۇۇ باس حاتشى­سى­نىڭ كەڭەسشىسى ميريانى سپو­لياريچ ەگگەر حالىقارالىق ىقپال­داس­تىقتىڭ وزەكتىلىگى, بۇگىندە ۇيىم­نىڭ ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ەلدەردەگى دەموكراتيا, ادام قۇ­قىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان جوبالارى تۋرالى ءسوز ەتتى. بۇل – كەزەڭ ءوڭىردى تۇراقتى دامىتۋدىڭ كەپىلى.

قازاقستان مەن بۇۇ ارا­سىن­داعى ىقپالداستىق تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ىسكەرلىك قا­دام­دارمەن تىعىز بايلانىس­تى. بۇۇ-نىڭ قازاقستانداعى وكىلدىگى اشىلعان كەزەڭدە العاشقى جۇ­مىستار گۋمانيتارلىق كومەكتەن باستالعان بولسا, حالىقارالىق بايلانىستار بۇل كۇندە قوعام دامۋى باعىتىنداعى ارىپتەستىككە ۇلاسىپ وتىر. قازاقستاننىڭ دامۋى ورتالىق ازيا ەلدەرىنە سەرپىن بەردى. حالىقارالىق ۇيىممەن ىقپالداستىق ورتالىق ازيامەن قاتار اۋعانستان جانە ايماق ەلدەرىنەن تىس اۋماقتاردىڭ تۇ­راقتى دامۋىنا, ادامزات ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنا وڭ ىقپال ەتەدى.

رەسەي فەدەراتسياسى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ وكىلى الەكسەي ۆلاسوۆ الداعى ۋاقىتتا بايلانىستار جاندانادى دەپ سەنىم ءبىلدىردى. بۇگىندە كورشى ەل تاراپىنان قازاقستانداعى ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ تاجىريبەسى قىزىعۋشىلىق تۋ­عى­زا­دى. اسىرەسە پاندەميا كەزىندە قازاقستان تاراپى وزگە شەتەلدەردەن جيناعان تاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ, ۇلتتىق جوبالارمەن شەكتەلمەي, شەكارالىق اۋماقتاردا ەرىكتىلەردىڭ بەلسەندى جۇمىس ىستەۋىنە ىقپال ەتتى. وسى باعىتتا ازاماتتىق قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ قايىرىمدىلىق, ەكولوگيالىق, پات­ريوتتىق ماقساتتاعى 40-تان اس­تام جوباسى استراحاننان – اتى­راۋعا, ورىنبوردان – ورالعا دە­يىنگى گەوگرافيالىق اۋماقتا جال­عاستى.

ەۋروپالىق وداق ەلشىسىنىڭ ورىن­باسارى ماچەي ادام مادا­لين­سكي قازاقستانداعى ىقپالداس­تىقتىڭ وسىدان وتىز جىل بۇ­رىن گۋمانيتارلىق باعىتتا باس­تال­عاندىعىن جەتكىزدى. الداعى ۋاقىتتا ارىپتەستىكتى نىعايتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى جەرلەردە ادام قۇقىعىن قورعاۋعا بايلانىستى بىرلەسكەن جۇمىستاردىڭ جالعاساتىنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بريۋس­سەلدەگى كەزدەسۋلەرىندە دە ەۋرو­وداقپەن ىقپالداستىق ماسەلەلەرىنە كوڭىل بولىنەتىندىگىن جەتكىزدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ادام قۇقىعىن قور­عاۋداعى مەملەكەتارالىق باي­لا­نىستاردىڭ نىعايۋىنا ىقپال ەتەدى.

جاھاندىق تەگەۋرىندەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان ەلدەردە قاۋىپسىزدىك, ىشكى تۇراقتىلىق ماسەلەسى وزەكتى. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمىنىڭ باعدارلامالار جəنە جوبالار ديرەكتورى يسمايل ابدەلحاني ايماقتاعى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىن قوزعاسا, USAID-تىڭ دەموكراتيا جانە دەنساۋلىق جو­نىندەگى ءبولىمى ايماقتىق ديرەكتورى كريستيان فانگ امەريكا-قازاقستان ىنتىماقتاستىعى تۋرالى ايتا كەلىپ, جارتى عاسىردان استام تاريحى بار ۇيىمنىڭ وسى وتىز جىل ىشىندەگى جوبالارى تۋرالى ايتىپ ءوتتى. USAID وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, امەريكا – العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قا­زاق­ستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن مو­يىن­­داعان ەلدەردىڭ ءبىرى. USAID باع­دارلامالارى ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىز, الاڭسىز ءومىر سۇرۋىنە, قۇقىعى تاپتالماي, يننوۆاتسيالاردى پايدالانا وتىرىپ ءبىلىم الۋىنا, ازاماتتىق قوعامنىڭ بەل­سەن­دىلىگىنە باعىتتالادى.

ەكى كۇن قاتارىنان وتكەن فو­رۋم­نىڭ ءۇشىنشى سەكتور وكىلدەرى­نىڭ ءتيىمدى تاجىريبە الاڭىنا اينال­عانىنا, ونىڭ الداعى ۋاقىتتاعى دامۋ بارىسىنا, كەدەرگىلەرمەن كۇرەس ماسەلەسىنە نازار اۋدارىلدى. فورۋمنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى ەلىمىزدىڭ ەڭ تاڭداۋلى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارىنا «تاڭداۋ»  سىي­لىعى بەرىلدى. اتالعان سىيلىق ون جىلدان استام تاجىريبەسى بار ازا­مات­تىق سەكتوردىڭ وكىلدەرىنە ون بەس اتالىم بويىنشا تابىس ەتىلدى.

قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن وزگەرتە الاتىن ازاماتتىق باستامالارعا اتسالىسۋ  – ءار ازا­مات­تىڭ پارىزى. وڭىرلەردىڭ دامۋى, مەملەكەتتىڭ العا باسۋى دە­مو­كرا­تيالىق قوعامنىڭ باستى تالابى دەيتىن بولساق, الداعى ۋاقىتتا فورۋم اياسىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر ايماقتارعا تىڭ سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىم مول.

الماتى