– جاقىپ قاجىمان ۇلى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلى ىشىندە ەلىمىزدە الەمدىك ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن زاماناۋي سوت جۇيەسى قالىپتاستى. سوت سالاسىندا ەلباسىنىڭ يگى باستاماسىمەن ءارى ءجىتى باقىلاۋىمەن ىرگەلى رەفورمالار جۇرگىزىلدى. مىزعىماس مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىمىزدىڭ ماڭىزدى كەزەڭىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سوت جۇيەسىنە سىڭىرگەن ەڭ ۇلكەن ەڭبەگىن تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭىز؟
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جىلناماسى تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوشباسشىلىق تاريحى» دەپ ءادىل اتاپ ءوتتى. شىن مانىندە, سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋدا ەلباسىنىڭ الار ورنى ەرەكشە. تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلى ىشىندە قازاقستان ۇلكەن سەرپىلىس جاساپ, تەرەڭ پروبلەمالارى, ينفلياتسياسى, جۇمىس ىستەمەيتىن كاسىپورىندارى, جاپپاي تاۋار تاپشىلىعى بار ەلدەن ەۋرازياداعى ەكونوميكاسى سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقان قۋاتتى مەملەكەتتەر قاتارىنا ەندى. ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق سالالارداعى قايتا قۇرۋلارمەن قاتار ەلباسىنىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرىنىڭ جانە ەرەكشە كوشباسشىلىق قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا ۇزدىك الەمدىك ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن زاماناۋي سوت جۇيەسى قالىپتاستى.
– 1995 جىلعى 30 تامىزدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيا سوت بيلىگىن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ دەربەس تارماعى رەتىندە بەكىتىپ بەردى ەمەس پە؟
– ءيا, 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا سوت بيلىگىن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ دەربەس تارماعى رەتىندە جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزدەرىن رەگلامەنتتەدى. اتا زاڭىمىز ازاماتتار مەن ۇيىمداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋدى, كونستيتۋتسيا مەن زاڭداردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋدى, سۋديالاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن, سوت تورەلىگى قاعيداتتارىن جانە باسقا دا ماڭىزدى ەرەجەلەردى ايقىندادى.
سوت بيلىگىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىن ايقىنداعان تاعى ءبىر ماڭىزدى قۇجات پرەزيدەنتتىڭ 1995 جىلعى 20 جەلتوقسانداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سوتتار جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ كۇشى بار جارلىعى بولدى. ول سوت بيلىگى جانە ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ كەپىلدىكتەرى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق ەرەجەنى بەكىتتى ءارى دامىتتى.
– مامانداندىرىلعان سوتتاردىڭ سوت جۇيەسىندەگى ءرولى قانداي؟
– وسى ۋاقىت ىشىندە مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق جانە اكىمشىلىك سوتتار (2002 ج.), كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جونىندەگى سوتتار (2007 جىلدان باستاپ), اسا اۋىر قىلمىستار تۋرالى ىستەر قارالاتىن اسكەري جانە قىلمىستىق سوتتار (2010 ج.) قۇرىلدى. سوت جۇيەسىنە قان جۇگىردى, ءبىرتۇتاس ورگانيزم سياقتى كەشەندى تۇردەگى جۇمىس جولعا قويىلدى. سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا 2012 جىلعى 16 اقپانداعى تۇزەتۋلەرمەن تارتىپتىك-بىلىكتىلىك القالارى تاراتىلىپ, سۋديالارعا قاتىستى تارتىپتىك ءىس قوزعاۋ جانە تارتىپتىك ىستەردى قاراۋ وكىلەتتىكتەرى سوت جيۋريىنە بەرىلە وتىرىپ, جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ ءرولى, سۋديالار تاۋەلسىزدىگىنىڭ ماتەريالدىق جانە الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرى جانە ت.ب. كۇشەيتىلدى.
– 1 شىلدەدەن ەلىمىزدە اكىمشىلىك سوتتار قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەپ جاتىر. سوت جۇيەسىندەگى وسى جاڭا قۇرىلىم جايلى ايتساڭىز.
– ادىلەت مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ ازىرلەگەن اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكس وتكەن جىلى قابىلدانىپ, 2021 جىلعى 1 شىلدەدەن كۇشىنە ەندى. اكىمشىلىك ادىلەت «مەملەكەتتىك ورگاننىڭ كىنالىلىك پرەزۋمپتسياسى» قاعيداتى بويىنشا ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارمەن داۋلارىن قاراۋدىڭ جاڭا ەرەجەلەرىن بەلگىلەيدى. جاڭا ەرەجەلەر بويىنشا جاۋاپكەر ءوز شەشىمىنىڭ زاڭدىلىعى مەن نەگىزدىلىگىن دالەلدەيدى. ادامدار نەمەسە ۇيىمدار ونىڭ شەشىمىمەن كەلىسپەيتىنى تۋرالى ءوتىنىش بەرسە جەتكىلىكتى. بۇل ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى جەڭىلدەتەدى. سونىمەن قاتار سوت تالاپ ارىزدىڭ تۇجىرىمداۋىنا تاۋەلدى بولمايدى. تالاپ قويۋشى تالاپ ارىزىن تۇجىرىمداۋدا جانە وزگەرتۋدە, فورمالدى قاتەلەردى جويۋدا جانە ت.ب. سوتتىڭ كومەگىنە سەنىم ارتۋعا قۇقىلى بولادى. سونداي-اق سۋديا ءوز شەشىمىنىڭ ورىندالۋىن باقىلايدى. سوت شەشىمىن ورىنداۋعا ماجبۇرلەۋ شاراسى رەتىندە اقشالاي ءوندىرىپ الۋ كوزدەلەدى. كودەكستە باسقا دا كوپتەگەن پروگرەسسيۆتى جاڭاشىلدىق بار.
قازىرگى ۋاقىتتا ءبىز اكىمشىلىك ادىلەت دەپ اتاپ جۇرگەن بۇل كودەكستىڭ زاڭ جۇزىندە ورىندالۋىنا بارلىق جاعداي جاسالعان.
جوعارعى سوتتا بۇعان دەيىن جۇمىس ىستەپ كەلگەن مامانداندىرىلعان سوت القاسى تاراتىلىپ, ونىڭ ورنىنا اكىمشىلىك ىستەر جونىندەگى سوت القاسى قۇرىلدى جانە مۇنداي سوت القاسى وبلىستىق سوتتاردان دا قۇرىلدى. سونداي-اق ەلىمىز بويىنشا قازىرگى كەزدە 21 اكىمشىلىك ىستەر جونىندەگى سوت القاسى (1 ساتىدا) جۇمىس ىستەپ جاتىر. اكىمشىلىك سوتتاردىڭ جۇمىسىنا كەلسەك, 1 شىلدەدەن بەرى سوتتارعا 9 مىڭنان استام ءىس كەلىپ ءتۇستى. ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار سوتقا بۇل ىستەردىڭ 49 پايىزى بويىنشا ۇتىلعان. باسقاشا ايتساق, سوتقا جۇگىنگەن بارلىق ادامدار مەن كاسىپكەرلەردىڭ جارتىسىنان استامى ءوز تالاپتارىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اكتىلەرىنىڭ زاڭسىز شىعارىلعانىنا سوتتىڭ كوزىن جەتكىزە بىلگەن. بۇل, ارينە, ويلانتارلىق جاعداي.
– سوت جۇيەسىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا جاڭاشا سەرپىن بەرەتىن, سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا نەگىز بولاتىن مىقتى كادرلار ەكەنى بەلگىلى. بىلىكتى زاڭگەرلەردى ىرىكتەۋ قالاي جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر؟
– ءبىز «سوتتىڭ بەدەلى – مەملەكەتتىڭ بەدەلى» ەكەنىن استە ەستەن شىعارعان ەمەسپىز. ول ءۇشىن سوت جۇيەسى ۋاقىتتىڭ سىن-قاتەرلەرىنە سايكەس ۇزدىكسىز جەتىلىپ وتىرۋى ءتيىس. زاڭدى ساقتاۋ – ءاربىر سۋديا ءۇشىن بۇلجىتپاس تالاپ. سۋديالاردىڭ مىندەتى – كاسىبي زاڭ مامانى بولۋ, ۇيىمشىلدىقتىڭ, مادەنيەتتىڭ جانە جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلۋ.
بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋدە ەلباسى مەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ الدىمىزعا قويعان ءۇش مىندەتى بار. بىرىنشىدەن, سۋديالىق كادرلاردى جاقسارتۋ. ەكىنشىدەن, سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن كۇشەيتۋ. ۇشىنشىدەن, سوت قىزمەتىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ.
وسى تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ءۇشىن 2018 جىلى جوعارعى سوت «سوت تورەلىگىنىڭ جەتى ءتۇيىنى» جاڭا باعدارلاماسىن قابىلدادى.
سوت رەفورماسى جوعارىدان ەمەس, تومەننەن باستاۋ الدى. جوبالىق مەنەدجمەنتتىڭ نەگىزىندە وعان تەك سۋديالار عانا ەمەس, سوت پروتسەسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعى – ادۆوكاتتار, پروكۋرورلار, مەدياتورلار, زاڭگەرلىك قاۋىمداستىقتىڭ وكىلدەرى بەلسەنە اتسالىستى.
2013 جىلى سۋديالاردىڭ VI سەزىندە ەلباسى وزگە دە ماڭىزدى مىندەتتەرمەن قاتار سوتتاردا جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن ەنگىزۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. بۇل كوپتەگەن باعدارلامالىق قۇجاتتا, ونىڭ ىشىندە «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا, «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا كورىنىس تاپتى. وسى تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن بارلىق سوت پروتسەستەرىنە اۋديوبەينەتىركەۋ ەنگىزىلدى, ەلەكتروندى ازاماتتىق جانە قىلمىستىق ىستەرگە كوشۋ, سوت وتىرىسىنىڭ ەلەكتروندى زالدارىن قۇرۋ جونىندەگى جانە تاعى باسقا شارالار ىسكە اسىرىلدى.
ەلباسى ۇسىنعان سوت تورەلىگىن تسيفرلاندىرۋ جونىندەگى جۇمىس وسى كۇنگە دەيىن تابىستى جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. سول ارقىلى ءبىزدىڭ سوتتار الەمدىك پاندەميا باستالعان كەزدە ەلىمىزدە جاريالانعان توتەنشە جاعدايدىڭ العاشقى كۇنىنەن ونلاين فورماتتا سوت وتىرىستارىن وتكىزۋگە زاڭنامالىق جانە تەحنيكالىق تۇرعىدان دايىن بولدى. بىزگە تەك سەرۆەرلىك قۋاتتى جانە ەلەكتروندى ساقتاۋ كولەمىن ۇلعايتۋعا, بىرقاتار IT-سەرۆيستى جەتىلدىرۋگە تۋرا كەلدى. ەگەر 2020 جىلدىڭ باسىندا كۇنىنە ونلاين تۇرىندە 150 پروتسەسس وتسە, قازىر بۇل كۇن سايىن 4,5 مىڭعا جۋىقتادى. بۇگىندە رەسپۋبليكاداعى سوت پروتسەستەرىنىڭ 95-97 پايىزى ونلاين رەجىمىندە وتەدى.
– زاڭدار بۇگىنگى كۇن تالابىنا ساي جاڭارتىلىپ جاتىر ەمەس پە؟
– زاڭناما ۋاقىت تالابىنا ساي جاڭارتىلىپ وتىراتىنى زاڭدىلىق. سوڭعى ون جىلدا پروتسەستىك زاڭدار جاڭارتىلدى. 2015 جىلعى 1 قاڭتاردان جاڭا قىلمىستىق, قىلمىستىق پروتسەستىك كودەكستەر جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكس, 2016 جىلعى 1 قاڭتاردان جاڭا رەداكتسياداعى ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكس كۇشىنە ەندى. قولعا العان باستامالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 2018-2021 جىلدارى 31 زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ, ونىڭ 23-ءى قابىلداندى, بەسەۋى پارلامەنتتىڭ قاراۋىندا, قالعان ۇشەۋى قازىر مەملەكەتتىك ورگانداردا زەردەلەنۋ ۇستىندە.
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن جانە زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن باقىلاۋىنا العانىن ايتتى. جالپى, سوڭعى جىلدارى سۋديا كادرلارىن جاقسارتۋ, سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن كۇشەيتۋ, سوت قىزمەتىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ باعىتىندا ناقتى قانداي جۇمىستار اتقارىلدى؟
– سوڭعى ءۇش جىلدا ازاماتتاردىڭ سوتتارعا دەگەن رەنىشى ەداۋىر ازايدى. نەگە؟ سەبەبى, جوعارعى سوت 2018 جىلدان باستاپ جاڭا جوبالىق مەنەدجمەنتتى ىسكە قوستى. ول «سوت تورەلىگىنىڭ 7 ءتۇيىنى» دەپ اتالعانىن جاڭا ايتتىم. بۇگىندە ء«مىنسىز سۋديا», «ۇلگىلى سوت», ء«ادىل پروتسەسس», «ساپالى ناتيجە», «Smart-سوت», «كوممۋنيكاتسيالىق ستراتەگيا» جانە «سوتقا دەيىن, سوتتا تاتۋلاسۋ» سياقتى ءىرى جوبالار ناتيجەسىن بەرۋدە.
جاڭا سۋديالاردى ىرىكتەۋ ءتارتىبى تۇبەگەيلى وزگەردى. جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سۋديالاردى باعالاۋدىڭ جاڭا جۇيەسى ەنگىزىلدى. ولاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن سۋديالاردىڭ ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارى قايتا قۇرىلىپ, بارلىق سۋديالارعا سوت جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن شەشۋگە قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. وبلىستىق سوتتاردىڭ سوت القالارىنىڭ توراعالارىن كونكۋرستىق ىرىكتەۋ ەنگىزىلدى. سوت توراعالارىنىڭ وكىلەتتىكتەرى ەكى مەرزىممەن شەكتەلدى. ازاماتتىق پروتسەستە سوتتىڭ ءرولى كۇشەيە ءتۇستى. ەگەر بۇرىن پروتسەستە سۋديا تالاپ ارىزدار مازمۇنىمەن شەكتەلگەن بولسا, قازىر وعان ءىستىڭ بارلىق ءمان-جايىن انىقتاۋ ءۇشىن باستاما كوتەرۋ وكىلەتتىگى بەرىلگەن. ول تاراپتار ۇسىنباعان دالەلدەمەلەردى تالاپ ەتۋگە, تاراپتارمەن ءىستىڭ ءمان-جايىن تالقىلاۋعا, پروتسەسس بارىسىندا تاراپتاردىڭ دالەلدەرى تۋرالى ءوز پىكىرىن ايتۋعا قۇقىلى. سونداي-اق تاراپتاردىڭ تاتۋلاسۋى ءۇشىن قوسىمشا جاعدايلار جاسالادى. سوتتار بىرقاتار ارتىق سوت راسىمدەرىنەن قۇتىلدى, بۇل ىستەردى نەعۇرلىم جەدەل جانە ءتيىمدى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تاراپتار كەلىسكەن جاعدايدا داۋدى احقو سوتىنىڭ قاراۋىنا بەرۋگە بولادى. ەلەكتروندى سوت تورەلىگى بولىگىندە جانە سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى وڭايلاتۋعا جانە پروتسەسكە تارتىلعان بارلىق ادامداردىڭ مۇددەلەرىنە باعىتتالعان باسقا دا جاڭالىقتار ەنگىزىلدى. قىلمىستىق پروتسەستە القابيلەر سوتىنىڭ سوتتىلىعى كەڭەيتىلدى.
– جۇرتشىلىقتىڭ سوتقا سەنىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت؟
– قوعامنىڭ سەنىمىنە يە بولۋ – وڭاي ءىس ەمەس. سەبەبى حالىقتىڭ سۋديالارعا دەگەن تالاپتارى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. سول سەبەپتى دە ۋاقىت سۇرانىسىنا ساي سۋديا كادرلارىن ىرىكتەۋ كۇشەيتىلدى. بۇل شىنداپ كەلگەندە حالىق سەنىمىنە يە بولۋدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى. قازىرگى كەزدە سۋديالىققا ۇمىتكەر الدىمەن كەشەندى پسيحولوگيالىق تەستىلەۋدەن وتەدى. سودان كەيىن مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىندە زاڭداردان تەست تاپسىرادى, كەيستەردى شەشەدى, ەسسە جازادى, اڭگىمەلەسۋدەن وتەدى. كونكۋرستان ءساتتى وتە مە, وتپەي مە, ول تولىعىمەن ۇمىتكەردىڭ جەكە باسىنىڭ قاسيەتىنە بايلانىستى.
2019 جىلعا دەيىن ۇمىتكەرلەردىڭ 25 پايىزى سۋديالىققا وتسە, 2019 جىلدان بەرى كونكۋرستان ۇمىتكەرلەردىڭ تەك 6 پايىزى عانا وتكەن. ەلباسى تاپسىرعانداي, كەزدەيسوق زاڭگەرلەرگە سۋديالىققا جول جابىلدى دەگەن ءسوز. دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, سۋديالىق كونكۋرسقا 2016 جىلى – 55, 2017 جىلى – 70, 2018 جىلى 71 كانديدات قۇجات تاپسىرسا, ال ەندى 2019 جىلى – 130, 2020 جىلى – 170, بيىلعى 6 ايدا 90 كانديدات سۋديالىق لاۋازىمىنا قۇجات تاپسىردى. ەل باسشىلىعى العا مىندەت ەتىپ قويعانداي, سۋديالىق قىزمەتكە بىلىكتى, جاس ءارى تاجىريبەلى, وزىق ويلى, وي-نيەتى تازا كادرلاردى تاڭداپ الۋىمىزعا زاڭدىق تەتىكتەر جاسالىنعانىن وسىدان كورۋگە بولادى. ال قىزمەتتەگى سۋديالاردى باعالاۋدى جوعارعى سوت جانىنداعى سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى جونىندەگى كوميسسيا جۇزەگە اسىرادى. ونىڭ جۇمىس ادىستەمەسىن بەكىتتىك. شەتەلدىك ساراپشىلار بۇل قۇجاتتى سۋديالاردى باعالاۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى دەپ اتادى.
– كەيىنگى ەكى جىل كولەمىندە رەسپۋبليكا جوعارعى سوت ورگانى بىرقاتار ءىرى حالىقارالىق ءىس-شارانى وتكىزدى. ولاردىڭ ماقساتى نە؟ سوعان توقتالساڭىز.
– 2019 جىلى قىركۇيەك ايىندا 97 ەلدىڭ 300-دەن استام سۋديا مۇشە بولىپ سانالاتىن سۋديالاردىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىعىنىڭ (ماس) 62-كونفەرەنتسياسى جانە 60 ەلدەن 200 دەلەگات قاتىسقان سوتتاردى اكىمشىلەندىرۋ جونىندەگى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ (ماسا) 14-كونفەرەنتسياسى العاش رەت نۇر-سۇلتان قالاسىندا ءساتتى ءوتتى. حالىقارالىق فورۋمدا پاندەميا جاعدايىنداعى سوت جۇيەسىنىڭ دامۋى, كەلەشەگى, جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋ تۋرالى كەلەلى ماسەلەلەر تالقىلاندى.
وتكەن جىلى قازان ايىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن جوعارعى سوتتا قازاقستان سۋديالارىنىڭ VIII سەزى ونلاين رەجىمدە ءوتىپ, وعان رەسپۋبليكامىزدان 400 دەلەگات پەن قوناقتار قاتىستى. 2020 جىلى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ء(ۇندىستان, قىتاي, پاكىستان, رەسەي, وزبەكستان جانە باقىلاۋشى مەملەكەتتەر: اۋعانستان, بەلارۋس, يران, موڭعوليا) جوعارعى سوتتارى توراعالارىنىڭ XV كەڭەسى ەلوردامىزدا ءوتتى.
بيىل ماۋسىمدا جوعارعى سوت جانىنداعى حالىقارالىق كەڭەستىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى اياسىندا ديپلوماتيالىق كورپۋسپەن بريفينگ وتكىزىلدى. القالى باسقوسۋعا 200-دەي ادام قاتىستى.
حالىقارالىق دەڭگەيدە وتكەن وسى شارالار بارىسىندا ەل باسشىلىعى باستامالارىمەن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ وتىز جىل بەدەرىندە جانە سوڭعى كەزدەرى قازاقستاندىق سوت جۇيەسىندە قول جەتكىزىلگەن جەتىستىكتەر مەن جاڭاشىلدىقتار, كەلەشەك جوبالارىمىز شەتەلدىك زاڭگەرلىك قاۋىمداستىققا جانە ديپلوماتيا وكىلدەرىنە كەڭىنەن تانىستىرىلدى.
– ەندى جوعارعى سوتتىڭ الداعى ۋاقىتتا اتقارىلاتىن باستامالارى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز.
– الدىمەن, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋگە بايلانىستى باستامالارىمىزعا توقتالايىن. مۇنداعى باستى ماسەلە – سوت وندىرىسىندەگى شىنايى باسەكەلەستىكتىڭ جوقتىعى دەر ەدىم. مەنىڭشە, سۋديانىڭ ءىستى قاراۋعا دەيىن تولىق ءبىلۋى زياندى. ول ايىپتاۋ پاراديگماسىنىڭ ىقپالىنا تۇسەدى. سوندىقتان ءبىز سوتقا قازىرگىدەي ءىستى تۇگەلدەي ەمەس, تەك ايىپتاۋ اكتىسى مەن قورعاۋ اكتىسىن بەرۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. بۇل ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان سوت تورەلىگىنىڭ ءۇش ساتىلى مودەلىن جۇزەگە اسىرۋدى اياقتايدى.
ازاماتتىق پروتسەسس بويىنشا دا بىرقاتار باستامامىز بار. ءبىرىنشىسى – «سوتقا دەيىنگى حاتتاما». ول قولدانىلاتىن ەلدەردە كوپتەگەن داۋ سوتقا دەيىن بارمايدى. ويتكەنى تاراپتار سوتقا دەيىن ءبىر-بىرىنە بارلىق دالەلدەمەلەردى اشۋى كەرەك. ناتيجەسىندە, سوتقا بەرۋ كەرەك پە, سونى وزدەرى تۇسىنەدى. ەكىنشىسى – «ەكستەرريتوريالىق يۋريسديكتسيا». قازىر سوتقا كەلىپ تۇسكەن ءىستى IT جۇيە اۆتوماتتى تۇردە سول سوتتىڭ ناقتى ءبىر سۋدياسىنا بولەدى. ەندى وسى ءتارتىپتى ءبىر سوتتىڭ ەمەس, رەسپۋبليكاداعى بارلىق سوتتاردىڭ اراسىندا بولىنسە دەپ ۇسىنىپ وتىرمىز. ارينە ماماندانۋىنا سايكەس جانە جۇمىس كولەمىن ەسكەرە وتىرىپ. ايتالىق تالاپكەر مەن جاۋاپكەر الماتىدان, ال تالاپ ارىز باسقا وڭىردە, مىسالى پەتروپاۆلدا نەمەسە ورالدا قارالۋى مۇمكىن. سوندا تامىر-تانىس, تۋىس-جەكجات قاتىناسى جۇرمەيدى. ونداي مۇمكىندىك الدەقايدا ازايادى. بۇل ءبىزدىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قۇرالىمىز. ءۇشىنشى. ءبىز سوت اكتىلەرىنىڭ جوبالارىن دايىندايتىن روبوتتى ەنگىزەمىز. بۇل داۋسىز ىستەر جانە ولار سۋديانىڭ پىكىرىن تالاپ ەتپەيدى. روبوت شەشىم جوباسىن دايىندايدى. سۋديا ونى تەكسەرىپ, قول قويادى. ءتورتىنشى جاڭالىق – «ۇلگى شەشىم». سوتتاردا وسىعان ۇقساس كوپتەگەن تالاپ بار. مۇنداي جاعدايلاردا جوعارى تۇرعان سوت وسىنداي ءبىر ءىستى تالاپ ەتىپ, ول بويىنشا شەشىم شىعارادى. ول جەرگىلىكتى سوتتار ءۇشىن تىرەك, باعىت بولادى. بەسىنشى. قازاقستاننىڭ «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرگە بىرىڭعاي سوت تاجىريبەسىن تۇزەۋ ءۇشىن ءبىز Digital Analytics IT باعدارلاماسىن جاساپ جاتىرمىز. ونى قاڭتار ايىنان باستاپ رەسمي تۇردە ىسكە قوسامىز. بۇل IT-ءونىم سوت ءىسىن بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل قاراپايىم حالىققا دا, كاسىپكەرلەرگە دە, ينۆەستورلارعا دا پايدالى بولارى ءسوزسىز.
– جاقىپ قاجىمان ۇلى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ەلباسىمىز ىرگەسىن قالاعان سوت جۇيەسىندەگى ىرگەلى ىستەردى اتاپ وتتىك. ءسوز سوڭىندا وقىرماندارعا ايتار تىلەگىڭىز قانداي؟
– ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن ازاماتى ءوز قۇقىعىن قورعاۋ ءۇشىن زاڭگەر بولۋعا مىندەتتى ەمەس. ول مىندەتتى اتقاراتىن ادۆوكات, زاڭدىلىقتى قاداعالايتىن پروكۋراتۋرا ورگاندارى بار. بىراق ارقايسىمىز زاڭدى سىيلاۋعا جانە ونى مۇلتىكسىز ورىنداۋعا ءتيىسپىز. سوندا عانا ەلىمىزدە ءتارتىپ, ىنتىماق, ءوسىپ-وركەندەۋ بولادى. زاڭعا باعىنعان, سوتى بەدەلدى مەملەكەتكە ينۆەستيتسيا كەلەدى, بيزنەس داميدى, تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارادى. ەل باسشىلىعىنىڭ سوت رەفورماسىن جۇرگىزۋىنىڭ تۇپكى ماقساتى – وسى.
اڭگىمە ۇستىندە وقىرمانداردى, بارشا قاۋىمدى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتايمىن! وسى بيىك بەلەسكە قول جەتكىزۋدە ەلىمىز باسشىلىعىنىڭ يگى باستامالارىن جاۋاپكەرشىلىكپەن ورىنداپ جاتقان رەسپۋبليكا سوتتارى قىزمەتكەرلەرى مەن ارداگەرلەرىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگىن ايتا كەتكىم كەلەدى.
ەلىمىز ودان ءارى وركەندەپ, حالقىمىزدىڭ ىرىس-ىنتىماعى مەن بەرەكە-بىرلىگى ارتىپ, تاۋەلسىزدىگىمىز تۇعىرلى, مەملەكەتتىگىمىز عۇمىرلى بولا بەرسىن دەپ تىلەيمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!